Нохчийн хелхар

«Лезгинка» олуш долу хелхарш нохчийн хелхарех схьадевлла^[7]. Кавказан къаьмнаша хӀинца а лелайо хелхаран теманаш а, нохчийн мукъамаш а; нохчийн хелхарша боккха тӀеӀаткъам бина Кавказехь хореографин говзалла кхиарна^[7]. Иштта, нохчийн хелхарш а, музыкан гӀирсаш а, мукъамаш а эцна луларчу казакаша^[8].

Божарийн нохчийн хелхарш билгалдолу белшийн шатайпа пластика хиларца, шуьйра дӀасадаржийна пӀелгаш хиларца, когаш сиха а, тайп-тайпана а леларца^[9]. Нохчийн шиннан хелхар — стеган а, зудчун а уггаре а шира хелхар ду. Иза нохчийн халкъан исбаьхьаллин бух бу, шеко йоцуш кхочушдаран бакъонаш а, канонаш а ларйар доьхуш йу^[10].

Нохчашна йукъахь шатайпа хелхаран гӀиллакх ду, стага хелхар дӀадолош, тӀаккха зуда кхойкху гона йукъа. Боьршачу стеган бакъо йац хелхар хьалха чекхдаккха, хӀунда аьлча иза зудчун сий цадар санна лара мегар ду. Иза гонах арайаьлча, цуьнан накъосто кхин а цхьа-ши го бо, цул тӀаьхьа оцу шиннан хелхар чекхдолу. Хелхаран хьийзарш а, леларш а луьра низамехь ду. Хелхарчаша шайн догӀмаш нийса а, цхьабосса а латто деза. Ткъа нагахь санна зударийн хелхаран пластикалла мерзачу, говзачу хьийзарца гойтуш йелахь, тӀаккха божарийн хелхаран гайтар говзаллехь хуьлу, майралла гойтуш, амма чӀогӀа ларлуш^[11].

Кавказан къаьмнаш тайп-тайпана хелхадовлу: къаьсташ долчу синца, къаьстачу мукъамашца, ур-атталла къаьстачу бакъонашца а. Нохчийн зударийн хелхарехь стага дӀадолош ду хелхар, ткъа зудчо иза чекхдоккху. Стаг хьалхе гонах дӀавала йиш йац, хелхар мел дахдахь а: иза ледарло лоруш йу; хелхарча дерриге а хелхар лан деза^[12].

Нохчийн ламастан хелхар ламастехь къоман духарца дӀахьо, амма тайп-тайпанчу къаьмнех болчу хелхарчийн духар, цхьатерра доллушехь, хаъал тайп-тайпана ду. Нохчийн божарийн духар — чоа а, гӀовтал а, коч а — билгалдолу собаречу басахь, цхьа а орнамент йоцуш. Нохчийн чоа пӀелгашна тӀекхаччалц бен ца кхочу, ткъа хӀирийчоьнан а, гӀебартойн а, мелхо а, йерриге а куьйгаш дӀахьулдо. Зударийн духар, алсам лелаш делахь а, кепаш а, хаздарш а лело аьтто бо, амма фасонехь муьтӀахь хила деза. Нохчийн хелхарехь мехкарша коьртахь йаккхий хӀуманаш ца лелайо — коьртахь йовлакх бен, нохчийн маттахь «чухта» олу цунах. ХӀирийчоьнан а, гӀалгӀайн а, кхечу а халкъан хелхаршкахь, мелхо а, лекха коьртахь хӀума духарна ца оьшу дакъа лоруш ду^[13].

Нохчийн хелхарчаша кест-кеста хелхабоху шаьлташ. И ламаст кӀорггера орамаш долуш ду: оцу хелхарца кегийчу нохчаша гойту шайн майралла, кхерам боцуш хилар, лаам, говзалла лоьмашца долчу шийла герзаца^[14].

