Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Нохчий

Экспертиза РАН

Logo-ran-black.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
Aprove.svg

Экспертиза РАН

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее

Нохчий (оьрс. Чеченцы) — вайнехан къам, деха Къилбаседа Кавказехь, Нохчийчоьнан орамера бахархой. Уггаре доккха Къилбаседа Кавказан орамера къам, Российн барамца кхоалгӀа къам, оьрсел а, гӀезалойл а тӀаьхь 2020—2021 шерашкара бахархой багарбаран жамӀашца. Кхин а беха ДегӀастан Хаси-Эвлан, ГӀазгӀумкийн керла, Казбековн, Бабайуртан, Кизилйуртан, ГӀизларан муниципалан кӀошташкахь[19], ГӀалгӀайчоьнан Соьлжин а, Маьлхбикан муниципалан кӀошташкахь[20], Гуьржийчоьнан Ахметан кӀоштахь[21]. Дуьненахь нохчийн барам 2 млн. гергга стаг.

Революци хилале хьалха кавказйовзарехь хӀоьттинчу ламастаца, хьалха заманахь талламхоша, дукхахьолахь, «нохчийн» цӀарца цхьаьнатухура массо а нах-этномехкан тобанаш[22][23][24][25][26][27]. ХӀинцалерачу Ӏилманехь кхечу кепара термин лелайо оцу этнометтан юкъараллин — «нах халкъаш» йа къам. Цкъацкъа, тӀаьххьарчу бӀе шеран белхаш тӀехь, талламхоша «вайнах» боху термин «нах-халкъаш» бохучу терминан синоним санна лелайо, амма нийса лору нохчий а, гӀалгӀай а, бацой йукъара а бохуш.

ЦӀе

«Нохчий» боху цӀе экзоэтноним(оьр.)нохч. гуьржийн а, Малхбузе Европин а этнонимикин Ӏадате XVIII бӀешарахь оьрсийн маттехула чуйеана[28], ткъа кхин дӀа дуьненахь а. Оьрсийн Кавказйовзарехь 1917-чу шеран революцел хьалха а, Советийн пачхьалкхан хьалхарчу иттаннаш шерашкахь а талламхоша наггахь цхьаьнатухура йерриге нах-этномехкан тобанаш (аьккхий, бацой орстхой, кхиберш а, шайна йукъахь нохчий болуш, наггахь гӀалгӀай) цхьана цӀарца - «Нохчий» а олуш[К. 1][29][30] (кхин а вариант хилла «кӀистой»[31]). Кхузаманан Ӏилманехь оцу йукъараллина лелайо кхин термин — «нехан къаьмнаш».

Экзоэтнониман этимологи

Нохчийн дуьххьарлерчу талламхойх цхьаъ, оьрсийн историк а, малхбалейовзархочо(оьр.)нохч. А. П. Бержес XIX бӀешо йуккъе даьлча йелира ши верси оьрсашна чеченцы (нохчий) цӀе схьайаларан, уьш мелла а туьйранан Ӏаламан хилар дуьйцуш: 1) "... тайпа, арене деича башха мотт бийцара нохчаша, гӀорторан а, шийла а аьзнаш хезаш, цу тайпанна чечётка цӀе тиллина, цунах хьехам беш, керла баьхкинчара олхазарш санна маттахь санна къамел деш хиларна, оьрсаша царех лаьцна олура, - цундела йу «чечен» цӀе ..."; 2) «… олу Турпал Нахчуо [нохчийн легендарни да] шен цӀерашна йукъахь нохчи бохучу дашца йогӀуш цхьа цӀе хилла». А. П. Бержес кхоалгӀа верси тешаме лорура - этноним «Йоккха Чечана» эвлан цӀарах схьадалар[32]. XIX бӀешеран шолгӀачу декъехь Оьрсийн империн эпсаро, этнически нохчийчо Лаудаев Умалта, иверси мелла а чолхе хаийтира — «Чечана» эвлан цӀарах хьалха гӀебартоша олура «шашан» кепара, цаьргара схьаийцира и цӀе оьрсаша[33]. Йуьртан цӀе тиллина хила тарло иза кӀажошкахь болу ломан цӀарах (Чечанан Сюйра Корта) (У. Лаудаевца Хьена-Кхаьллин лам[33])[32].

Нохчий боху цӀе топоним(оьр.)нохч. «Йоккха Чечана» тӀера схьаяьлла хилар йукъара ца дитина оьрсийн-советийн Ӏилманчас а, Кавказан говзанчас а Б.К. Далгата, цуо дийцарехь, XVIII бӀешо доладелча дуьйна оьрсаша «Йоккха Чечана» йуьртан йукъараллех бен нохчий олуш ца хилла, ткъа XIX бӀешарахь чеченцы этноним дерриг а нохчийн тайпане дӀакхачийна[34]. Советийн а, советийн хилла мехкан а кавказйовзарехь «чеченцы» боху версий «Чечана» боху йартах далар, А. П. Бержен а, У. Лаудаевн а тӀаьххье дуккху а талламхоша чӀагӀдора, наггахь шайгара цхьацца хӀума тӀе а тухуш. Иштта ф.Ӏ.д. И. Ю. Алироевс, кховдийра, йуьртан цӀе хьалайоьду XIII бӀешаре, цу хенахь оцу меттехь, хилла монголийн ханан Сеченан/Чеченан хӀуттийла, амма и верси тӀечӀагӀйан бух бац тахана[35][36][37][К. 2].

Альтернативан гипотеза. Нохчий бохучу цӀеран этимологино, цхьаболчу нохчийн талламхоша (масала, А. Вагаповс) дийцарехь, гойту и этноним луларчу къаьмнашна йукъахь оьрсий Кавказе бахале дукха хьалха хилла хилар[38]. Этноним «чеченцы» дуьххьара хьахайо «сасан къам» цӀарца (авторо йалайо аналоги оцу гӀажарийн «чечен» бохучу цӀера — «сасан» хӀирийн — «сасан», гӀебартойн — шашан) гӀажарийн тарехьех Рашид ад-Дина (XIII—XIV бӀешераш) гӀезалой-монголашца хиллачу тӀеман контекстехь[39].

Шайх олург

Коьрта йаззам: Нохчий

Литературин нохчийн маттахь шешша нохчаша олу дукхаллин терхьехь нохчий (нох. нохчий [nwoxt͡ʃʰi:]) — «нохчий», цхьааллин терхьехь но́хчо (нох. нохчо [nwoxt͡ʃʰʊ̯o:]) йа, наггахь, но́хчи (нох. нохчи). ГӀалгӀайн маттахь и маьӀнаш, нохчийн маттахь санна хуьлу, амма «нохчий» дош леладо кхин а билгала дош санна. Бацойн маттахь — этноним «нохчий» ца девза[40].

Эндоэтнониман схьадалар. Цхьа могӀа талламхоша этноним нохчий тайпанан тобанца дузу, Ӏадатехь нахчой олу - нохчийн цхьаьнакхетаран хиндолу буьйранах[41]. Тера ду, и тайпа кхолладеллачух нехан этнометтанан йукъараллехь XII—XIII бӀешерашкахь[42] историн областехь Нашха[43][44], йа Нохч-Мохк[41][45]. «Нохчийн» халкъан кепехь йолу этноним тешамца дӀайазйина йу цхьана гуьржийн хьостехь XIV бӀешо долалуш, ткъа иштта Ӏилманехь тӀечӀагӀйина йоцу гипотеза йу хьалха хиллачу цхьана тешаллех лаьцна (хьажа Нахчаматьяне)[46]. Йукъара даккха мегар дац, йуккъерабӀешеран «нохчий» цхьаьна муьрехь йаржайина луларчу малхбален-нахийн этнотобанашна шайн тайпанан цӀе[41][45]. Амма кхета деза, талламхоша и тоба, шакъаьстина нах тайпа бен ца лору, ткъа «нохчий» цӀе, массо а нохчийн этноним санна, дуккха а тӀаьхьа йаьржина лоруш йу[41], — вероятно, только с XVIII—XIX веков[47] (хьажа Нохчий § Схьабовлар).

Иштта дуьхь-дуьхьал хьежам бу, уггар хьалха нохчийн Ӏеламнахалахь, цаьрца «нохчи» этноним малхбалерчу нах-тобанашка йаьржина дуккха а хьалха, ткъа «нахчаматьяне» этноним цуьнца ма-йарра йоьзна йу VII бӀешарахь дуьйна. Цу хьокъехь кхолладелла чӀагӀдарш, цаьрца а догӀуш, талламхоша цхьаъ бен йоцу эндоэтноним «нохчи» яржош йу кхузаманан нохчашна йукъахь долчу массо а нах-къаьмнашна а, кхузаманан нохчийн субэтносашна а (масала, А. Г. Мациев)[43].

Этимологи. кавказйовзарехь этноним «нохчий» схьайалар шина историн областах — йа нисса дӀа топонимах Нашха[44], йа талламхошна го Нохчийн-махкаца этимологин зӀе, гочдаран вариант кховдош - «Нохчийн мохк»[41].

Оьрсийн меттан хьосташкахь. XIX бӀешеран йуьххьехь оьрсийн меттан хьосташкахь девза тешаллаш «чеченцы» боху этноним шуьйра лелоран. XIX бӀешеран йуккъехь А. П. Бержес хаийтира, нохчийн йу шеш шайн йоккху цӀе — нохчий[48], цуо иштта хьахийра аренан нохчаша массо а лаьмнийн бахархошна, шайна йукъахь ламанан нохчий а болуш, тиллина цӀе – «тавли»[49] (комментаторийн «тавлинхой»[50]). Советийн а, российн а Ӏилманчо, и.Ӏ.д. В. А. Шнирельмана лору А. П. Бержен тешаллаш тӀечӀагӀдо, оцу муьрехь термин «нохчий» ца даьржинера массо а нахийн йукъараллашна, ткъа, коьртаниг, кхелхинчу аренашка нехан[51]. «Нохчий» цӀе лаьманан нохчашна бен ца тарйалар тӀечӀагӀдира У. Лаудаевс, XIX бӀешеран шолгӀачу декъехь цо зорбане баьккхира кхоллам, цигахь цуо билгалдаьккхира: «нохчий» цӀе йуьхьанца аренан Нохчийчоьнан бахархошна бен луш ца хилла», аьлчи а XVII бӀешо чекхдолуш гучуйаьлла и цӀе»[52]. Иштта цуо хӀоттийра йукъара эндоэтноним нохчийн ца хилар: «Нохчий олу Нохчийн гуонан хилла йукъараллех [1862 шо кхачале долчарна[53]]; кхин юкъараллаш, тӀехула бен оцу цӀарца шаьш ца кхойкхуш, хӀораннан а шен-шен къаьсттина цӀераш йу»[33].

Кхин эндоэтнонимаш. XIX бӀешарахь хӀинцалера нохчий кхуллуш йолчу малхбален нах-йукъараллаша шаьш-шайна билгалйаха лелош хилла кхин этнонимаш - нохчий доцург (аренашкахь болу нохчий нийса), талламхоша дӀаяздина шаьш-шайн билгалонаш «аьккхий», ламрой, нохчмахкахой, Шотой[54]. Кхин а лелайора шеш шайн цӀе санна, оьрсийн эндоэтноним «чеченцы», А. П. Бержес XIX бӀешерашна йуккъехь хаам бора, «иза сих-сиха дора»[32].

Кхин экзоэтнонимаш

XIX бӀешеран а, XX бӀешеран йуьххьехь а талламийн белхаш тӀехь а, тайпа-тайпанчу документаша а гайта йиш йара Къилбаседа Кавказан кхузаманан кхетамашца йогӀуш йоцу этноним. Масала, кест-кеста нисло нах-къаьмнаш «чергазий» этнонимца хьахош, шаьш адыгийн мотт буьйцу къаьмнаш доцург (дегӀастахойх а, кхарачойх а наггахь «чергазий» олуш хилла)[55].

Мелла а тайпа-тайпаналла йу нохчашна гонахарчу къаьмнаша царна цӀераш тохарехь. XIX бӀешарахь дӀайазйира хӀара цӀераш: мичигиш — гӀумкашна уллохь бехачу нохчашна (А. П. Бержес дийцарехь «Мичик хин дехьара», У. Лаудаевс дийцарехь Мичик тӀера — хин цӀе а, «гиши» — адам, аьлчи а «Мичик тӀаьхь бехарш» ); ичкери — гӀумкашна йукъахь махкахь Ӏаш йолчу нах-йукъараллашна, лаьмнашкахь Ӏаьндичу кхаччалц (А. П. Бержес дийцарехь, «генара», «цигахь цхьанхьа Ӏаш»); шашан — гӀебартошна йукъахь (У. Лаудаевца «Чечана» эвлара); буртел — тавлинхойн халкъана йукъахь (тайпа-тайпана ламанхой); лаьзгийн нохчийн цхьа цӀе ца хилла - уьш царна бевзаш хилла тайпа-тайпанчу йукъараллийн цӀерашца[56][57]. ТӀаьхьара йуккъерабӀешерийн оьрсийн хьосташкахь иштта лелайора этноним мичкиз/минкиз (гӀумкашкара схьаэцна хила тарло)[58].

