Буммат йоккху тӀемаш (1995—1996)
Буммат йоккху тӀом (оьрс. Бои за Бамут (1995—1996)) — Бумматйуьртахь а, цунна гуонахьара ТӀехьа-Мартанан кӀоштан латтанаш тӀаьхь хьалхара нохчийн тӀеман кийсиг. Федералан ницкъаш тӀелетира гӀалгӀайн махкара, церан стратегин Ӏалашо йара йерриг Буммат йуьрт а, 444,4 локхалла а схьайаккхар йара[5].
Хьалхара истори
1994 шеран 11 декабрехь РФ ТӀН Нохчийчохь конституцин низам меттахӀотторан операци йолийра, ТӀехьа-Мартанан кӀоштан тӀелетира Ӏалашо 3915 декъера БуритӀера тобанан салташца Соьлжа-ГӀалин малхбуза декъе чубахар йолуш[6]. Амма оцу тӀелатарехь ша Бумматан тӀелатар ца долийра 10 мартехь бен, Соьлжа-ГӀала йоьжначул тӀаьхьа, Ӏалашо йара шайн тергоне эцар ССРС РВСН хилла ракетийн шахташ[7].
ТӀом дӀабахар
1995 шеран апрель
Дуьхьалонан буьйра дара баьччаллица хьалхара комендантан Эстамиров Молиган а, Хачукаев Хизрин а тӀемлой. ТӀаьхьа Бумматан кӀоштан комендант хилира Батаев Хьамзат[8].
Йуьртана а, цуьнан коьртачу урамашна а, тӀебогӀучу некъашна танкан дуьхьал а, гӀашлошна дуьхьал а йолу минаш йоьгӀнера. Герз туху меттиган дакъош къевлина дара эчигбетонан колпакашца а, йалхазза тӀекӀела дехкинчу дукъонех 0,6 метр диаметр а йолуш. Йерриг а меттиг гӀорторан пункташна хьалха герз диттина ориентирийн гӀоьнца, дитташ тӀе а, кхечу объекташ тӀе а[6].
Апрель беттан 14-чу буса федералан лерринчу ницкъаша дӀалаьцна буьйранчаллин лакхенаш. Апрель беттан 15-чу дийнахь Ӏуьйранна Бумматна штурм йолийра, амма иза схьа ца йаккхайелира. Апрель беттан 17-гӀа де тӀекхачале федералан эскарш йухадевлира шайн йуьхьанца хиллачу позицешка. Апрель беттан 18-чу дийнахь федералан эскарш шолгӀа а гӀоьртира Бумматан штурм йан, амма йуьрта чудаьхкича, церан аьтто ца белира ког баккха, йуха а ницкъ кхаьчна шайн йуьхьанца хиллачу позицешка йухадовла[9]. Оццу дийнахь, Бумматан гергахь, 444,4 «Къумзала лам» локхаллина штурм йеш, Российн чоьхьарчу гӀуллакхийн министраллин чоьхьара эскарш лерринчу ницкъийн Росич тоба йара, оцу тӀамехь тобанера вийна 10 стаг, лазийна 17 стаг.
Апрель беттан 19-чу дийнахь тӀемалой гӀоьртира Бумматна гергарчу 39-чу чоьхьарчу эскарийн заставана тӀелатар дан. Дукха хан йалале Буммата кхаьчна йара 22 террорхочух лаьтта керла тоба, тӀамехь дакъалаца дог долуш. Заставехь тӀом луьра бара, оьрсийн 8 стаг вийна, амма шаьш тӀемалой 10 стаг эшна, йухабевлира[7].
