Рыбкин, Иван Петрович

Вина 1946-чу шеран эсаран беттан 20-чу дийнахь Воронежан областан Семигорка йуьртахь ахархойн доьзалехь. Ши а денда Гражданийн тӀамехь Антоновн гӀаттаман арми йукъахь тӀом бина. Ишкол дешин мидалца чекхйаьккхина. Лакхара дешар делира Волгоградан йуьртбахаман институтехь, иза 1968-чу шарахь инженер-механик говзалца къаьсттина дика чекхйаьккхира, 1974-чу шарахь оцу институтан аспирантура чекхйаьккхира, 27 шо долуш техникин Ӏилманийн кандидат хилира. Да Сийлахь Даймехкан тӀеман декъашхо вара, ткъа цул тӀаьхьа совхозехь коьрта бухгалтер болх бира.

1991-чу шарахь КПСС-н ЦК-н йукъараллин Ӏилманийн академи чекхйаьккхира, ткъа 1993-чу шарахь — Россин АГӀМ-н Дипломатически академи. Ӏилманан профессор цӀе йу цуьнан^[2].

1968—1969-чуй шерашкахь Волгоградан областан Новоаннински кӀоштан «Ильичан Весеташ» колхозехь коьрта инженер болх бира. Эскарехь гӀуллакх дина.

1987-чу шарахь дуьйна Волгоградан Советски кӀошкоман хьалхара секретарь болх беш вара. 1991-чу шарахь РСФСР-н Компартин ЦК-н дакъойн хьаькам вара, Августан путч йоьжначул а, КПСС дӀайаьккхинчул тӀаьхьа Россин Аграрни парти кхолларехь дакъалецира. КПРФ-н II меттахӀотторан гуламан дӀадолорхойх цхьаъ хилира, РСФСР-н коммунистийн гулам кхайкхоран Лаамечу комитетан Президиуман декъашхо вара. 1993-чу шеран чиллин баттахь КП РСФСР-н (изза КПРФ хилла йолу) тӀехкритикин гуламехь КПРФ-н ЦИК-н декъашхо хаьржира. 1993-чу шеран чиллан беттан 14-чу дийнахь КПРФ-н ЦИК-н председатель метта волу хаьржира, и дарж 1994-чу шеран оханан беттан 21-чу дийне кхаччалц дӀалоцура. 1993-чу шеран чиллан беттан 14-чу дийнахь дуьйна 1994-чу шеран оханан беттан 21-чу дийне кхаччалц КПРФ-н ЦК-н (ЦИК) Президиуман декъашхо вара.

1994—1996-чуй шерашкахь Пачхьалкхан думин 1-чу кхайкхаман председатель вара, кандидатура АПР фракцино йелира. «Тхоьга тхан могӀаршкара спикеран кандидат хьалхайаккха бакъо а йеллера, ас шаьшшиннан Иван Рыбкин хьалхаваьккхира», — элира АПР-н баьччо М. И. Лапшина^[3]. Рыбкина ша дагалецамехь ма-аллара: «Ельцин кабинетехь Пачхьалкхан думин председательан тоьшалла схьаоьцуш, Борис Николаевича элира: „КӀайн цӀийнан йухадар цкъа а хир дац!..“».

1995-чу шеран Пачхьалкхан думин харжамашкахь (1995) «Барт» цӀе йолу Йукъараллин-политикин болам кхоьллира а, коьрте а хӀоьттира, иза «Россин регионаш» боламца цхьаьна «Иван Рыбкин» харжаман блок кхоьллира. 1996-чу шарахь болам «Россин Социалистически парти» хилира, иштта дакъалецира Пачхьалкхан думин харжамашкахь (1999), парламенте ца йаьлла^[4].

2002-чу шарахь «Россин Социалистически парти» а, «СинӀалам» болам а бух болуш «Россин цхьанатоьхна социалистически парти» (СЕПР) кхоьллира а, коьрте а хӀоьттира. 2003-чу шарахь партин председательан дарж Шестаков Василийна дӀаделира.

1996—1998-чуй шерашкахь Россин Кхерамзаллин кхеташонан секретарь вара. 1998-чу шеран бекарг беттан 1-чу дийнахь дуьйна 23-чу дийне кхаччалц — Правительствон Председательан метта волу Виктор Черномырдин СНГ-н а, Нохчийн Республикин а гӀуллаккашкахула заместитель (Правительство дӀайаллалц). Халкъашна йукъара уьйр латторан гӀирс санна оьрсийн мотт кхиорна гӀо лацаран Регионерчу йукъараллин фондан президент. Россин Кхерамзаллин кхеташонан секретарь санна иза коьртехь вара российн пачхьалкхан комисси а, 1997-чу шеран хӀутосург беттан 12-чу дийнахь куьг йаздина «Россин Федераци а, Ичкерин Нохчийн Республика а йукъара йукъаметтигийн а, машаран а принципех лаьцна Бертан» кечамехь дакъалецира.

2004-чу шарахь Россин Федерацин Президентан дарже шен кандидатура хьалхайаьккхира, Б. А. Березовский гӀо лацар а долуш.

Михаил Ходорковскийс шен «Россехь либерализман кризис» йолчу статьяхь йаздира: «хилла коммуноаграрий Иван Рыбкин — вайна хьалха кхетаме политически кампанин меттиг нийсса къонахийн ловзар дира, цунах оьгӀаз а ваьлла, ЛДПР-н векал а, Жириновскийн доларчу кхерамзаллин говзанча а волу Олег Малышкин а эхь хетар ма дара»^[5].

Бекарг беттан 5-чу дийнахь, 2004-чу шеран чиллан баттахь ша дайаларца а, Киеве вахарца а доьзна эхь хетарг хиллачул тӀаьхьа (лаха хьажа), шен кандидатура дӀа а йаьккхира.