Йукъара хаамаш

Къаьмнаш а, нахийн къаьмнийн иерархи а

Нохчий бу «нехан къаьмнашна» йукъара — XX бӀешеран тӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь «вайнах» этнониман (гӀалгӀайн «вейнах»[59]) синоним хилла термин. Ший а термин лело даьккхина лингвисташа[60], ткъа Ӏилманчаша кхоьллина хила тарлора, амма уьш ширачу заманахь халкъана йукъахь схьаевлла боху ойла йу[61]. 1970-гӀа шерашкахь дуьйна, лингвистийн кхетамехь нийса хир ду дерриг нехан меттанаш лелориш цхьаьнатоха терминца «нехан къаьмнаш», ткъа «вайнах» — беккъа нохчий а, гӀалгӀай а (вайнехан меттанаш лелориш), йукъара боху бацой (бацойн мотт лелориш)[59]. Октябрьски революци хилале а, советийн заманан хьалхара иттаннаш шерашкахь а оьрсийн кавказологин терминологи мелла а къаьсташ йара хӀинцалерачу аналогах. Цхьа могӀа талламхоша, «кисташ» цӀарца, тобанаш йина аьккийн, бацойн, гӀалгӀайн, кӀистийн, орстхойн, нохчийн, иштта кхиболчеран а[31] йа «чеченцы»[К. 3][29][30]. Кхузаманан Ӏилманехь, «нехан» къаьмнаш йа къаьмнаш, этнтоба боху термин лелайо оцу йукъараллина.

ХӀоттам (тукхумаш, тайпанаш)

Коьрта йаззамаш: Тайпа, Тукхум

Нохчийн тукхум — тайпан билгалчу тобанан барт бара, цӀийца гергарло доцуш, амма лакхарчу цхьаьнакхетарехь цхьаьнакхетна, цхьаьна йукъара гӀуллакхаш кхочушдан — мостагӀчун тӀелатарх ларвалар а, экономикин хийцамаш бар а. Тукхума дӀалоцуш хилла билггал болу мохк, иза лаьтташ хилла ша Ӏаш йолчу бакъйолчу меттигах а, иштта гонаха йолчу кӀоштах а, цигахь тукхумна чуьра тайпанаш лелош хилла таллар а, даьхнийлелор а, йуьртабахаман гӀуллакх а. ХӀора тукхум буьйцуш хилла нохчийн меттан билггал долу меттадакъа[62].

Нохчийн тайпа — иза адамийн йукъалла йу, йукъахь де агӀор гергара нах а болуш. ХӀоранна а царех хилла шен йукъараллин латта, тайпана лам (цу ломах дукхах дерг схьайолура тайпана цӀе). Тайпаш шайна йукъахь декъало «гарашка» а, «некъешка» а. Нохчийн тайпанаш исс тукхуман йукъара ду, ша кепара мехкан берташ. ЦӀийца гергарло нохчаша экономикин а, тӀеман а цхьааллин Ӏалашо йолуш леладора.

XIX бӀешо йуккъе даьлча нохчийн йукъаралла лаьтташ йара 135 тайпанах. Карарчу хенахь уьш декъало ламанан тейпашна (100 теайпа гергга) а, лахенан тайпашна (70 тайпа гергга).

Тукхумийн исписка:

  1. Аьккхий-Ӏовхой,
  2. Маьлхий,
  3. Нохчмахкахой,
  4. Орстхой,
  5. ТӀерлой,
  6. ЧӀаьнтий,
  7. ЧӀебарлой,
  8. Шарой,
  9. Шотой.

Шеш нохчий

Нохчийн агӀор хьаьжча, аренан а, лаьмнийн а Нохчийчоьнан бахархой бу, йукъарчу ша-шена цӀеро билгалдаккхарца цхьаьнатоьхна, нохчийн маттаца а, Нашха кӀоштара схьадалар а долуш. Этнониман йаржаран малхбузехьара доза ду Гиха хин бассейн, ткъа малхбалехьа доза дара ГӀумкийн аренан йуьхьиг. Нохчийчоьнан историн кӀошташа а, иштта оцу латтанаш тӀехь йаьхна/йехаш хиллачу этномехкан тобанаша шайх «нохчий» олу (ХХ бӀешеран шолгӀачу декъехь аренан талламаш дӀахьош интервью эцначу нохчаша дийцарехь)[63]:

  1. Ламанан Нохчийчоь
    1. Нохч-Мохк/Ичкери — Яьсси, Ястий, Ивги, Хул-Хуло эркийн лакхенашкара область, кхин а оцу эркийн геннийн лакхешашкара; малхбуза доза чекхдолу Хорача йуьртан гергахула[64]. Нохчмахкахойн даймохк; цхьадолу тайпанаш а, йарташ а: Айткхаллой ~ Айт-Кхаьлла, АьргӀной ~ АьргӀана, Бийтарой, БелгӀатой[64] ~ БелгӀата, Билтой[64] ~ Билта, Беной[64] ~ Бена, Гендаргной ~ Гендаргана, Гуной[64] ~ Гуьна, ГӀордалой[64] ~ ГӀоьрдала, Зандакъ[64] ~ Зандакъ, Ишхой ~ Ишхой-Отар, Курчалой[64] ~ Шира Курчала, Сесаной ~ Сесана, Харачой ~ Хорача, ЦӀонтарой[64] ~ ЦӀоьнтара, Ширдий ~ Ширдий-Мохк, Шуоной ~ Шоьна, ЭгӀашбатой ~ ЭгӀашбета, Энакхалой ~ Эна-Кхаьлла, Энганой ~ Энганой, Аьрсаной[64] ~ Эрсана, Ялхой ~ Ялхой-Мохк, Ӏалларой[64] ~ Ӏалара.
    2. ЧӀебарла — малхбалехь Къоьзана-Ӏоман кӀоган а, малхбузехь Шарой Органа йуккъера область; малхбузен доза чекхдолу Улус-Керт эвлана уллехула ЧӀаьтийн Орга а, Шаройн Орга вовшех кхетачохь; наггахь ЧӀебарлан йукъатуху Шаройн Органца Шаран мехкан дакъа (масала, йарташ ДӀай, ХӀима, Хуланда, Шара, Шикъара)[65]. ЧӀебарлойн даймохк; цхьадолу тайпанаш а, йарташ а: Буосой[66] ~ Босо кӀуотар, Къоьзуной[66] ~ Къоьзана, Макажой[66] ~ Макажа, Нижалой[66] ~ Нижала, Нихалой[66], Ригахой/Пхьарой эвла[66] ~ Рига, Садой ~ Сада, ТӀундукъой[66], Хьаркъарой[66] ~ Хьаркъаруо, ХӀиндой[66] ~ ХӀинда, Хой[66] ~ Хо.
    3. Шара — Шарой Орган майданера область[66]. Шаройн даймохк; къам санна цара билгалдоккхура шаьш муьлш ду, амма наггахь шайх чӀеберлой олура[66]. Цхьадолу тайпанаш а, йарташ а: КӀесалой ~ КӀесала[66], КогӀатта[66], Хьакъмада[66], Хьачарой ~ Хьачара[66], Хуландой ~ Хуланда[66], ЦӀесий ~ ЦӀеса[66], Шара[66], кхин йерш а.
    4. Шуота — ЧӀаьнтийн Орга а, Шаройн Орга а эркаш вовшахкхетачу меттигал жимма лакхара ЧӀаьнта Оргин Ӏинан жимчу декъера мохк[66]. Шотойн даймохк; цхьадолу тайпанаш а, йарташ а: Варандой ~ Лакха-Варанда, ГӀаттой ~ ГӀаттойн-Кхаьлла, Келой ~ Хьал-Кела, Пхьамтой ~ Пхьаьмта, Хьаккой ~ Хьакка, кхин йерш а.
    5. ЧӀиннах — Шаран а, ЧӀиннахан йуккъера меттиг[66]. ЧӀинхойн даймохк.
    6. ЧӀаьнта — ЧӀаьнтан а, Хилдехьаран а йукъара меттиг ЧӀаьнтан Орган Ӏинан лакхахьа[66]. ЧӀаьнтийн даймохк.
  2. Аренан Нохчийчоь
    1. Теркйист

Къамелехь эндоэтноним лелор

XX бӀешарахь нах-къаьмнийн а, субэтносийн а цхьаболчу векалшна йукъахь хӀинца а тайп-тайпана, наггахь шалха хьежамаш бара вовшашна нохчаийн, йа гӀалгӀайн къаьмнашца доьзна хиларх лаьцна, цул сов, цхьайолчу тобанаша ларйира шайн этнически шатайпаналлах лаьцна ойланаш[67]. Нохчийчоьнан историн дозанан кӀошташ, иштта оцу латтанаш тӀехь даьхна/дехаш долу къаьмнаш а, субэтносаш а, церан «нохчий» этнониме кхаччалц дӀасадаржар къийсаме ду (аренан талламан шолгӀачу генна)[68]:

  1. МӀайста
  2. Маьлхист
  3. Лам-Аькка, БӀовла, Ялхорой. Аьккхийн даймохк; вайнаха шайна йуккъера гергара, амма дозуш доцу халкъ санна къаьсташ долу. Цхьаболчу нохчаша (ЧӀаьнта Орга а, Марта а хишца бехаш болу) а, чӀебарлоша а дийцарехь, аьккхий нохчий бу, амма къаьсташ йолу башхаллаш йолуш; цхьаболчу нохчаша аьккхий нохчийн могӀаре ца боху, уьш меттигерчу лаьмнийн шакъаьстина шира бахархой лоруш. Цхьаболчу гӀалгӀаша аьккхий нохчашца бузу (тӀетоьхна, Ялхарал совнаха, иштта МӀайста а, Маьлхист а), вукхара гӀалгӀаша аьккий бузу орстхошца-цӀечошца. ЦӀечоша шаьш наггахь мержойн а, цӀечойн а, ялхаройн тайпанаш аьккхийн могӀаршка доху. Орстхойн къаьмнашна йукъахь наггахь ойла кхоллало, аьккхаша а шайх орстхойн къам ала тарло бохуш[69].
  4. Ӏовх. Аьккхийн-овхойн даймохк; Малхбален Нохчийчоьнан бахархошна ца бевза лам-аьккхий, ткъа бевза аьккхий-овхой, цаьрца доза ду церан мехкан. Нохчмахкахойн ойланца, аьккхий-овхой — нохчий, нохчийчух къаьсташ мотт а болуш, амма ца баьхкина Нашхара; чӀебарлошна хетарехь аьккхий-овхой — нохчий бу[69].

Антропологин тайпа

Нохчий бу Кавказан тайпанан векалш[70].

Кавказан тайпанан аматаш:

  • брахикефали
  • йоккха йа йуккъера дегӀан дохалла
  • доккха мочхалийн диаметр
  • шуьйра лахара мочхала
  • йоккха физиономин йухьан локхалла
  • доккха хьаьжан шоралла
  • йуккъера йа йукъарачул лакхара сирла бӀаьргийн процент
  • алсама таьӀша-каштанан месийн бос
  • алсама маж йалар
  • лоха меран дукъ
  • лакхара процент йу хьаьвзина нохчийн тӀай кепара мерийн
  • нийса йа охьабирзина меран йуьхьиг
  • бӀаьргаш тӀера нох лекха йа йуккъера локхалла долуш[70].

Иштта нохчаша цхьаьнатуху ЛаьттайуккъерахӀордан расан ишттачу бухара тайпанийн дуккха а дакъолгаш, масала: понтийн а, каспийн а бухара тайпанаш[71].

