Громов, Борис Всеволодович

Вина 1943 шеран 7 ноябрехь Саратовхь тӀемагӀуллакххочу доьзалехь^[1].

Да — Громов Всеволод Алексеевич, кхелхина тӀам тӀехь 1943 шарахь.

Нана — Марина Дмитриевна Громова.

Эскарера карьера

Доьшийла чекхйаьккхича хьажийра Балтикайистан тӀеман гуоне (Калининград гӀала). ГӀуллакх дан волавелла взволан баьччин даржехь, тӀаккха хилира мотокхийсархойн дивизин ротин баьчча^[4].

Цул тӀаьхьа диъ шо даьлча, 1969-чу шарахь Москох М.В.Фрунзен цӀарахчу тӀеман академи деша вахийтира. ТӀех дика чекхъяьккхина иза 1972-чу шарахь. ВАФ чекйаьккхарца гӀуллакх дира 36-гӀа мотокхийсархойн полкан 1-ра мотокхийсархойн батальона баьччин даржехь, 428-гӀа мотокхийсархойн полкан штабан хьаькам а, баьчча а, Майкопера КъСКТӀГ-н 12-гӀа ак 9-гӀа мотокхийсархойн Краснодаран ЦӀен Байракхан орденан Кутузовн а, ЦӀен Седин дивизин баьчча а, штабан хьаькам а. Эскаран цӀе майор, подполковник, полковник хенал хьалха йелла.

1982—1984 доьшуш вара ССРС ТӀеман ницкъийн Инарлин штабан К. Е. Ворошиловн цӀарах ТӀеман академехь, чекхйаьккхира дешин мидалца. 40 шо долуш эскаран цӀе инарла-майор йаьккхъира^[1].

ОвхӀанера тӀом болуш кхузза гӀуллакхехь вара Советийн эскарийн доза тоьхна контингентан декъашкахь (1980 шеран февралера 1982 август кхаччалц, 1985 шеран мартера 1986 шеран апрель кхаччалц, 1987—1989). Дерриге, пхеа шерал сов дакъа лаьцна тӀамехь. 1980 шеран декабрера 1982 шеран август кхаччалц баьччалла дира 40-гӀа эскаран 5-гӀа гвардин мотокхийсархойн дивизин.

1984 шарахь Громов хӀоттийра Карпаташна хьалхара тӀеман гуонан 38-гӀа эскаран баьччин хьалхара гӀовс, ткъа 1985 шеран мартера 1986 шо кхаччалц ОвхӀанера ССРС ТӀН Инарлин штабан векал вара. 1986 шерера 1987 шеран июнь кхаччалц баьччал дира Белоруссин тӀеман гуонан 28-гӀа эскар.

1988 шарахь кечйарна а, аьттонца дӀайахьаран «Магистраль» операци (овхӀанан тӀемлоша дӀалаьцна Хост гӀ. гуо дӀабосту операци) Громов Борис Всеволодовичан йелира цӀе Советийн Союзан турпалхо.

1987—1989 шерашкахь хилла 40-гӀа эскан тӀаьххьара баьчча, Демократин Республика ОвхӀанехь советийн эскаран ханна латтаран ССРС правительствон йуьззин бакъонаш йерг цхьаьна хеннахь. 1989 шарахь Громовна йелира рогӀера эскаран цӀ инарла-полковник.

Громовс куьйгалла дира ОвхӀанера Советийн эскарш арадахаран. Цо хӀоттийра Саланган дукъдоккхийлахула эскарш арадахаран операцин план, иза эшам боцуш чекхйелира. ТӀаьххьарчу БТР тӀехь эскарш арадохучу хенахь ОвхӀанера дӀавахара^[5].

1989 шеран 15 февралехь Громов хӀоттийра ЦӀен Байракхан Киевн тӀеман гуонан эскарийн баьчча^[6].

Политикин гӀуллакхан йуьхьиг

1989 шеран йуххьехь ССРС пачхьалкхан Ӏедалан керла лакхара меже кхоьллира — ССРС халкъан депутатийн гулам. Оццу шарахь Громов Борис хаьржира ССРС халкъан депутат. Кхин а 1989 шарахь иза хаьржира ССКП ЦК декъахойн кандидат.

1990 шеран 1 декабрехь хӀоттийра ССРС чоьхьара гӀуллакхийн министран хьалхара гӀовс^[7]. 9 бутт баьлча оцу даржера иза хийцира В. Ф. Ерина^[8].