1995 шеран июнь
1995 шеран июнан хьалхарчу декъехь Нажи-Йуьрт а, Шуьйта а эгначул тӀаьхьа, Буммат, Итон-Кхаьлли кӀоштан цхьана декъаца, йисира цхьаъ бен йоцу нохчийн мехкан кӀошт, НРИ Герзан Ницкъаша Ӏуналла деш йолу. Амма 1995 шеран июнь йуккъехь гарнизоно йухатоьхна рогӀера штурм йан гӀортар. 1995 шеран июль чекхболуш Соьлжа-ГӀалахь цхьа могӀа тӀеман хаттаршкахь барт баро, федералан агӀонан а, нохчийн сепаратистийн агӀонан дийцарш дира Будённовскера теракт хиллачул тӀаьхьа, жигара операцеш сацийра[6][5].
1995—1996 шерашкара Ӏа
Амма 1995—1996 шерашкара Ӏай тӀеман операцеш карлайевлира, цу йукъахь Бумматан кӀошт а йара. 1996 шеран 22 февралехь федералан эскарш масштабан тӀелетира Бумматан[10], иза шуьйра серлайоккхуш йара российн МХГӀ. Амма иза а чекхделира кхачамбацаршца, хӀунда аьлча тӀемлоша хьалххе кечдина хилла эскарш тӀегӀертачу некъашца ларйаран меттигаш, говза пайда а оьцуш лаьмнашкахь а, хьаннашкахь а йолчу меттигашкара.
1996 шеран май
1996 шеран 19 майхь инарла-майоран Шаманов Владимиран дакъоша йукъара штурм йира Бумматна. Май беттан 24-чу дийнахь федералан эскарша дӀалаьцна Буммат а, 444,4 метр локхалла «Къумзала лам» а. Бамут ларйеш йолу Хайхороев Русланан тоба, гуонера арайаьлла маьркӀажа боданех а, дохках а пайда оьцуш. Нохчийн йеххачу хенахь ларйаран кхиам бузу ССРС-н хиллачу стратегин ракетийн ницкъийн къайлахчу зӀенех пайдаэцарца[5]. Бумматехь билгалйаьлла штурман тоба баьччаллехь майоран Бондаренко Андрей Александровичан[11]
Говзаллехь
- «Буммат» — Насагаев Мусан эшар.
- «Буммат» — Муцураев Тимуран эшар.
- «Со вийна Буммат уллехь» — 1996 шарахь 26 БОН тӀ/д 5598 салташа йазйина эшар.
Билгалдахарш
- ↑ Росси-Чечня: цепь ошибок и преступлений / Составители О.П. Орлов, А.В. Черкасов. С. 34
- ↑ Allah's mountains. — P. 185.
- ↑ Allah's mountains. — P. 190.
- ↑ Fangs of the Lone Wolf. — P. 30.
- ↑ 1 2 3 Хроника Первой чеченской войны. «Коммерсантъ». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 февраль. Архивйина 2018 шеран 14 апрелехь
- ↑ 1 2 3 Dodge Billingsley. Fangs of the Lone Wolf: Chechen Tactics in the Russian-Chechen War 1994–2009. — Helion and Company, 2013-10-19. — 209 с. — ISBN 978-1-911096-76-4.
- ↑ 1 2 Осада. Бамут, 1995-1996 — Контингент. Сетевое издание «Контингент» (2021 шеран 5 август). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 февраль.
- ↑ Орлов О. П., Черкасов А. В. Росси — Чечня: цепь ошибок и преступлений. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 февраль.
- ↑ Николай Петелин. Перекрёсток судьбы(оьр.), Красная звезда (газета). Архивировано 14 апрелехь 2018 года. Дата обращения: 4 февралехь 2026.
- ↑ Росси-Чечня: цепь ошибок и преступлений / Составители О. П. Орлов, А. В. Черкасов. С. 48
- ↑ Дмитриков В. В. Бондаренко А. А. // Книга Памяти. Адыгея / редактор-составитель В.В. Дмитриков. — Майкоп: ГУРИП «Адыгея», 2002. — Т. 4. — С. 378—386. — 1200 с. — ISBN 5-7882-0213-9.
Кхин дӀа темана тӀехь
Дуьххьара нохчийн-оьрсийн тӀом (1994—1996) | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||
.svg){kind=small}