ЛаттайуккъерахӀордан расин амал:

Билгалйолу сирла йа (кхечу кавказхойх къаьсташ) Ӏаьржа чкъоьран бесца, Ӏаьржа тулгӀенаш йолу йа нийса месашца, Ӏаьржа йа (дукха кӀезиг) ир-кара хӀиттийна басарш долу бӀаьргашца, алссам йа йуккъера маж кхиарца, божаршкахь дегӀан месаш йовларца. Йуьхь мелла а лекха а, вуно готта а йу Европин стандарташца; кавказхошна йукъахь мочхалийн шоралла кӀезиг йу. Лакхахь бӀаьрган негӀаран чкъор хебна дац. Мара мелла а боккха бу, готта бу, нийса, амма дукха хьолахь меран дукъ тӀедаьлла ду. Балдаш дуткъа йа йуккъера хуьлу, лакхара балда дукха хьолахь доца хуьлу. Туьта йуккъера йа жима йу, мезо- йа долихоцефалан. ЦӀоцкъмашна тӀехулара рельеф дукхахьолахь ледара кхиъна йу, хьаж тӀера баьрзнаш тӀедевлла хуьлу, дукха хьолахь гуш хуьлу (долихоморфан) дегӀхӀоттадаларан тайпа. Локхалла хийцало дикка лохачун тӀера лекхачун тӀекхаччалц[72].

Нохчийн долихоцефализацин индексан процент лакхара йу брахицефаликаш-кавказхойн тайпанашачул[70][73].

Генетика

Дукхаха болу божарий Нохчийчохь Y-ДНК-ан J2 гаплотобанера (60% гергга) бу, и тоба кхоллайела Гергара Малхбалехь[74]. Цунна тӀаьхьа йогӀу Нохчийчохь J1 гаплотоба (21 % гергга), тӀаккха L3 (10% сов)[75].

1899 шарахь белхан зорба туьйхира, цунна чохь чӀагӀдора, нохчийн уггаре боккхачарех 2-гӀа хье бу европеоидашна йукъахь[76].

Охьаховшар а, барам а

undefined
undefined

Тахана абсолютан алсама нохчий беха Российн Федерацин махкахь, ткъа нийса аьлча — Нохчийн Республикехь. Нохчийн къоман исторехь хилла масех охьаховшар.

Императоран Россехь

undefined

XIX бӀешо долалуш. Нохчий беха латта ламанан а, аренан а олий доькъура. Ламанан мохк бара Гиха, Марта, Орга, Хул-Хуло, Яьсси эркийн лакхенашца. Кхузахь дара историн областаш, цигахь йехара шира этно-мехкан тобанаш, къастайора оцу муьран нохчашна йукъахь (малхбузехьара малхбалехьа): Пешха (пешхой), Нашха (нашхой), МӀайста (мӀайстой), Маьлхист (маьлхий), ТӀерла (тӀерлой), Шуьйта (шотой), ЧӀебарла (чӀебарлой), Нохч-Мохк (нохчмахкахой), кхин дерш а. Аренан дакъа дӀалоцура Марта а, Гумс эркийн майданара тоӀгӀино, кхин а Соьлжин тогӀенан декъо а, Теркан аьтто бердйисто а. Кхузахь а билгалдолула иштта нохчийн этно-мехкан тобанаш. Нохчий охьахевшина малхбузе доза Фортанга эрк дара, амма Фортангина а, Гихина а йукъахь йара орстхойн а, орстхой-нохчийн йарташ, цундела Ю. Клапрота а, И. А. Гюльденштедта а доккхура малхбуза доза Гиха эркаца. Малхбалехь кӀезиг нохчийн йарташ йацара ГӀумкийн аренахь. Къилба доза — коьртаниг Коьрта Кавказан дукъца, къилбаседехьа таьӀара Шатиль-Мигмахан а, Ардотин а Ӏинашкахь, цигахь бахархой хийцабелла, хетарехь, XVII бӀешо чекхдолуш — XVIII бӀешо долалуш.

Нохчийн хӀусамаш йара лаьмнашна тӀекхачале, Ӏаьндарий гена йоццуш, Каспий-хӀордан тӀекхаччалц, цара гребенски а, донан а гӀазакхашна духа зулам дарна, даьхний а, говраш а йуьгуш, 1718 шарахь сацам бина, масех эзар донан гӀазакий тӀехицира, цара дасдира церан латтанаш, дуккху а байира[77][78].

Кавказан тӀом дӀабаьллачул тӀаьхьа 1865 шарахь 5000 гергга нохчийн доьзал кхелхира Ӏусманийн импере. Оцу боламан цӀе тиллира мухажиралла аьлла. Тахана, церан тӀаьхьенаш дӀалоцу Туркойчоьнан, Шемара, Урданера кхелхина нохчийн тӀаьхьенаш[79].

Кавказан асанан аьрру агӀонан буьйранчас Ӏуналла до коьрта лаьмнин асица, ГӀойсица а, ГӀой-хица, Каспий-хӀордаца, Теркца, Ӏаьссица, Даут-Мартанца доза долу меттиге кхаччалц. Массо а Кавказан къаьмнех уггаре а нуьцкъала а, ницкъ болуш а, тӀом беш а долу нохчийн тайпа ду цу кӀоштан хӀуонда бахархой; церан терахь 100 эзар кхаччалц ду аьлла хета. ...[80]Пулло, Александр Павлович

.

Советийн Росси, ССРС

Октябрьски революци хиллачул тӀаьхьа нохчийн коьрта бахархой беха меттиг йисира Теркан областан (адм. йукъ БуритӀе) Соьлжа-ГӀалин гуо (адм. йукъ Соьлжа-ГӀала) йукъайогӀуш[К. 4]. 1920 шеран чаккхенгахь — 1921 шо долалуш, Кавказехь Советийн Российно административан-мехкан реформа йинчул тӀаьхьа, Соьлжа-ГӀалин гуо а, Теркан область дӀайаьккхира, ткъа нохчашна кхоьллира Нохчийн КъГ (адм. йукъ Соьлжа-ГӀала), иза йукъатуьйхира Ламанхойн АССР-н (адм. йукъ БуритӀе). Соьлжа-ГӀала, административан йукъ йуьсуш, хӀинца нохчийн гуонан йукъа ца йагӀара, ткъа къастийра ша долчу административан декъе — автономин гӀала. Нохчий цунна чохь дукха бацара — 1931 стаг (1177 боьрша стаг а, 754 зуда а), иза хуьлура 19,9 стаг 1000 вахархочух[81]. 1922 шарахь къоман-пачхьалкхан дозанаш дохуш Нохчийн автономин гуо Ламанан АССР йукъара дӀа а йаьккхина, хийцира Нохчийн автономин гуонца (адм. йукъ Соьлжа-ГӀала). 1924 шарахь дуьйна Нохчийн автономин гуо йукъабогӀура Къилба-Малхбален областан (кхоьллина 1924 шарахь, адм. йукъ Дон-тӀера-Ростов), оццу шарахь цӀе хийцира Къилбаседа Кавказан мохк аьлла (хьалхара адм. йукъ Дон-тӀера-Ростов, тӀаьхьо кхиерш).

1920-гӀа шераш йуккъе дахча, махкахь нохчийн бахархойн терахь алсамдаьлла 1890-гӀа шераш чекхдовлуш долчуьнца дуьстича, ткъа Советийн демографин статистико йукъайаьккхира коэффициент, Российн империн бахархойн тептар (1897) а, ССРС бахархойн тептар (1926) а дуьстича иза хилира 143,2 йерриг ССРС[82]). Ма-дарра терахьашца нохчийн нисдалар санна хетара 226,5 эзар 1897 шарахь а, 318,5 эзар 1926 шарахь а. Амма кхета деза, цу муьран меттаӀилмано нохчийн а, гӀалгӀайн а меттанаш вовшех къастийна а ца Ӏаш, уьш цхьана термина кӀел вовшахтоьхна хилар - нохчийн аьлла (тахана лелош йу вайнехан меттанаш боху термин); иштта, нисдалар тидаме оьцуш аьтто хилийта, статистикаша вайнах буьйцучарна тӀетоьхна бацойн мотт буьйцурш; цхьаьнатоьхча, оцу кхаа маттах, кхузаманан терминологица, нахийн меттанаш олу. (Перепись 1926 г., Вып. IV, 1928, с. XIII, XVI, XXIV, XXVIII).|group=К.}}. Нохчийн йукъара терахь 1926 шеран бахархой багарбаран жамӀашца — 318 521 (163 393 боьрша стаг а, 155 128 зуда а), царех 91,44 % — 291 259 (149 250 боьрша стаг а, 142 009 зуда а) дехара Нохчийн АО-ехь, иза хуьлура 940 стаг областан 1000 вахархочух (царна тӀаьхьа бара оьрсий — 29,4 вахархо 1000-х, тӀаккха гӀумкий — 6,9 1000-х). Нохчийн АО луларчу гӀаланашкахь а, областашкахь а (РСФСР) вехара 2572 нохчи, ЧКФСР (Чоьхьара Кавказ) — 84 стаг, ССРС-н кхечу союзан республикашкахь— 65. Коьрта дакъа нохчийн бахархойн дехара йарташкахь — 315 410 стаг а, гӀалахь - 3111; стен-боьршаллин хӀоттам оцу хенан нохчийн — 1000 боьрша стаганна 950 гергга зуда кхачара[83].

undefined

1927 шарахь нехан къаьмнаш кистӀий, мӀайстой, маьлхий бехачу махкахь (XX бӀешо долалуш цхьаберш шеш нохчий лорушберш[К. 5]), иштта йукъатуьйхира Нохчийн АО. Уьш беха административан кӀошт — Аллаго (кхоьллина Российн империн муьрехь, адм. йукъ БӀениста эвла), дӀакъасийра ССРГ (ЧКСФСР)[84].

Йуьртара нохчийн бахархойн кӀеззиг долу дакъа дехаш дара Соьлжин гӀазакхийн гуонехь (адм. йукъ Сипсо-ГӀала) — 230 стаг (121 божарий а, 109 зударий а), иза хилира 6,6 стаг 1000 стегах[85]. 1929 шарахь гуо дӀабаьккхира, ткъа цуьнан цхьа дакъа — Сипсо-ГӀалин кӀошт а, Вознесенски юьртан Кхеташо а, Нохчийн автономин гуона йукъайахийтира (кхоллало [[Соьлжин кӀошт (Нохчийн автономин гуо)]); Соьлжа-гӀала а Нохчийн автономин гуона йукъайахийтира цу шарахь. 1934 шарахь Нохчийчоьнан мохк ГӀалгӀайн автономин кӀоштаца цхьаьнатоьхна цхьана Нохч-ГӀалгӀайн автономин область йира Къилбаседа Кавказан мехкан дакъа санна, ткъа 1936 шарахь дӀакъаьстина махках Нохч-ГӀалгӀайн АССР йира. 1944 шарахь нохчий, кхечу Вайнехан къаьмнашца бохаме кхоллам бекъабелла, нохчий а, гӀалгӀай а нуьцкъала махкахбехира Советийн Ӏедало Йуккъера Азе (Кхазакхийн а, ГӀиргӀазойн а ССР); Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаьккхира ССРС Ӏедало, ткъа Соьлжа-ГӀалин область кхоьллира нохчий коьрта бехачу махкахь Ставрополан мехкан дакъа санна (1946 шарахь Соьлжа-ГӀалин область кхоьллира РСФСР йукъайогӀуш), малхбален кӀошташ йукъайахара ДегӀастан АССР, ткъа къилбанаш — Гуьржийн ССР; цу латтанаш тӀехь нохчийн халкъан векалш ца бисира (цхьацца меттигаш йоцург, масала, абрек Магомадов, Хьасуха). 1957 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна, нохчашна бакъо елира шаьш хьалха баьхначу меттигашка йухаберза - дукхахберш цунах пайда а оьцуш, шайн даймахка дӀабахара, ткъа Кхазакхстанехь а, ГӀиргӀизойчохь а йисира кегийра нохчийн диаспораш.

undefined
undefined
Нохчий ССРС бахархой багарбаран терхьашца[86]:
1926
берриш бож зуд
Берриш ССРС
— гӀаланашкахь
— йарташкахь 		318 521
3111
315 410 		163 393
1949
161 444 		155 128
1162
153 966
— РСФСР
— Чоьхьара Кавказехь
— ССРС кхечу союзан республикашкахь 		318 372
84
65 		163 288
46
59 		155 084
38
6
Нохчийн АО
— гӀаланашкахь
— йарташкахь
ГӀалгӀайн АО
Соьлжа-ГӀалахь
Соьлжин гӀазакхийн гуонехь 		291 259
70
291 189
2572
1931
230 		149 250
51
149 199
1175
1177
121 		142 009
19
141 990
1397
754
109

Кхузаманан хьал

undefined

Хьалхара а, шолгӀа а нохчийн тӀом а хиллачул тӀаьхьа, дикка нохчий дӀабахара Малхбуза Европе, Туркойчу, Ӏарбийн мехкашка. Иштта нохчийн диаспора хаъал алсамъйаьлла Российн Федерацехь а, Советийнн пачхьалкх хиллачу мехкашкахь а регионашкахь (къаьсттина Гуьржийчохь).