2004-чу шеран чиллин беттан 5-чу сарахь Иван Рыбкин вайра^[6]. 8-чу дийнахь Рыбкин зудчо «Арбат» чоьхьарчу гӀуллакхийн декъе шен майрачух лаьцна дӀахьедар диллира. Оцу дийнахь Москван ГУВД-о цуьнан вайарна тӀаьхьадалар долийра^[6].

10-чу дийнан чиллин беттахь сарахь Рыбкин Киевехь карийра, оцу дийнан 22:00 сахьт долуш иза Москве веира^[7].

Рыбкин хьалхарчу кхетамашца, чиллин беттан 5-чу дийнахь цо сацам бира «цу гӀовттамах (вознех) садаӀа», цуьнан гонаха хьалхадоьлхуш хилла долу, тӀаккха Киеве дӀавахара. Рыбкина къастийна ца дийцира, иза муьлха «гӀовттам» бу. Шен мобильни телефонаш дӀакъовла лиира цунна, садаӀарна новкъарло ца йайта. «Сан ши-кхо де доларчу дахаран бакъо йуй те! — эли Рыбкина.— Со кест-кеста ву Киеве, тхо доттагӀашца урамашкахула долало, кхин тӀе цигахь кху кӀиранан деношкахь дика хенан хӀоттам бара»^[7].

Рыбкин харжаман штабан куьйгалхо йолу Ксения Пономарёва дӀахьедира: «Нагахь дерриг баккъал а Рыбкина дийцарехь хиллехь, иза цуьнан харжаман кампанин эвсаралла ца хилар ду, ткъа политически карьерин чаккхе ду». Рыбкин харжаман кампанин коьрта спонсор волчу Березовский Бориса элира, нагахь дерриг баккъал а Рыбкина дийцарехь хиллехь, «иштта политик кхин вац». Россин хилла Генпрокурор Скуратов Юрийс Рыбкин дайар «блестящая пиар-акци» йу элира, «Березовскийн гӀо доцуш дина йоцу»^[7]. Пачхьалкхан думин депутат Ковалёв Николай элира: «Суна хетарехь, иза Ксения Пономарёвин пиар-проект йу. Иза цуьнан стиль йу, цуьнан некъаш. Суна хетарехь, йукъа тосар 4 де даллал сов дахлур дацара. ХӀокху Ӏовдалчу ойлано соьгара гомерически белам бовлуьйту. Муьлхачу тӀегӀане кхача деза, зуда телефонехь йисина, дайа? Ткъа нагахь и гӀуллакх Березовскийс а дина хиллехь, иза шена тӀехь пароди йу, хиллачу стратегин ойларан йисинарш ду»^[8].

А. Политковская киншкаца, Рыбкин вайра Путин Владимир администраци 1999-чу шарахь Москвахь цӀенош эккхийтарна бехке йеш, нах Нохчийчу эскархой дахийта а, ШолгӀа нохчийн тӀом боло а цхьаьна болу бахьанашлахь хиларна, цуьнан дӀахьедарна тӀаьхьа ши де далча. Ди де даьлча Рыбкин Киеве гучувелира.

Александр Гольдфарб киншкаца, тӀаьхьо Рыбкина дӀахьедира, ФСБ-н агенташа иза лачкъийна, наркотикаш тоьхна хилар.

Рыбкина дӀахьедира, иза Украине Масхадов Аслан, нохчийн баьччаца цхьанакхета бахьана долуш валийна хилар, амма схьакхаьчча, цуьнга хаийтира, Масхадов ши сахьт даьлча вогӀур ву, хӀинца йаа хӀума йаа аьлла. «Цул тӀаьхьа ас ши бутерброд йиира, цул тӀаьхьа хӀумма а дага ца догӀу». Цул тӀаьхьа иза диъ де кхетамехь вацара. 10-чу дийнахь иза кхийтира, цуьнга гайтира видеоза, цо «Ӏазапе харцонаш» деш «Ӏазапе извращенцашца». Цуьнга хаийтира, нагахь цо президентан харжамашкахь дакъа ца лацахь, и видеоза нахала йоккхур йу бохуш. Литвиненко Александра дийцарехь, ФСБ-н агенташа Рыбкина тӀе психоактиван хӀуманаш йаьхна хила тарло^[9]. Рыбкина элира, шен кхерамзаллина саготта ву ша, харжаман къовсадалар дозанал арахьа дӀахьур бу, амма 2004-чу шеран бекарг беттан 5-чу дийнахь шен кандидатура дӀа а йаьккхира, цо харжамаш «фарс» бу элира.

Верси йу, Кондрашов Андрейн «Березовский» цӀе йолу документалан фильмехь (2012-чу шеран чаккхенехь «Россия-1» телеканалан тӀехь арайаьлла) йийцаре йина йолу, Рыбкин Украине байарх йоьгӀа йара, цул тӀаьхьа 2004-чу шеран президентан харжамаш дӀабаха безаш бара, ткъа дерриг регистраци йина кандидаташ законаца керлачу харжамашкахь шен кандидатура хьалхайаккха бакъо йоцуш бара. Иштта, Борис Березовскийс Путинан кандидатура харжамашкара дӀайаккха а, шен стаг Ӏедале вало а план йинера. Рыбкин верна тӀехь болу планаш украински спецслужбоно йохийра. Жоп луш, Рыбкина «Дождь» телеканалан интервьюхь йуха а элира, Киеве ша лаамехь вахара «шен луучуьнца къайлаха цхьанакхета», ткъа регистраци йина хиларх Киеве кхаьчча хиира.