1990—1991 шерашкахь — Украинин Компартин ЦК политбюрон декъахо.

РСФСР президентан харжамашкахь (1991) кандидат вара Н. И. Рыжковца РСФСР вице-президенте. Харжаман жамӀехь Рыжковс — Громовс йаьккхира шолгӀа меттиг, цара гулдира 16,85 % кхаьжнаш, хьалхара меттиг йитира Б. Н. Ельцинна^[9].

ЧГӀПК гӀуллакхан суьдехь кхайкхийра, РСФСР Лакхара Кхеташонан тӀелата аьлла омар дацара. Цуо дери даро марша ваьккхира Валентин Варенников. 1991 шеран октябрехь-декабрехь вара «Кхоссар» Советийн Союзан мудиран Б. М. Шапошниковн цӀарах 1-ра Центран лакхара эпсарийн курсийн хьаькам.

1991 шеран 6 декабрехь хӀоттийна гӀаш эскарийн.буьйранчийн хьалхара гӀовс.

1992 шеран 16 июнера 1995 шеран 13 февраль кхаччалц вара Российн Федерацин дуьхьалонан министран гӀовс. Оцу хенахь хилла министро Грачёв Павела тӀаьхьа Дуьххьара нохчийн-оьрсийн тӀом болабаларх дагалоьцу^[10]: «Хилира иштта, цхьаболу инарлаш — сан гӀоьнчаш, гӀовсаш — цхьацца бахьнашца реза ца хилира йа коьрте ца хӀиттабелира тобанна, тӀом ца бан белира. Уьш бийца ца лаьа суна…».

• Советийн Союзан Турпалхо, Ленинан орден а, Дашо седа мидал (ССРС)ӀДашо седа мидал а йаларца (1988 шеран 3 март).
• Даймехкан хьалха динчу гӀуллакхийн орден 1-ра дарж (2018 шеран 25 сентябрь) — ветеранийн болам кхиорехь, тӀеман цхьаьнаболхбар чӀагӀдарехь доккха дакъа лацарна, кегийрхой патриотийн кхетош-кхиорехь йеххачу хенахь жигара болх барна.^[11].
• Даймехкан хьалха динчу гӀуллакхийн орден 2-гӀа дарж (2003 шеран 6 ноябрь) — Россин пачхьалкхалла чӀагӀйарехь а, регионан социалан-экономикин кхиарехь а доккха дакъа лацарна^[12].
• «Даймехкан хьалха гӀуллакхаш дарна», 3-гӀа даржан орлен (2005 шо).
• «Даймехкан хьалха гӀуллакхаш дарна» IV даржан орден (2008 шеран 7 ноябрь) — «Москохан область социалан-экономикин агӀора кхиорехь доккха дакъа лацарна а, дуккха а шерашкахь беркате къахьегарна а»^[13].
• Сийлаллин орден (2012 шеран 30 март) — регионо социалан-экономикин кхиорехь доккха дакъа лацарна а, дуккха а шерашкахь догцӀена къахьегарна а^[14].
• Шиъ ЦӀен Байракхан орден.
• ЦӀен Седин орден.
• Орден "ССРС-н Герзийн Ницкъашкахь Даймахкана гӀуллакх дарна" III тӀегӀан
• ТӀеман гӀуллакхна мидал.
• «Даймохк ларбеш кхелхинчеран иэсан» мидал (Российн дуьхьмин, 2008 шо) — «Даймохк ларбархойн дагалецамаш лахбарехь доккха дакъа лацарна, байначийн цӀераш а, тӀепаза байначеран тӀемалойн кхолламаш а билгалбахарехь, лакхара оьздангаллин а, гӀуллакхан а аматаш гайтарна, къинхьегамна а, хьекъале инициатива гайтарна а, лахдаран баланаш дерзорехь гӀо дарна а даймохк ларбархойн эшначу нехан дагалецамаш»^[15].
• "Зала хӀума доцуш гӀуллакх дарна" мидал I, II, III дарж
• "ССРС тӀеман ницкъийн 50 шо" юбилейн мидал.
• "ССРС тӀеман ницкъийн 60 шо" юбилейн мидал.
• "ССРС тӀеман ницкъийн 70 шо" юбилейн мидал.
• «ССРС-н тӀеман ницкъийн ветеран» мидал.
• "Интернационалистийн тӀемало" некха тӀе уллу седа.
• "Ленин Владимир Ильичан 100 шо кхачарна иэсан" мидал.
• "1941-1945-чу шерашкахь хиллачу Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамехь толам баьккхина ткъе итт шо кхачарна" юбилейн мидал.
• "ТӀеман цхьаьнагӀуллакхдар чӀагӀдарна" мидал (ССРС).
• "Целинан латтанаш кхиорна" мидал.
• "Москван 850 шо кхачарна" мидал.
• Россин Федерацин Президентан Сийлаллин грамота (4 июль 2009) — тӀеман декъашхошна а, тӀеман ветеранашна а социалан-экономикин гӀо дарехь шуьйра болх барна.^[16]
• Российн Федерацин Президентера баркалла (1996 шеран 11 июль) — 1996 шарахь Российн Федерацин Президентан харжамийн кампани вовшахтохарехь а, дӀайахьарехь а жигара дакъалацарна.^[17].
• Россин Федерацин Президентан баркалла (2014 шеран 6 февраль) — жигара низамашдахаран гӀуллакхна а, низаман Ӏедал чӀагӀдарехь дикачу гӀуллакхашна а, дуккха а шерашкахь догцӀена къахьегарна а^[18].
• Саратовн гӀалин сийлахь вахархо (1989 шо)
• Тверь гӀалин сийлахь вахархо (2005 шеран 14 май)
• Подольск гӀалин сийлахь вахархо
• Москохан областан сийлахь вахархо (2012 шеран 31 май))^[19]