Этноса истори

Нехан къаьмнаш

А. С. Пушкинан поэма «Тезет»

Ламанан Ӏинан бахархой
ТогӀин чохь гӀовгӀанца гулбелира —
Девза ловзарш дуьйладелира.
ТӀехевшина жимахой нохчий,
Ког мел болу ченахула богӀу,
Пхаца куй охьабожош,
Кхузза тӀекӀелбиллина куза
Болаица сихха боькъу.
Самукъа долу церан латарх,
Сихха хелхар. Зударша, маьхкарша
Цу йуккъехула йиш локху — хьуьнан гӀовгӀано
Геннах тӀаьхьара олу церан мукъмаш[87].

Нохчий нехан къаьмнаш олучу тобанера бу, (наггахь лелойо вайнах термин). Нехан бахаран хьахара муьран истори йисина йийцарехь. Йукъара ца доккху, вайн эрин дозанехь хьалхара нах баьхна хилар Чоьхьара Кавказехь, цара дӀалоцуш хилар тардолийта Йуккъера Кавказан къилба басенаш, тарло, цхьа дакъа церан ассимиляци йина гуьржийн а, хӀирийн а тобанаша, ткъа цхьа дакъа дукъал дехьа даьлла — Къилбаседа Кавказе. Билгалйаьккхина зама а, бахьна а, оцу миграцин факт а хетаран тӀегӀанехь ду[88]. Лулара къаьмнийн документашкахь нехан тайпанийн цӀерийн лараш йу йуккъера бӀешерашкахь дуьйна, ткъа тайпанаш кхолладалар схьадогӀу, схьагарехь, кхин а генарчу муьрера — антикаллера[89]. Нах-тайпанашна йукъара этнонимашна йукъахь, Ӏаьрбийн а, гуьржийн а хьосташа тоьшалла до сурдукъхой а, хронологица рогӀера термин «кӀисташ» а лелош хиларан. Дуьххьара хьахийна дзурдзукаш IX бӀешарахь Ӏаьрбийн географо Ибн ал-Факъихьа (тептарш тӀехь дуьйцу VI бӀешеран хиламаш)[90], антикаллин муьрехь нехан хила магара двалийн а, гаргарийн а тайпанаш[91]. Цхьа могӀа талламхоша дийцарехь, нах-тайпанаш, хӀораннан а шен-шен къаьстина этно-тайпанан билгало хилла[92], керла зама тӀекхаччалц церан ца хилла билггала къоману билгало — нахийн этно-мехкан тобанаша ца лорура шеш цхьа къам, йацара церан йукъара эндоэтноним[89].

Иштта бӀостане ойла а йу, коьртачу декъана нохчийн Ӏеламнахалахь, цаьрца нах-къаьмнаш, мелхо а, ширачу заманахь дуьйна йукъара къастам болуш хилла, иштта йукъара ша-шена билгалдаккхар а хилла, «нах» бохучу дашна тӀе а доьлхуш - нахийн меттанашкахь «нах», «къам»[40].

Легендин дийцарш

Тахнен гулбина хаамаш, царца дукхах йолу нехан этнотобанийн социалан иэс кхоллайелла фольклоран версийн бух тӀаьхь, генарчу меттигашкара дай бахкар дуьйцуш[92]. «Картлин паччахьийн дахар» (XI бӀешо) тӀехь гойтуш йолчу библин легендийн версехь хьахийна ву Кавкас турпалхо, Таргамосан ворхӀалгӀа кӀант, Нохьа пайхамаран (Ӏ.С.) кӀентан кӀентан кӀант. Къилбаседа Кавказан «Терк хин тӀера Кавказан къилбседа дозанашка кхаччалц». Цхьа могӀа талламхоша дийцарехь, иза цхьаъ ву эпонимех, Къилбаседа Кавказан бухара бахархойн гуламан этноним - кавказхой, цу йукъахь хила тарло нах-къаьмнаш а. Г. З. Анчабадзес тӀечӀагӀдо, гуьржийн ламасташа «нах» кавказан къаьмнех уггаре а «кавказхо» санна гойтуш хилар. Легендехь иштта дуьйцу, Кавкас а, цуьнан ваша Лек а (йуккъера бӀешерийн лаьзгийн эпоним) Чоьхьара Кавказера схьаваьлла хилар. Цу хьостан автор ву аьлла хетачу Мровели Леонтис хьахош ву кхин цхьа турпалхо, Дзурдзук, иза вустуш ву кхечу коллективан нах-этнонимца, дзурдзукашца[93]. Иштта дӀайаздина легенда, цуьнца нахийн ден Шема вада вийзира чӀира бахьнехь, хьалха иза Ӏийра Гуьржийчохь, цул тӀаьхьа охьахиира ламанан Нохчийчохь, историн областехь Нашха. Г. З. Анчабадзе шек ву нохчийн дай Шемара бевлла хиларх, цуо лору, иза йукъахӀоттийна тӀаьхьа ислам бахьнехь[44].

Нохчийн тайпа кхолладалар (XII—XIII бӀешераш)

Нохчийн этнолингвистийн йукъараллин дай, хетарехь, XII-XIII бӀешерашкахь кхоллабала буьйлабелла[42] Йуккъера Кавказан къилбаседа басенашкахь (лору историн областехь Нашха[43][44], йа Нохч-Махкахь[41][45]). Хила тарло, нохчийн цхьаьнакхетаран хиндолу буьйра, нохчийн тайпанийн тоба, кхузахь нах-гонах кхоллайелла хилар[41]. Этноним тешаме дӀайазйина йу XIV бӀешо долалуш цхьана гуьржийн хьостехь, цигахь, кхечу этнонимашца хьахош ду «нохчийн халкъ» а, патриархан Евфимийн/Эквтиман III-гӀачун ( 1310-1325 шерашкахь Гуьржийчоьнан католикос-патриарх ) керстан реманна йукъахь[94][95]. Иштта кавказйовзарехь чӀагӀйина гипотеза йу, дукхахболчу кавказхойн Ӏилманчашна хетарехь, хьалха хиллачу цхьана тешаллех лаьцна (хьаьжа Нахчаматьяне). Хила тарло, йуккъерачу бӀешерашкара нохчаша цхьана муьрехь луларчу малхбален нах-къаьмнашна тӀехь олалла деш хилла, хенан йохаллехь, шайн тайпанан цӀе шайна гонаха болчаьрга йаржийна хилла[41][45]. Цхьаболчу талламхоша, цу гӀуллакхан хьалхара бехкамаш хилла, нохчийн долахь болу мохк экономикин кхиар хилла, меттигерчу ваьррин бепиг хила тарлуш йолу[45]. Амма кхета деза, и шакъаьстина нах-тайпана бен цахиларх а, «нохчий» боху цӀе, массо а нохчийн этноним санна, дуккха а тӀаьхьа йаьржина хиларх а[41], хетарехь, XVIII—XIX бӀешерашкахь дуьйна бен ца хилла (дӀайаздина тоьшаллаш шуьйра пайдаэцар XIX бӀешо долалуш дуьйна бен)[47].

Иштта дуьхь-дуьхьал хьежам бу, уггар хьалха нохчийн Ӏеламнахалахь, цаьрца «нохчи» этноним малхбалерчу нах-тобанашка яьржина дуккха а хьалха, ткъа «нахчаматьян» этноним цуьнца ма-дарра йоьзна йу VII бӀешарахь дуьйна. Цу хьокъехь кхолладелла чӀагӀдарш, цаьрца а догӀуш, талламхоша цхьаъ бен йоцу эндоэтноним «нохчи» йаржош йу кхузаманан нохчашна йукъахь долчу массо а нах-къаьмнашна а, кхузаманан нохчийн субэтносашна а (масала, А. Г. Мациев)[43].

Легенда

Нохчийн дай тайп-тайпана нах тайпанийн тобанаш хилла, тайп-тайпана схьадовлар долуш, тайп-тайпанчу легендин турпалхошка кхаччалц дӀабоьлхуш[92]. Дисинчу нахийн дийцаршкахь шайн къам схьадалар цара доьхку вежарийн цӀерашца, уьш хьахабо тайп=тайпана комбинацешкахь — Аккхо, Га, Нохчо, Аьрштхо, Шото, уьш эпонимаш йу нахийн этномассивийн, цигара схьа, — Аьккхий (лам-аьккхий), ГӀалгӀай, Нохчий, Орстхой, Шотой[96]. Нохчийн дийцаршкахь, лела шайна нохчашна йукъахь, берриг уьш схьабевлла Нашха областера, цунах схьайаьлла нохчийн цӀе. Оцу областехь XX бӀешеран хьалхара декъехь хилла боху боккха йоьза йай, йоьза экъанех бина, цу тӀехь агар дина йазйина хилла дерриг нохчийн тукхумийн а, тайпанийн а цӀераш; нагахь къовсам баьлча тайп цӀена нохчийн дуй а дац аьлла, нах Нашха болхара и хаа[44].

Нохчийн дайн этнотобанаш (XVI—XVII бӀешераш)

Нохчийн этногенезехь дакъалаьцна нах-къаьмнаш тешаме дӀайаздан долийна XVI-XVII бӀешерашкахь Россин Пачхьалкхан хьосташкахь (дуьххьара хьахийна 1580-гӀа шерашкахь). Оьрсийн маттахь долчу хьосташкахь тоьшалла дина нахийн къаьмнийн тептар, тӀаьхьо нохчийн халкъан компоненташ кхоьллина, иштта тӀаьхьарчу хьосташкахь цаьрца йогӀуш йолу цхьаьнакхетараллаш а[97]:

XVI—XVII бӀешерийн хьосташ
(терминологи Оьрсийн пачхьалкхех:
«ламанан нах» а, «ламанан латта а»)		 XIX бӀешеран хьосташ.
(терминологи Российн
имперехь: «йукъараллин»)		 XX бӀешеран хьосташ.
(терминологи
ССРС: «этнотобанаш»)		 Ламастан классификаци
(тукхумаш/шахараш, тайпанаш,
гараш, некъий, кхин а.)
Мерези Мержойн латта Мержой мержой орстхошна йукъара тайпа
Мичкизаш Мичкизийн латта Мичикхой — —
Мулкъаш Мулкъойн латта Мулкъой мулкъой тукхумаш йукъа ца догӀу тайпа
Аьккхий Аьккхийн латта Аьккхий аьккий-овхой тукхум
— ЧӀаьнтийн латта ЧӀаьнтийн фамили чӀаьнтий тукхум
Шотойн нах — Шотой шотой тукхум
Шибуташ Шибутийн латта Шубут — наггахь бусту шотошца

Нохчийн этнос кхолладалар (XVI—XVIII бӀешераш)

undefined

Нохчий, шайн гергара гӀалгӀаш санна, къаьсташ йолу этнооьздангаллин йукъараллаш санна гучубевлла мелла а тӀаьхьа. Нохчийн халкъ нийса кхолладалар, вай тахана ма-кхеттара, XVI-XVIII бӀешерашкахь малхбалерчу нах-бахархошна йукъахь хиллачу чоьхьара къаьмнаш чӀагӀдаран чолхечу процессийн жамӀ хилла[98]. ХVIII бӀешарахь бен нохчийн къоман цхьааллин бух кхоллабалар гуш дац фольклоран произведенешкахь[99]. Йукъара ша-шена билгалдаккхар тӀеэцна мелла а тӀаьхьа — XVIII - XIX бӀешерашкахь[100]. Иштта цхьаболчу талламхошна йукъахь хетарг ду, къаьмнаш дуьззина чӀагӀдар а, нохчашна йукъахь цхьаъ бен йоцу шеш билгалдахар тӀеэцар а ХХ-чу бӀешарахь хилла дац бохуш[101].


Талламхоша даладо цхьа могӀа факторш, шакъаьстинчу Малхбалерчу нахийн йукъараллашкара цхьа нохчийн халкъ кхолладаларан катализатор хилла: экономикин – лаьмнашкара дӀакхелхинчул тӀаьхьа лаьмнин бухара аре кхиар, цуьнца йуьртабахаман а, даьхнийлелоран а, пхьераллин а говзаллаш кхиаре кхачийна; динан а, оьздангаллин а – дӀатарбеллачу нехан гонахарчу къаьмнашца йолу зӀенаш а, цул тӀаьхьа цаьргара бусалба дин тӀеэцар а; политикин – колонин Российн пачхьалкхана йукъайахар, цигахь тайп-тайпана йукъараллаш цхьаьнатохар хилира къоман гуонан, тӀаьхьо регионан, республикин гурашкахь, уьш кхоллайелла нохчашна хӀинцале а Российн имперехь а, ССРС-хь а[92][98].