Нохчийн пачхьалкхан «Вайнах» хелхаран ансамблан шен репертуарехь «Вайнехан стигал кӀелахь» цӀе йолу тӀеман хелхар ду. Нохчийн ширачу Ӏадатна тӀехь лаьтташ долу: дуьхь-дуьхьал лаьтта ши агӀо цӀий Ӏано дагахь хилча, ирчачу минотехь цхьа йоӀ гучу а йолий, коьртара йовлакх дӀа а доккхуш, дов долчу агӀонашна йуккъе кхуссуш хилла. Цу хьолехь дов гуттаренна а сецира. Ткъа нагахь санна, дукха хан йаьлча, дуьхьалончех цхьаммо йуха а мостагӀалла долийча а, иза йоккха йуьхьӀаьржо лоруш хилла^[15].

Нохчийн тӀеман хелхар ду ЧӀагаран хелхар, нохчийн маттахь «тӀеман хелхар» бохург ду, дог ойъуш, шовкъе кхачош долу хелхар. Хьалха заманахь нохчийн тӀемалой, мостагӀчунна буьззина гуш, шуьйра го а бина, чӀогӀа мохь бетта буьйлалора: «Арс-вай! Арс-тох!» ткъа хелха а бевлла, шайн турсашна шаьлтанаш а, тапчанаш а йетташ, мостагӀчунна сиха тӀегӀерташ. ГӀаргӀане кхаччалц самукъадаьлла, мостагӀчуьнца оьгӀазбаханчу тӀамехь дакъалоцуш хилла тӀемалой^[16][17].

Нохчийн маршан мукъамаш бара, эскарш дӀасалелачу хенахь мохан а, деттаран а гӀирсашца локхуш. Цул сов, говрахь а, гӀаш а дӀаолуш иллеш дара, церан мукъаман барам а, ритм а боламан ритмца йогӀуш хила йезаш^[18]. Ишттачу мукъаман нотийн дӀайаздар йира оьрсийн эпсаро И. Клингера 1847-чу шарахь Малхбалерчу Нохчийчохь, цигахь иза йийсарехь латтош вара^[18].

Нохчийн хелхаран мукъамаш темпца а, мукъамца а тайп-тайпана бара, нохчийн хелхаран культурин башха хьал гойтуш. Халкъан хелхаршкахь кхаа дакъан бараман мукъаман триолешца, йа кхаа дакъаца мукъам хийцало шинна бараман мукъамца, йа дуоляшца а. Халкъан хелхаран мукъамаш дукха хьолахь йуккъерачу йа меллаша темпца дӀаболало, жим-жима сихлуш, сиха, маса хелхар хуьлу. Хелхаран йерриг ритман кеп йохош, дагахь доцуш хийцамаш баран чӀогӀачу деттаршкахь, шатайпа ду хелхаран мукъамашкахь. Барийн гӀийлачу деттарш тӀехь синмехаллан хийцамаш а бу къаьсташ аз долуш^[19].

Нохчийн халкъан хелхаран мукъамашкахь дукха хьолахь нисло хийцалуш йолу барамаш, йалха дакъан барама хийцало кхаа йа ийна барам^[20].

Нохчийн Республикехь йиъ пачхьалкхан хелхаран ансамблаш йу: «Вайнах» а, «Даймохк» а, «Башлам» а, «Нохчо» а. Царах шиъ берийн тобанаш йу («Башлам» а, «Даймохк» а). Уггаре а цӀейаххана йу «Вайнах» ансамбль^[21].

Нохчийн хелхар уггаре а гӀарадаьллачех цхьаъ вара Социалистически Къинхьегаман Турпалхо а, ССРС-н халкъан артист а Эсамбаев Махьмуд^[22]. Кхин а исбаьхьаллин говзанчаш бу Нохчийчоьнан культуран министр Музакаев Дикалу а^[23], РФ-н президентан культурин а, искусствон а гӀуллакхашкахула йолчу Кхеташонан декъашхо Мажидов Ӏаднан а^[24], РФ-н халкъан артист Мальцагов Докку а^[25].