Арахьара совгӀаташ:

• Элин Ярослав цӀодрен орден IV дарж (Украина, 2014 шеран 12 февраль — дӀайаьккхина 2023 шеран 15 январь) — ветеранийн болам кхиорехь, 2014 шеран патриотин кхетош-кхиорехь доккха шен дакъа лацарна, кегийрхошна а, кхечу пачхьалкхийн махка тӀехь тӀеман акцешкахь дакъалаьцначу нехан сий даран денна лерина^[20]
• Элин Ярослав цӀодрен орден, 5-гӀа дарж (Украина, 2003 шеран 7 ноябрь — дӀаяьккхина 2023 шеран 15 январехь) — «Москохан а, Киевн а регионашна йукъахь экономикин а, Ӏилманан а, оьздангаллин а цхьаьнаболхбар кхиорехь шен ладаме дакъа лацарна»^[21]
• «Украинин ТӀеман ницкъийн 10 шо» мидал^[22]
• Халкъийн доттагӀаллин орден (Беларусь, 2005 шеран 22 ноябрь) — экономикин, Ӏилманан, техникин, оьздангаллин зӀенаш кхиорехь доккха дакъа лацарна Белоруссин Республикин а, Россин Федерацин Москохан областан а^[23][24]
• «ОвхӀанера советийн эскарш арадахаран 10 шо кхачаран иэсан» мидал (Беларусь, 2003 шеран 13 февраль) — «2003 шеран ветеранийн боламийн вовшашца уьйр кхиорехь а, чӀагӀйарехь а доккха дакъа лацарна».^[25][26]
• Тешаме хиларан мидал (ОвхӀан)ӀТешаме хиларан мидал (ОвхӀан, 1988 шеран 17 ноябрь)
• "Баркаллин овхӀанхойн халкъера интернационалистийн тӀемалочунна" мидал (ОвхӀан)
• ЦӀен Байракхан орден (ОвхӀан)ӀЦӀен Байракхан орден (ОвхӀан)
• Седарчийн орден (ОвхӀан)ӀСедарчийн орден 1-ра дарж (ОвхӀан)

Конфессин совгӀаташ:

• Хастаман а, сийлаллин а орден 1-ра дарж (2012 шо)^[27]
• Асхьабашка терра волчу Сийлахь эла Владимиран орден 1-ра дарж (2008) — Оьрсийн Православин Килсан Москохан Епархина леррина гӀуллакхаш дарна а, цуьнан дуьненчу валаран 65 шо кхачарца доьзна а^[28]
• Сийлахь беркате тешаме элин Даниилан Москохан орден I тӀегӀанан^[29]
• Шех тераниг кхин воцучу Радонежский Сергийн орден II тӀегӀанан^[30]
• Сийлахь беркате тешаме волчу элин Димитрийн Донан орден I тӀегӀанан

• Громов Б. В. Ограниченный контингент [советские войска в Афганистане]. — М.: Прогресс: Культура, 1994. — 351 с. — ISBN 5-01-004412-9.^[31]
• Громов Б. В. Защищали, Обучали, строили // Военно-исторический журнал. — 1989. — № 3. — С.11-15.