Тахана дикка хала ду билгалйаха йерриг нахийн этносийн тобанаш, лаьмнашкахь делахь а, аренехь делахь а, уьш бух хилла нохчийн къам кхолладала. Нах-къаьмнаш, коьртачу декъана, цхьа этнолингвистин йукъаралла гойтуш хилла, цуьнан тайп-тайпана дакъош, историн хьелаш бахьана долуш а, тӀаьхьо, Кавказехь оьрсийн Ӏедалан политикин сатийсамаш бахьана долуш а, цхьана барамехь вовшех дӀакъаьстина карийна. Нахийн йукъараллаш ассимиляцин динамикин процессо, историн а, географин а, экономикин а агӀор вовшашна тӀеозийна, XXI бӀешарахь кхузаманан кхо нах халкъ кхолладаларе кхачийна: бацойн, гӀалгӀайн, нохчийн[102].

Дуьххьала хьехораш

Нохчашца доьзна хьалхара тешалла, шен экзоэтнонимашца доьзна дац, ткъа уьш бехачу мехкана — Нохчийчоьна.

Нохчий дуьххьала хьахабо Оьрсийн пачхьалкхан 1692 шеран 1 октябран тептарехь, бевдда боьлху Донан гӀазакхийн йукъалалла хӀаллак йаран, талораш даран декъахой санна, уьш кхелхаш хилла Аграхань эркан тӀера (Таркхойн шамхал Будай II мохк) ГӀобин тӀе (Жима НогӀийн Ордан ГӀирмин ханалла, Кубек-АгӀа ханан куьйгакӀелара мохк). ТӀом хилира, зударий а, бераш а долуш, 500 стагах лаьтта гӀазакхийн йукъаралла Соьлжин дехьайолуш, нохчийн а, гӀумкийн а тобанан коьртехь вара Ӏаьндарийн Мурза Ӏамирхан. [К. 6][105]. ГӀумкаша а, нохчаша а гӀазкхий эшорах лаьцна документ дуьххьара зорбатоьхна 1842 шарахь «Историн актийн» 5-чу томехь, оцу муьрехь «нохчий» бохучух кхеташ хилла Чечана юьртан а, цунна гонаха йолчу яртийн а бахархой[106]

Российн имперехь

Кавказан тӀом болабалале, XVIII бӀешо долалуш, гребенски гӀазакхаша битира Теркан аьтту берд, дуккху нохчашна, российн градланалла дуьхьало йоцуш тӀеэццачарна, таро йелира цига охьахаа 1735 шарахь, цул тӀаьхьа 1765 шарахь.

Лаьмнашкара Нохчийчоь Оьрсийчоьнах дӀатоьхначу документана куьйгаш йаздина 1781-чу шеран январь беттан 21-чу дийнахь, ткъа цу шеран гурахь тӀечӀагӀдина. Нохчийн агӀор цунна тӀе куьг таӀийна Йоккха а, Жима а АтагӀийн а, Гихтин а, кхин а кхойтта йуьртара уггаре а сийлахьчу къаноша — вуьшта аьлча, Нохчийн Республикин йерриге къилбаседин ах тахана йевзаш йолу. Оьрсийн а, Ӏаьрбийн а меттанашкахь цу документана куьйгаш йаздина, КъорӀан тӀехь дуй а биъна. Амма дуккха а агӀор и документ формалан кепехь дисира, Российн империна официалан «бакъо» кхаьчнехь а, Нохчийчоь Оьрсийчоьнна йукъайаккха. Массо а нохчаша, къаьсттина Ӏаткъаме Шайх Мансур, тӀе ца эцна керла низам, иштта дӀаболабелира бӀешо гергга лаьттина Кавказан тӀом.

Кавказан тӀом

undefined

Кавказан тӀом болуш инарла Ермолов Алексейн куьйгаллица йира чӀагӀонан Соьлжин аса, 1817—1822 шерашкахь цхьайолу нохчий а, гӀалгӀайн а йарташкахула. Имам Шемал лаьцначул тӀаьхьа, цхьа могӀа Ӏедална дуьхьал бевлла имамаш байинчул тӀаьхьа, кхин а «дагийна латтан тактике» дехьабовларца, дуьхьала йаьлла эвла йерриг йохайора, ламанхойн дуьхьало охьатаӀо аьтту белира 1860 шарахь.

Амма Кавказан тӀом чекхбалар буьззина машар бохург дацара. Къаьсттина къийсаме дара латтанийн хаттар, иза нохчашна пайдехьа хила гена дара. ХӀетте а, XIX бӀешо чекхдолуш, мехкадаьтта гучудаьлча, нохчашна цхьа а ахча ца кхочура ала мегар долуш. Паччахьан Ӏедалан аьтто белира Нохчийчохь гергара машар латто, лаьмнийн чоьхьарчу гӀуллакхашна эффективно йукъа ца гӀерташ, тайпанийн хьалхарчарна кхаьънаш а луш, къечу лаьмнашкахь болчу нахана дама, кӀади, тӀаьрсиг, духар маьхаза дӀасадекъарца, меттигера лоруш болу баккхий нах, тейпан хьалханчаш, тайпанийн тхьамданаш даржашка хӀитторца[107].

Нохчий сих-сиха гӀовттура, 1877—1878 шерийн Оьрсийн-туркой тӀом болучу хенахь санна, цул тӀаьхьа 1905 шеран революци йолчу хенахь санна. Амма цуьнца цхьаьна нохчий дика мах хадабора паччахьан Ӏедало, церан тӀеман доьналла бахьнехь. Царех кхоьллира нохчийн полк элитийн Акха дивизин, иза билгалайелира Хьалхара дуьненан тӀамехь. Уьш оьцура паччахьан гӀаруле, лаьтташ йолу гӀазакхех а, кхечу ламанхойх а[108][109]. Брокгаузан а, Ефронан а энциклопедин дошамо 1905 шарахь царех лаьцна йаздора[110]:

« Нохчий лору самукъане нах, ира хьекъал долуш («Кавказан французаш»), Ӏаткъам бан йиш йолуш, амма кӀезга кӀезга беза, чергазел, уьш гуттаренна шеконехь хиларна, тенденцеш хӀиллане а, луьралле а хиларна, уьш кхолладелла, тешна а, бӀешарахь къийсамаш латточу хенахь. Къа ца валар, майралла, тӀах аьлла хилар, хӀума дика лар, паргӀато къовсамехь — аматаш нохчийчунна, дукха хенахь дуьйна къобал дина массара а, мостагӀаша цхьаьна. »

А. И. Солженицын, «Архипелаг ГУЛАГ»:

« …Амма дара цхьа къам, иза ца къарлора — цхьацца хилча а, гӀаттамхой хилча а, дерриг къам. Уьш — нохчий бу… »

Советийн мур

Гражданийн тӀом болуш Нохчийчоьнах тӀеман аре хилира, нохчийн мохк масийттаза хийцабелира. Февралан революцел тӀаьхьа, 1917 шеран мартехь императоран гӀарулийн декъахочун, ткъа тӀаьхьа Акха дивизин декъахочун Чермоев Тапин куьйгаллица кхоьллира Къилбаседа Кавказан Къаьмнийн Барт, цуо кхайкхийра 1917 шеран ноябрехь Ламанхойн республика (ткъа 1918 шеран майхь — Къилбаседа Кавказан ламанхойн республика). Амма ЦӀен Эскар а, Деникин а тӀелатаро сихха йохийра республика. Нохчийчохь анархи йара. Большевикашна нохчаша, Кавказан кхечу къаьмнаша санна гӀо дира, цуьнан жамӀ, большевикаш тоьллачул тӀаьхьа, нохчашна автономи а, шортта латта а делира, цу йукъахь йара Соьлжин асанара йерриг аьлча санна йарташ, царна чуьра арабехира гӀазакхий.

1920-чу шерашкахь нохчийн кхиарехь доккха дакъа лоцу автохтонизацин политико. Керла нохчийн йоза кхоллало (дуьххьара латинийн алфавитан бух тӀехь, тӀаккха кириллицин бух тӀехь; цул хьалха Ӏаьрбийн йоза леладора), кхоллайелира къоман театр, музыкин ансамблаш, кхин а дуккха а. Амма нохчий кхин дӀа а Советийн пачхьалкхе дӀатарбалар новкъарло йира коллективизацино, къаьсттина лаьмнашкахь колхозаш кхолла гӀертарца. Сингаттам а, гӀаттам а дӀабоьдура, къаьсттина Нохчийчоьнан автономин статус йуха а формалан хилча, 1934 шарахь Нохчийн автономин гуо ГӀалгӀайн автономин гуонца цхьаьнакхетар бахьана долуш, ткъа 1936 шарахь Соьлжин гӀазакхийн гонца а, Соьлжа-ГӀалица а Нохчийн Автономин Советийн Социалистийн Республикин йукъа а йахна, цуьнан куьйгаллехь бара оьрсийн бахархой.

Йоккха Советийн Энциклопедица 1920 шарахь нохчашна йукъахь хилла 0,8 % грамота хууш нах, ткъа 1940 шарахь грамоталла нохчашна йукъахь хилла 85 %[111].

Нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар

Коьрта йаззам: Вайнах махкахбахар

1944 шеран февралехь берриг а нохчийн бахархой (ах миллион гергга) шеш гуттаренна а бехачу меттигашкара арабаьхна Йуккъерачу Азе.

1951 шарахь Малхбален Кхазакхстанехь нохчийн погроман меттиг хилира.

1957 шеран 9 январехь нохчашна пурба делира даймахка цӀаберза. Мелла а нохчий бисира Кхазакхстанехь а, ГӀиргӀазойчохь.

Советийн пачхьалкхал тӀаьхьара мур

Хьалхара а, ШолгӀа а нохчийн тӀом хиллачул тӀаьхьа, дикка нохчий дӀабахара Малхбуза Европе, Туркойчу, Ӏарбийн мехкашка, Российн Федерацин регионашкахь а нохчийн диаспора хаъал алсамйаьлла.

Оьздангалла

Мотт

Коьрта йаззам: Нохчийн мотт

Нохчийн мотт бу нехан-дегӀастан меттанийн нохчийн генна тӀера. Лингвистикехь кхин а лелайо дегӀастин меттанаш термин, цуо схьалоцу дерриг аьлча санна геннаш нехан-дегӀастин доьзалан, нехан га доцург[112]. Буьйцу коьртачу декъана Нохчийн Республикехь а, ДегӀастан Хаси-Эвлан, Керла ГӀазгӀумкийн, Казбекан, Бабайуртан, Кизилйуртан кӀошташкахь а, ткъа иштта ГӀалгӀайчохь а, Российн Федерацин кхечу регионашкахь а, Гуьржийчохь а, цхьана декъехь Шемахь а, Урданехь а, Туркойчохь а. 1994—2001 шерашкахь тӀом балале мотт буьйцучеран терахь дара гергарчу хьесапехь 1 млн стаг (кхечу хьостанашца гергарчу хьесапехь 950 эзар стаг).

Къастадо хӀара меттан дакъош: Шотойн, Аьккхийн (Овхойн), ЧӀебарлойн, Шаройн, Маьлхийн, Итон-Кхаьллин, ГаланчӀожан, КӀистийн. Фонетикехь нохчийн маттана билгалйолу чолхе вокализм (цхьалхе а, умлаутан а, деха а, доца а мукъа аьзнаш дуьхь-дуьхьал хилар, ледара назализаци йина мукъа аьзнаш хилар, дифтонгаш а, трифтонгаш а алссам хилар), йуьхьанцара мукъазчу аьзнийн цхьаьнакхетарш, морфонологин кепийн алссам хилар; грамматикехь шишша цӀеран классаш йу, дукхадешнийн легар; хандешан категорийн хӀоттам а, уьш гайтаран некъаш а йукъара ду малхбален кавказхойн меттанашна. Синтаксис билгалйолу дакъалгийн а, кхачамийн а дакъалгийн конструкцех шуьйра пайдаэцарца.

Литературан нохчийн мотт кхиъна XX бӀешарахь аренан диалектера. 1925 шо кхаччалц нохчийн мотт Ӏаьрбийн графиках пайдаоьцуш бара, 1925 шарера 1938 шо кхаччалц латинан графиках пайдаоьцуш бара, ткъа 1938 шарахь дуьйна оьрсийн графиках пайдаоьцуш бу, цхьа тӀетоьхна хьаьрк а йолуш I, иштта цхьацца диграфаш йолуш (кх, аь, тІ, и.кх. дӀа). Нохчийн абатехь диграфийн хӀоттам дегӀастанхойн меттанийн абаташкахь долчух тера бу, амма церан маьӀнаш дукха хьолахь тайп-тайпана хуьлу. 1991-чу шарахь дуьйна гӀиртина латинан графике йухадерза. Дуьххьара нохчийн меттан монографин дийцар кхоьллина 1860-чу шерашкахь П.К. Услара — Кавказан этнографи. Меттан Ӏилма. II. Chechen language, Tiflis, 1888. Цул тӀаьхьа нохчийн мотт Ӏаморехь маьӀне дакъа лоцу Н. Ф. Яковлевс, А. Г. Мациевс, Т. И. Дешериевс, З. К. Мальсаговс, З. Джамалхановс, иштта кхиболу талламхоша а.

Барон Усларан филологин талламашца, нохчийн маттахь тера хӀумнаш ду лаьзгийчуьнца[113].

Нохчийн мотт пачхьалкхан мотт бу Нохчийн Республикин.

Дешаран тӀегӀа

2010-чу шарахь дӀайаьхьначу бахархойн дӀайазбаро гайтина, Оьрсийчуьрчу нохчашна йукъахь дешаран тӀегӀа хаъал лахара хилар Российн Федерацин берриг а бахархойн терахьал. 2010 шарахь бахархойн дӀайазбарехь 15 шо а, цул лакхара а хенаш йолчу нохчех 14,5 % хаам бина лакхара йа аспирантура дешар долуш хиларх (хиттина 462 382 оцу хенара нохчех 67 000 и тӀегӀа гайтина). Йерриг Россехь лакхара дешар долу нехан дакъа 2010 шарахь хилира 23,4 % (15 шо а, сов а долучу нахана йукъахь, дешаран тӀегӀа гайтинчу).

Билгалдоккхур ду, Нохчийчуьра тӀом 2009 шарахь дӀабалар[114]. Немирович-Данченко Василийс билгалдаьккхира нохчийн дешарх лаьцна хӀара: "Оцу тайпанан [нохчийн] хьуьнарш шеко йоцуш ду. Кавказан интеллигенцина йукъахь хӀинцале а дуккха а нохчий бу ишколашкахь а, гимназешкахь а. Уьш доьшуш болчохь, уьш хестийна ца бовлу. Ламанхо сийсаза ван гӀертачунна, хаа деза (...) нохчочуьнца къамел деш, хьуна хета, хьан гӀуллакх Ӏоттаделлий йукъараллин гӀуллакхан бала болчу стегачу, вайн йуккъера губернин ахархой царна гена тӀаьхьабисина»[115].

Дин

Дукхаха болу нохчий суннийн шафиӀий мазхӀабехь бу.

Нохчашна йукъара суфийн ислам гайтина шина тӀарикъато: накъшбандин а, къадари а, шен рогӀехь уьш декъало кегийра динан тобанашка — вирдан вежараллашка, церан барам нохчашна йукъахь кхочу ткъе шийттанга. Уггаре дукха бу нохчийчохь къадарийн шайхан Кишиев Кунта-Хьаьжин тӀаьхьа бозурш («зикр олуш берш») цунах схьадаьлла кегийра вирдийн — Баммат-Гири-Хьаьжийн (Ӏовда), Чиммирзин, Мани-шейхан.

Этикин кодекс

Дин доцург, нохчашна доккха маьӀна долуш йу «Къонахалла» цӀе йолу оьздангаллин кодекс. Шаьш нохчаша дийцарехь, "Къонахалла" - иза бусалба хиларе йа ца хиларе хьаьжна доцуш, массо а боьршачу стагана лелаш йолу универсалан кодекс йу. Цо, ма-дарра аьлча, гойту динехь волчу стеган а, шен халкъан хьакъволчу кӀентан а дерриге а оьздангаллин барамаш[116].

Джон Баддели — шира нохчийн йиш

Дуьненахь массарел сиха йу сан говр,
Ткъа туран бола ира ду.
Гехь пхоьазза йолу топ хилча,
ХӀун оьшу тӀаккха суна?;[117].

Нохчийн этикин кодекс «Къонахалла», шеко йоццуш, хилла аланийн муьрехь. Кодексан шираллехь дуьйцу хакъволчу стеган, халкъан опусан шира гӀаттанаш йолу къонахан культо.

Кухни

Коьрта йаззам: Нохчийн кухни

Нохчий филателехь

undefined
  • 1933 шарахь ССРС арахецна поштан марканийн этнографин сери «ССРС къаьмнаш». Масех марка лерина йу Кавказан къаьмнашна, царна йукъахь, цхьаъ — нохчашна.
  • 1944 шарахь ССРС арахецна поштан марка, лерина йолу Советийн Союзан Турпалхочунна Нурадилов Ханпашин.

Билгалдахарш

Комментареш
  1. ↑ Например, А. П. Берже «Чеченя и чеченцы» (Берже, 1859, с. 80—83), Б. К. Далгат «Родовой быт и обычное право чеченцев и ингушей» (Далгат Б. К., 2008 (1892—1894), с. 40—41).
  2. ↑ Другой вариант, согласно учёному-кавказоведу Б. К. Далгату русские впервые столкнулись с чеченцами в 1607 году, при осаде ими, наряду с кумыками и ногайцами, Терского городка (Далгат Б. К. Родовой быт чеченцев и ингушей в прошлом // Известия Ингушского научно-исследовательского института краеведения. — Владикавказ, 1934. — Т. 4. № 2. — С. 8).
  3. ↑ Например, А. П. Берже «Чеченя и чеченцы» (Берже, 1859, с. 80—83), Б. К. Далгат «Родовой быт и обычное право чеченцев и ингушей» (Далгат Б. К., 2008 (1892—1894), с. 40—41).
  4. ↑ Во время Гражданской войны в России эти территории включались в ряд недолговечных политических образований, как пробольшевистских — Терская советская республика (март 1918), Северо-Кавказская советская республика (июль 1918), так и антибольшевистских — Горская республика (ноябрь 1917), Республика Союза Горцев Северного Кавказа (май 1918), Северо-Кавказский эмират (сентябрь 1919).
  5. ↑ Существовала некоторая запутанность в этом вопросе — часть представителей указанных нахских этногрупп считали себя чеченцами, часть ингушами, а часть осознавала себя отдельными нахскими обществами. Например, в переписи в СССР 1926 года кистинцы указывались совместно с ингушами, а в наши дни большинство кистинцев относит себя к чеченцам (Перепись 1926 г., Вып. IV, 1928, с. XXIV).
  6. ↑ В другом документе сообщается, что в нападении участвовал брат Амирхана — эндиреевский мурза Муртазалей, а также вассальный шамхалу Будаю II ногайский Чин-мурза Тиноклатов. Существуют сведения, что благодаря военному вмешательству Будая II и мог быть осуществлён успех операции. Однако, возможность участия в бою военных сил Тарковского шамхальства отвергал В. Г. Дружинин, объясняя эти данные неинформированностью авторов[103][104].
Хьосташ
  1. ↑ Результаты переписи населения: основные итоги по городам, регионам и округам. t-j.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 27 ноябрь.
  2. ↑ Turkey - People Groups. Chechen // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 27 ноябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2015 шеран 28 декабрехь
  3. ↑ Kazakhstan - People Groups. Chechen // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  4. ↑ Chechen in France (инг.). Joshua Project. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 27 ноябрь.
  5. ↑ Austria - People Groups. Chechen // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  6. ↑ Belgium - People Groups. Chechen // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  7. ↑ Chechen in Germany // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  8. ↑ Chechen in Georgia // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  9. ↑ Iraq - People Groups. Chechen // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  10. ↑ Chechen in Syria // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  11. ↑ Azerbaijan - People Groups. Chechen // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  12. ↑ Egypt - People Groups. Chechen // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  13. ↑ Chechen in Jordan // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  14. ↑ Ukraine - People Groups. Chechen // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  15. ↑ Kyrgyzstan - People Groups. Chechen // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  16. ↑ Uzbekistan - People Groups. Chechen // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  17. ↑ Turkmenistan - People Groups. Chechen // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  18. ↑ Доклад Статистического управления Норвегии и Управления Верховного комиссара Организации Объединенных Наций по делам беженцев о статистике по беженцам и внутренне перемещенным лицам. unstats.un.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 27 ноябрь.
  19. ↑ Население Дагестана. 05.rosstat.gov.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 27 ноябрь.
  20. ↑ Население Ингушетии. 26.rosstat.gov.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 27 ноябрь.
  21. ↑ Население Грузии. sputnik-georgia.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 27 ноябрь.
  22. ↑ Берже А. П. Чечня и чеченцы. — Тифлис : Типография Главного управления наместника кавказского, 1859. — С. 83, 139. — 140 с. — «ХӀорш ду нохчий боькъу дерриг тайпанаш. Луьрачу маьӀнехь оцу декъаран бух бац. Шайна нохчашна иза довзане а ца девза. Цара шайх нохчий олу, иза нохчийн мотт буьйцу дерриг халкъ ду. Хьахийна цӀераш цара йелла эвланех, масала, Цорой, ГӀалгӀай, Шотой кхин а, йа эркех а, ламанех а, масала мичикхой а, гӀачалкххой а. Тера ду, мацца а цкъа йалийна цӀерийн доккхаха долу дакъа довр ду, нохчашна йуьсур йу цхьаъ йукъара цӀе. <…> Карарчу хенахь лараш бен ца йуьсу [Чечана], иоцу цӀаро орамаш тесна, цунах доьлла, оьрсийн къам хьов, амма нохчийн а».
  23. ↑ Кавказская война в отдельных очерках, эпизодах, легендах и биографиях. — Изд. 2-е. — СПб. : Издание книжного склада В. А. Березовского, 1887. — Т. 2 : Ермоловское время, вып. 1. — С. 63-64. — 780 с. — «Чеченцев обыкновенно делят на множество групп, или обществ, давая им имя от рек и гор, на которых они обитали, или от значительных аулов, обнаруживавших влияние на другие. Таковы алдинцы, атагинцы, назрановцы, карабулаки, джерахи, галгаевцы, мичиковцы, качкалыковцы, ичкеринцы, ауховцы и проч., и проч. Но это разделение чеченского народа на множество отдельных родов сделано однако же русскими и, в строгом смысле, имеет значение только для них же. Туземцам оно совершенно неизвестно. Чеченцы сами себя называют „нахче“, т. е. народ, и название это относится одинаково ко всем племенам и поколениям, говорящим на чеченском языке и его наречиях».
  24. ↑ Е. Г. Вейденбаум. Путеводитель по Кавказу. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 27 ноябрь.
  25. ↑ Ган К. Ф. Путешествие в страну пшавов, хевсур, кистин и ингушей. (Летом 1897 г.). : ежемесячный научно-литературный журнал // Кавказский вестник. — Тифлис : Скоропечатня М. Матриросянца, 1900. — № 6. — С. 63, 64. — «Но, прежде чем подробнее говорить о кистинах и ингушах, принадлежащих к чеченскому племени, мы сделаем несколько общих замечаний о чеченцах и Чечне. <…> Русские делили их [чеченцев] на 20 различных племен, как-то: назрановцев, кистин, галгаев, цоринов, шатойцев, шароецев, чабирлойцев, ичкеринцев, качкаликов и т. д. Народ сам не знает этих названий. Они сами называют себя „нахче“, т. е. народ, и разделялись прежде на „тайпа“, т. е. общества».
  26. ↑ Энциклопедический словарь : Издатели Ф. А. Брокгауз (Лейпциг) и И. А. Ефрон (СПб.) / Под ред. К. К. Арсеньева и Ф. Ф. Петрушевского. — СПб. : Типография акц. общ. Брокгауз-Ефрон, 1903. — Т. XXXVIIIА : Человек — Чугуевский полк. — С. 785. — 961 с.
  27. ↑ Далгат Б. К. Родовой быт и обычное право чеченцев и ингушей : Исследование и материалы 1892-1894 гг. / Подготовка издания и предисловие У. Б. Далгат. Послесловие Ю. Ю. Карпова. Отв. ред. В. А. Тишков. — М. : ИМЛИ РАН, 2008. — С. 40—41, 42. — 382 с. — ISBN 978-5-9208-0307-8. — «Этнографическое же название чеченцев вообще, как единого племени, относится и к чеченцам в тесном смысле, и к ингушам. Однако, если мы теперь без затруднения можем употреблять это название для всего племени, то не так было прежде. Писателями XVIII и первой половины XIX в. известны были названия: ингушей и чеченцев, кистов, карабулаков, мизджегов и др., употребляемые ими для обозначения отдельных частей и иногда целого племени чеченцев. <…> Этим именем русские стали называть одно чеченское общество с селением Чечень, а в XIX ст[олетии] и все чеченское племя, исключая ингушей. До сих пор ни администрация, ни писатели, исключая немногих исследователей, не решались распространить название „чеченцев“ и на ингушей, хотя они составляют одно племя с прочими чеченцами и было бы поэтому вполне естественно и даже необходимо во всех отношениях дать им общее племенное название. <…> Теперь и кабардинцы (шашан), и осетины (цацан), и русские, и сами чеченцы в сношениях с другими народами употребляют название „чеченцы“. Но сам народ именует себя с переселения на плоскость „нахчой“ <…>. Это название [нахчой] очень часто применяют к себе и сами ингуши и охотно может быть употребляемо как общее племенное название этого народа наряду со словом „чеченцы“».
  28. ↑ Волкова, 1973, с. 144.
  29. ↑ 1 2 Берже, 1991 (1859), с. 3.
  30. ↑ 1 2 Далгат Б. К., 2008 (1892—1894), с. 40.
  31. ↑ 1 2 Броневский, 1823, с. 151, 153, 155.
  32. ↑ 1 2 3 Берже, 1859, с. 139.
  33. ↑ 1 2 3 Лаудаев, 1872, с. 4.
  34. ↑ Далгат Б. К., 2008 (1892-1894), с. 39.
  35. ↑ Алироев, 1990, с. 13.
  36. ↑ Алироев И. Ю. Нахские языки и культура. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное изд-во, 1978 — С. 10
  37. ↑ В сердце Чечни. rusneb.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 1 декабрь.
  38. ↑ Вагапов А. Сборник статей Арби Вагапова
  39. ↑ Хизриев, 2014.
  40. ↑ 1 2 Чеченско-русские, ингушско-русские и бацбийско-русские словари / Сост.: И. Ю. Алироев, А. И. Бекова, А. Д. Вагапов, Ю. Д. Дешериев, З. Д. Джамалханов, У. Б. Дударов, Ф. М. Илиева, А. Т. Исмаилов, Д. Н. Кадагидзе, Н. Д. Кадагидзе, А. С. Куркиев, Л. Д. Мальсагова, А. Г. Мациев, И. А. Оздоев, Л. У. Тариева, К. Т. Чрелашвили (стр. и годы см. в разделе «Литература»)..
  41. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Виноградов, Чокаев, 1966, с. 72.
  42. ↑ 1 2 Волкова, 1973, с. 176—177.
  43. ↑ 1 2 3 4 Мациев, 1965, с. 6.
  44. ↑ 1 2 3 4 5 Анчабадзе, 2001, с. 19.
  45. ↑ 1 2 3 4 5 Анчабадзе, 2001, с. 24.
  46. ↑ Волкова, 1973, с. 133—135.
  47. ↑ 1 2 Волкова, 1973, с. 135.
  48. ↑ Берже, 1859, с. 83.
  49. ↑ Берже, 1859, с. 134—135.
  50. ↑ Берже, 1991 (1859), с. 103.
  51. ↑ Шнирельман, 2006, с. 207.
  52. ↑ Лаудаев, 1872, с. 9.
  53. ↑ Шнирельман, 2006, с. 205.
  54. ↑ Лаудаев, 1872, с. 4—5.
  55. ↑ Волкова, 1973, с. 26.
  56. ↑ Берже, 1859, с. 139—140.
  57. ↑ Лаудаев, 1872, с. 3—4.
  58. ↑ Волкова, 1973, с. 143.
  59. ↑ 1 2 Коряков, 2006, с. 26.
  60. ↑ Волкова, 1974, с. 142.
  61. ↑ Ахмадов Ш. Б., 2002, с. 54.
  62. ↑ Тайпа (род) и тайповые отношения в Чечне в прошлом и настоящем. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 1 декабрь.
  63. ↑ Волкова, 1973, с. 164—166.
  64. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Волкова, 1973, с. 165.
  65. ↑ Волкова, 1973, с. 165—166.
  66. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Волкова, 1973, с. 166.
  67. ↑ Волкова, 1973, с. 164, 172.
  68. ↑ Волкова, 1973, с. 166—167, 172.
  69. ↑ 1 2 Волкова, 1973, с. 172.
  70. ↑ 1 2 3 Характеристики Кавкасионского типа. web.archive.org. 1. Абдушелишвили. 1964. «Антропология древнего и современного населения Грузии.»; 2. Абдушелишвили. 1967. «Генезис горнокавказских групп в свете данных антропологии.». ТӀекхочу дата: 2025 шеран 1 декабрь.
  71. ↑ Д. М. Тайсаев. «Этногенез народов Кавказа.» 2015. «Антропология чеченцев и ингушей несколько отличаются. Ингуши относятся к центральному кластеру Кавкасионского антропотипа, с выраженной брахикефализацией, что говорит о сильном смешении с кобанской культурой. Тогда как чеченцы, хоть и относятся преимущественно к кавкасионам, сочетают в себе множество элементов каспийцев и даже понтийцев. Кроме того, у чеченцев самый высокий процент индекса долихокефализации среди характерных брахикефалов-кавкасионов. Все это свидетельствует что чеченцы, в большей мере сохранили Хурритский субстрат.»
  72. ↑ И́ндо-средиземномо́рская ра́са : [арх. 7 октябрехь 2022] / А. П. Пестряков // Излучение плазмы — Исламский фронт спасения. — М. : Большая российская энциклопедия, 2008. — С. 342. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 11). — ISBN 978-5-85270-342-2.
  73. ↑ Дж. Тайсаев. «Этногенез народов Кавказа.». «Антропология чеченцев и ингушей несколько отличаются. Ингуши относятся к центральному кластеру Кавкасионского антропотипа, с выраженной брахикефализацией, что говорит о сильном смешении с кобанской культурой. Тогда как чеченцы, хоть и относятся преимущественно к кавкасионам, сочетают в себе множество элементов каспийцев и даже понтийцев. Кроме того, у чеченцев самый высокий процент индекса долихокефализации среди характерных брахикефалов-кавкасионов. Все это свидетельствует что чеченцы, в большей мере сохранили Хурритский субстрат.» Дж. Тайсаев.
  74. ↑ Balanovsky et al., 2011.
  75. ↑ Oleg Balanovsky et al., «Parallel Evolution of Genes and Languages in the Caucasus Region», Molecular Biology and Evolution 2011
  76. ↑ Николай Гильченко. Вес головного мозга и некоторых его частей у различных племен населения России : Материалы для антропологии России 61. Российская государственная библиотека.
  77. ↑ Историческое описание российской коммерции при всех портах и границах : От древних времян до ныне настоящаго и всех преимущественных узаконений по оной государя имп. Петра Великаго и ныне благополучно царствующей государыни имп. Екатерины Великия, / Сочинённое Михайлом Чулковым. — Санктпетербург : При Имп. Акад. наук, 1781—1788. — 4°. Т.2, кн.2. — 1785. — 90, 1-446, 449—626 [=624] с. Хранение: MK АН-4°/ 81-Ч; Хранение: W 213/831;
  78. ↑ Иоганн Густав Гербер известия о находящихся с западной стороны Каспийского моря между Астраханью и рекой Курой народах и землях и о их состоянии в 1728 году
  79. ↑ Мухаджирство: переселение чеченцев в Османскую империю. grozny-inform.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 1 декабрь.
  80. ↑ 157. Докладная записка генерал-майора А. П.Пулло Военному министру генералу от кавалерии А. И. Чернышёву о положении дел на левом фланге Кавказской линии с 1834 по 1840 г. и о мерах, необходимых для упрочения власти царского правительства над горцами
  81. ↑ Перепись 1926 г., Вып. IV, 1928, с. 72.
  82. ↑ Коэффициент показывает соотношение результатов переписи 1897 года и переписи 1926 года, где результаты первой переписи брались за 100. Сведения в советской переписи даются для, так называемой, «чеченской группы» — фактически включающей в себя бацбийцев, ингушей, чеченцев и др. (то есть все нахские народы
  83. ↑ Перепись 1926 г., Вып. IV, 1928, с. XIII, XXV, XXVIII, [XXXII], 6-7, 18-29, 81.
  84. ↑ 1 2 Plaetschke, 1929.
  85. ↑ Перепись 1926 г., Вып. IV, 1928, с. 76.
  86. ↑ Перепись 1926 г., Вып. IV, 1928, с. XIII, XXV, 6-7, 81.
  87. ↑ А. С. Пушкин. Тазит
  88. ↑ Волкова, 1973, с. 124—125.
  89. ↑ 1 2 Виноградов, Чокаев, 1966, с. 46.
  90. ↑ Волкова, 1973, с. 135—136.
  91. ↑ Волкова, 1973, с. 115, 152-153.
  92. ↑ 1 2 3 4 Шнирельман, 2006, с. 407.
  93. ↑ Анчабадзе, 2001, с. 18—19.
  94. ↑ Джанашвили, 1897.
  95. ↑ Волкова, 1973, с. 185.
  96. ↑ Далгат У. Б., 1972, с. 42, 113.
  97. ↑ Кушева, 1963, с. 60—77, 353, 362—363, 368—369.
  98. ↑ 1 2 Ахмадов Я. З., 2009, с. 7, 9.
  99. ↑ История народов Северного Кавказа, 1988, с. 401.
  100. ↑ Ахмадов Ш. Б., 2002, с. 56.
  101. ↑ Шнирельман, 2006, с. 208, 407.
  102. ↑ Ахмадов Ш. Б., 2002, с. 44—45.
  103. ↑ Дружинин, 1889, с. 211—212.
  104. ↑ Рус.-чеч. отношения, 1997, с. 257—258, 328 (ком.).
  105. ↑ Рус.-чеч. отношения, 1997, с. 256—258, 327—328 (ком.).
  106. ↑ Рус.-чеч. отношения, 1997, с. 328 (ком.).
  107. ↑ Чечня:от революции до депортации, 1917 - 1944 годы. hrono.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 1 декабрь.
  108. ↑ Чеченцы 19 века. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 1 декабрь.
  109. ↑ Ибрагимова, Зарема. Чеченцы в зеркале царской статистики (1860-1900). — Пробел-2000, 2006. — ISBN 5-93494-068-6.
  110. ↑ Чеченцы // ЭСБЕ. Т. XXXVIIIA, 1903, с. 786.
  111. ↑ Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика. БСЭ. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 1 декабрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2011 шеран 23 сентябрехь
  112. ↑ Коряков Ю. Б. Атлас кавказских языков. — М., 2006. — С. 26.
  113. ↑ Е. Савельев Краткий обзор современных народов Северного Кавказа // История казачества с древнейших времен до конца XVIII века. Изд-во: Стикс, 1996 г.; ISBN 5-87445-008-4.
  114. ↑ Режим контртеррористической операции в Чечне стал достоянием истории.
  115. ↑ Немирович-Данченко В. «Вдоль Чечни.»
  116. ↑ Чеченский этический кодекс чести «Къонахалла» Чеченский этический кодекс чести «Къонахалла». gumilev-center.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 1 декабрь.
  117. ↑ «Завоевание Кавказа русскими. 1720-1860». litres.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 1 декабрь.

Литература

оьрсийн маттахь
  • Анчабадзе Г. З. Вайнахи / Ред. Н. В. Гелашвили. — Тбилиси, 2001. — 84 с.
  • Ахмадов Ш. Б. Чечня и Ингушетия в XVIII — начале XIX века. (Очерки социально-экономического развития и общественно-политического устройства Чечни и Ингушетии в XVIII — начале XIX века) / Научн. ред. А. Д. Яндаров. — АН Чеченской Республики. Чеченский государственный университет. НИИ гуманитарных наук Чеченской Республики. — Элиста: АПП «Джангар», 2002. — 528 с. — ISBN 5-94587-072-3.
  • Ахмадов Я. З. Очерк исторической географии и этнополитического развития Чечни в XVI-XVIII веках : моногр.. — АН ЧР. Комплексный науч.-исслед. ин-т РАН. — М. : Благотв. фонд поддержки чечен. лит-ры, 2009. — 422 с. : табл. — ISBN 978-5-91821-013-0.
  • Берже А. П. Чечня и чеченцы. — Тифлис : печатано с Высочайшего Е.И.В. соизволения в типографии Главного Управления Наместника Кавказского, 1859. — С. I—VII, 1—140. — 140 с. : с ил. и карт.
    • Берже А. П. Чечня и чеченцы / Подгот. текста и предисл. Я. З. Ахмадова и И. Б. Мунаева, ред. Е. А. Куприянова. — Гр. : Книга, 1991 (1859). — 112 с. : 1 карта-вклад. — (современное переиздание 1859 г.). — 30 000 экз. — ISBN 5-7666-0241-3.
  • Бетильмерзаева М. М. Этническая ментальность в системе культуры / Научн. руководитель В. Х. Акаев. — Чеченский государственный университет (диссертация на соискание учёной степени кандидата философских наук). — Ростов-на-Дону, 2005.
  • Виноградов В. Б., Чокаев К. З. Древние свидетельства о названиях и размещении нахских племён // Археолого-этнографический сборник / Ответ. ред. В. Б. Виноградов. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1966. — Т. VII. — 179 с. — (вып. 1). — 500 экз.
  • Волкова Н. Г. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа : монгр. / Ответ. ред. Л. И. Лавров. — АН СССР. Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М. : Наука (ГРВЛ), 1973. — 206 [2] с. — 1600 экз.
  • Волкова Н. Г. Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII — начале XX века : монгр. / Ответ. ред. В. К. Гарданов. — АН СССР. Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М. : Наука, 1974. — 276 с. : с 3 карт. — 2300 экз.
  • Головлёв А. А. Очерки о Чечне (природа, население, новейшая история) : моногр. / Рецензент С. А. Прокопенко. — Ульяновск : Вектор-С, 2007. — 296 с. — 100 экз. — ISBN 978-5-91308-014-1.
  • Далгат Б. К. Родовой быт и обычное право чеченцев и ингушей : моногр. / Подгот. изд. и предисл. У. Б. Далгат, послесловие Ю. Ю. Карпова, ответ. ред. В. А. Тишков. — РАН. Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. Ин-т мировой литературы им. А. М. Горького. — М. : ИМЛИ РАН, 2008 (1892—1894). — 382 с. — (современное переиздание исследований и материалов 1892—1894 гг.). — 2000 экз. — ISBN 978-5-9208-0307-8.
  • Далгат У. Б. Героический эпос чеченцев и ингушей / Ответ. ред. И. А. Дахкильгов. — АН СССР. ИМЛИ РАН. — М.: Наука, 1972. — 469 с. — 1800 экз.
  • Дешериев Ю. Д. Сравнительно-историческая грамматика нахских языков и проблемы происхождения и исторического развития горских кавказских народов. — АН СССР. ИЯз РАН. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1963. — 556 с. — 600 экз.
  • Дружинин В. Г. Раскольничий мятеж на Дону = Раскольничiй мятежъ на Дону : Гл. 6 // Раскол на Дону в конце XVII века: исследование В. Г. Дружинина : [рус. дореф.] : моногр. — СПб. : тип. И. Н. Скороходова, 1889. — С. 172—213. — I—X, 338 с.
  • Л. Ильясов. Чеченский тейп // Чеченская республика и чеченцы: История и современность: Матер. Всерос. науч. конф. — Москва, 19—20 апреля 2005. М.: Наука, 2006, с. 176—185
  • История народов Северного Кавказа с древнейших времен до конца XVIII в : моногр. / Ответ. ред. Б. Б. Пиотровский, ответ. ред. серии А. Л. Нарочницкий. — Утверждено Институтом истории АН СССР. — М. : Наука, 1988. — 554 с. — 14 000 экз. — ISBN 5-02-009486-2.
  • Кузнецов В. А. «Введение в кавказоведение» — Владикавказ, 2004
  • Кушева Е. Н. Народы Северного Кавказа и их связи с Россией (вторая половина XVI — 30-е годы XVII века) : моногр. / Ред. изд-ва И. У. Будовниц. — АН СССР. Ин-т истории. — М. : Изд-во АН СССР, 2-я тип., 1963. — 372 с. — 1500 экз.
  • Лаудаев У. Чеченское племя (с билгадахаршми) = Чеченское племя (съ примѣчаніями) : науч. ст. // Сборник сведений о кавказских горцах = Сборникъ свѣдѣній о Кавказскихъ горцахъ : сб. науч. ст. — Тифлисъ : в Типографии Главного Управления Наместника Кавказского, 1872. — Вып. VI, Исследования и материалы. — С. 1—62. — 407 с. — (рукопись У. Лаудаева представлена в сборнике не полностью).
  • Марръ Н. Я. Кавказскіе племенныя названія и мѣстныя параллели. — Петроградъ: Россійская Государственная Академическая Типографія, 1922. — 2000 экз.
  • Народность и родной язык населения СССР // Всесоюзная перепись населения 17 декабря 1926 г. : краткие сводки в 10 вып. (1927-1929). — В надзаг. : Центр. статист. упр. СССР. Отд. Переписи. — М. : изд. ЦСУ Союза ССР, 1928. — Вып. IV. — XXIX, 138, [1] с. : табл., диагр., к. — 3000 экз.
  • Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 435.
  • Нунуев С-Х. М. Чеченцы. — Москва: Голос-Пресс, 2008. — 415 с. — ISBN 5711704850, 9785711704850.
  • Русско-чеченские отношения. Вторая половина XVI—XVII в. : сб. док-в / выявл., составл., введен. и коммент. Е. Н. Кушевой, отв. ред. Н. Г. Волкова. — РАН. Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. РГАДА. — М. : Восточная литература, 2-я тип. РАН, 1997. — 416 с. : ил., карты. — 1500 экз. — ISBN 5-02-017955-8.
  • Хизриев Х. А. Чечня в период иноземных нашествий (XIII—XV вв.). — Вестник Института развития образования ЧР. Вып. 13. — Гр.: Издательство Института развития образования ЧР 2014. — 240 с.
  • Чеченцы // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. Р. Г. Рафиков ; редкол.: В. П. Кривоногов. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3.
  • Чеченцы // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8.
  • Чеченцы / Отв. ред. Л. Т. Соловьева, З. И. Хасбулатова, В. А. Тишков; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая (ИЭА РАН). — М.: Наука, 2012. — 624 с. — (Народы и культуры). — ISBN 978-5-02-038030-1.
  • Шнирельман В. А. Преодоление судьбы (чеченцы и ингуши) : Часть III // Быть аланами: интеллектуалы и политика на Северном Кавказе в XX веке : моногр. / Ред. серии И. Калинин. — РАН. Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — М. : Новое литературное обозрение, 2006. — 696 с. : с ил. — 1500 экз. — ISBN 5-86793-406-3.
  • Штернберг Л. Я. Чеченцы : ст. // ЭСБЕ = Энциклопедическій словарь : энцикл. : в 86 (84 + 2 доп.) т. / Под ред. К. К. Арсеньева и Ф. Ф. Петрушевскаго. — СПб. : Изд-во Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона, 1903. — Т. XXXVIIIA (Человек — Чугуевский полк). — С. 785—786. — 483-958, 2, [20 б/н] с ил., карт. с.
  • Этимологический словарь чеченского языка / Сост.: А. Д. Вагапов // Lingua-universum (журнал). — № 3, 4, 5, 6. — Назрань: Пилигрим, 2008. — 500 экз.
кхечу меттанашкахь
  • Balanovsky O., Dibirova K., Dybo A., Mudrak O., Frolova S., Pocheshkhova E., Haber M., Platt D., Schurr Th., Haak W., Kuznetsova M., Radzhabov M., Balaganskaya O., Romanov A., Zakharova T., Hernanz D. F. S., Zalloua P., Koshel S., Ruhlen M., Renfrew C., Wells R. S., Tyler-Smith Ch., Balanovska E., and The Genographic Consortium Parallel Evolution of Genes and Languages in the Caucasus Region Mol. Biol. Evol. 2011 : msr126v1-msr126.(ингалс.)
  • Plaetschke B. Die Tschetschenen: Forschungen zur Völkerkunde des nordöstlichen Kaukasus auf Grund von Reisen in den Jahren 1918—20 und 1927/28(нем.). — Hamburg: Friedrichsen, de Gruyter & Co m. b. H., 1929. — 144 S. — (Veröffentlichungen des Geographischen Instituts der Universität Königsberg Pr. Haft XI).
  • Армения по Ашхарацуйц’у (Опыт реконструкции карты на современной картографической основе) = Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի (Փորձ VII դարի հայկական քարտեզի վերակազմության ժամանակակից քարտեզագրական հիմքի վրա)(эрмал.). — Ереван, 1963.

Мотт

Нохчийн мотт а, культура а чӀогӀа йаьржина гӀумкашна йукъахь, церан диалекташна Ӏаткъам бина. Къилбаседа гӀумкашкахула нохчийн культура а, мотт а кхиболу гӀумкашна йуккъехь йаьржина а ца Ӏаш, ломара халкъашна йуккъехь а йаьржина[1].

Хьажа. кхин

Билгалдахарш

  1. ↑ Гаджиева С.Ш. Дагестанский этнографический сборник. Вып. 1 / Гаджиева С.Ш.. — Махачкала: ИИЯЛ, 1974. — 243 с.

Литература

Нохчийн-оьрсийн, гӀалгӀайн-оьрсийн, бацойн-оьрсийн дошамаш.

  • Дешериев Ю. Д. Бацбийский язык. Фонетика, морфология, синтаксис, лексика : моногр. / Ответ. ред. Б. А. Серебренников. — ИЯ АН СССР. — М.-Л. : 1-я тип. изд-ва. АН СССР, 1953. — С. 306—344. — 384 с. — 1000 экз.
  • Ингушско-русский словарь = Гӏалгӏай-Эрсий дошлорг : 11 142 слов / Сост.: А. С. Куркиев. — Ингушский государственный университет. — Магас : Сердало, 2005. — 544 с. — 5000 экз. — ISBN 5-94452-054-X.
  • Ингушско-русский словарь: 24 000 слов = Гӏалгӏай-Эрсий дошлорг: 24 000 дош / Сост.: А. И. Бекова, У. Б. Дударов, Ф. М. Илиева, Л. Д. Мальсагова, Л. У. Тариева; научн. руков. Л. У. Тариева. — Ингушский НИИ гуманитарных наук им. Ч. Ахриева. — Нальчик: ГП КБР РПК, 2009. — 983 с. — ISBN 978-5-88195-965-4.
  • Ингушско-чеченско-русский словарь = Гӏалгӏай-Нохчий-Эрсий словарь / Сост.: И. А. Оздоев, Мациев А. Г.. — Чечено-Ингушский НИИ истории, языка и литературы. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1962. — 212 с. — 1000 экз.
  • Исмаилов А. Т. Слово. (Размышления о чеченском языке) / Ответ. ред. З. Д. Джамалханов. — Элиста: АПП «Джангар», 2005. — 928 с. — 3000 экз. — ISBN 5-94587-035-8.
  • Русско-ингушский словарь. 40 000 слов = Эрсий-Гӏалгӏай словарь. 40 000 дош / Сост.: И. А. Оздоев, под редакцией Ф. Г. Оздоевой и А. С. Куркиева. — М.: «Русский язык», 1980. — 832 с. — 5000 экз.
  • Сравнительно-сопоставительный словарь отраслевой лексики чеченского и ингушского языков и диалектовов / Сост.: И. Ю. Алироев, ответ. ред. А. С. Куркиев. — Махачкала: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1975. — 387 с. — 550 экз.
  • Цово-тушинско-грузинско-русский словарь = წოვა-თუშურ-ქართულ-რუსული ლექსიკონი / Сост.: Д. Кадагидзе, Н. Кадагидзе, под. ред. Арн. Чикобава. — Институт языкознания. АН Грузинской ССР. — Тбилиси: «Мецниереба», 1984. (на грузинском и русском языках).
  • Чеченско-ингушско-русский словарь = Нохчий-Гӏалгӏай-Эрсий словарь / Сост.: А. Г. Мациев, И. А. Оздоев, З. Д. Джамалханов, ред. А. А. Саламов, Б. Х. Зязиков. — Чечено-Ингушский НИИ истории, языка и литературы. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1962. — 198 с. — 1000 экз.
  • Чеченско-русский словарь / Сост.: А. Г. Мациев. — М.: Государственное издательство иностранных и национальных словарей, 1961.
  • Чеченско-русский словарь / Сост.: И. Ю. Алироев, ответ. ред. З. Х. Хамидова. — РАН. ИЯз РАН. — М.: «Academia», 2005. — 384 с. — 3000 экз. — ISBN 5-87444-180-8.
  • Краткий бацбийско-русский словарь // Цова-тушинский (бацбийский) язык / Ответ. ред. Г. А. Халухаев. — М.: «Наука», 2007. — 279 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-02-034210-1.
  • Этимологический словарь чеченского языка : этимол. слов. / Сост. А. Д. Вагапов, науч. ред. М. Р. Овхадов. — ЧГУ. — Тбилиси : Меридиани, 2011. — 734 с. — ISBN 978-9941-10-439-8.

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш