Вайнах махкахбахар

Операци «Хьозийнкхоьш»
Нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар

Вайнах махкахабахар, йа операци «Хьозанкоьш» — «выселение, разрушение»; гӀалгӀ. Ме́хках да́ккхар, ме́хках ба́хар) — нохчийн а, гӀалгӀайн а къаьмний гражданаш нуьцкъала арабахар Нохч-ГӀалгӀайн АССР махкара а, цунна гуонахьара кӀошташкара а Кхазакхстане а, ГӀиргӀазойчу а, иза кхочуш дина Советийн союзо 1944 шеран 23 февралера 9 марте кхаччалц. Операци йоьдуш, тайп-тайпана маххадорца, араваьккхира 500 - 650 эзар нохчи а, гӀалгӀай а. ССРС къаьмнийн депортацин политикин дакъа хилла.

Депортацин муьрехь а, цул тӀаьхьа догӀучу хьалхарчу шерашкахь а кхелхина гергарчу хьесапехь 100 эзар нохчий а, 23 эзар гӀалгӀай а, аьлча а, гергарчу хьесапехь шина а халкъан хӀоранна 4-гӀа дакъа. 100 000 эскархо ма-дарра дакъалоцуш вара махкахбохуш, гергарчу хьесапехь оццу барамехь дӀахӀоттийра тӀеман кийча хилар луларчу регионашкахь. 180 цӀерпошт хьажийна махкахбаьхнарш а болуш. Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяьккхира, цуьнан махкахь кхоьллира Соьлжа-ГӀалин область цхьайолу кӀошташ Къилбаседа ХӀирийчоьнан, ДегӀастанна а, Гуьржийчоьнна а. Нохчашца а, гӀалгӀашца а къаьмнашца гергарло долуш, Гуьржийчоьнан ССР-хь бехаш болу кӀисташ а, бацойш а махкахбахарна кӀел ца хилла.

Официалан хьахийна депортацин бахьанаш дара массо а оккупанташца цхьаьнаболхбар, антисоветийн жигаралла а, бандитизм а. Амма вайнах физически ницкъ ца кхаьчна оккупанташца цхьаьнаболхбан, оккупаци ца хилар бахьана долуш. немцойн аьтто ца белира Маьлхбикан кӀоштан жима дакъа бен схьадаккха, уьш сиха цигара арабаьхна. Иштта республикехь антисоветийн жигараллин а, бандитийн а масштабаш сов ца йевлла луларчу регионашкахьчул цу кепара гайтамашна. Официалан хаамаш харцбина Ӏедалан гӀуллакхаш бакъдархьама. Депортацин бакъдолу бахьанаш цкъачунна къастийна дац. Халкъаш махкахдахар а, церан пачхьалкхалла дӀаяккхар а, дозанаш хийцар а низамехь дацара, хӀунда аьлча уьш цхьана а низаман йа низаман низамашца билгалдаьхна дацара.

Автохтонан бахархой махкахбаьхначул тӀаьхьа, цу махка тӀехь уьш хиларан лараш хӀаллакйан гӀертара: нах бехачу меттигашна оьрсийн а, осетинийн а цӀераш техкира, маьждигаш а, кешнаш а сийсаздира, талораш дира, чарташ леладора гӀишлошйаран а, некъан белхашна а, нохчийн а, гӀалгӀайн а маттара тептарш дагадора, дийна дисинчу жайнаш йукъара дӀайаьхна вайнах хьахабо меттигаш, музейн коллекцешкара «политикан нийса йоцу» экспонаташ дӀайаьхна, куьйга йаздина жайнаш а, библиотекаш а, дешин а, детин а ювелиран хӀуманаш, герз, кузанаш, пхьегӀаш, мебель, и.дӀ.кх.а лечкъийна

ССРС а, РСФСР а Лакхарчу Кхеташонийн а президиумийн омрашца 1957 шеран 9 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийра, амма цуьнан дозанаш хийцина дара. Нохчашна а, гӀалгӀашна а бакъо йелира шайн даймахка йухаберза. Ӏедалан сацамаш ойла а ца йеш барна, цхьаьнадогӀуш доцуш кхочушбар а, центрехь а, меттигерчу партин а, советийн а номенклатуран цхьана декъо дуьхьало йар а бахьана долуш, меттахӀотторан процесс тӀаьхьатеттира, дуккха а халонех йуьзна йара, керла баланаш кхоьллира. Вовшашна провокацеш йар бахьана долуш а, республикин Ӏедалан барт хиларца а деккъа цхьана 1957-чу шарахь республикера дӀавахара меттигера боцучу бахархойн 113 эзар сов векал.

Махкахбахаран бахьна

«Чечевица» цӀе йолу операци

ЦӀе

Вайнах махкахбахаран операцин иштта цӀе тиллар бахьан билгала хууш дац. Схьахетарехь, и дош цӀерахбокххучу цхьана къоман цӀерах терахилар ду.

ХӀинца болу дуккхачу талламхойн операцин цӀе стенах схьаяьлла ю аьлла цхьа барт бац. Цхьаболу вайн заманхошна хетарехь «чеченцы» аьлла йолу цӀарах схьаяьлла ю иза.

Хиламан дахар

1944 шеран 31 январехь ПДО ССРС № 5073 сацам бина Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккха а, цуна бахархой махкахбаха Йуккъерачу Азе а, Кхазакхстане а бахийта «дӀалецархошна фашисташна гӀодар бахьнехь». Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяьккхина цуна 4 кӀошт ДегӀастанан АССР-н дӀаелира ткъа 1 кӀошт Къилбаседа ХӀирийн АССР-н, Дисначу латтан тӀехь Грознин область кхоьллира.

1944 шеран 29 январехь ССРС-н чоьхьара гӀуллакхийн наркомас (халкъан комиссаро) Лаврентий Берияс чӀагӀдина «Нохчийн а, гӀалгӀайн а арабахаран къепен дилларан иструкци», ткъа 31 январехь Пачхьалкхан Дуьхьалон Комитетас бина сацам нохчий а, гӀалгӀай а Казахийн а, ГӀиргӀазойн а ССРшка бахийта аьлла. 20 февралехь И. А. Серов, Б. З. Кобулов а, С. С. Мамулов тӀехьахь болуш, Берия Соьлжа-ГӀала веара операцин ша куьйгалла дан волавелира, «лаьмнашкахь Ӏабор» баьхкина санна чу эскараш далийнера оцу юкъахь бара 100 эзар эскархо, 18 эзар офицераш юкъаш а болуш цул совнах 19 эзар НКВД, НКГБ а, «Смерш» а оперативни белхалой. 21 февралехь оцо приказ арадаьккхира НКВД-н гӀоьнца вайнах махкахбаха аьлла. ШолгӀачу дийнахь республикин куьйгалхошца а динан лидершца гулам бина цаьрга шаьш бина сацам дӀахаийтира а, цул совнах дехар дира бахархошна юкъахь кечам беш болх бар. Цунах лаьцна Берехь хаам бира Сталине:

Нохч-ГӀалгӀайн АССРн СНК председатель волучу Моллаевега дӀахаийтина вайнах махкахбаха Ӏедало бина сацам буьйцуш а и сацам баран баьхьана а дуьйцуш.
Са хаам бешначул тӀехьа Малаевн бӀаьргех хиш деара, амма вайнах махкахбахаран хьокъехь шен тӀедиллинарг ша кхочуш дийр ду аьлла дош делла. Цул тӀаьхьа Соьлжа-ГӀалахь сацам хилла схьакхайкхина нохчийн а гӀалгӀайн а йукъара 9 урхаллин белхалой, цаьрга дӀахаийтина вайнах махкахбохург хилар а махкахбахаран бахьана а.
…40 республикин а, партийн а, советски белхалошна а тӀедиллина 24 кӀоштехь хӀора нах беха меттиган 2-3 стаг харжар меттигера жигархойн йукъара агитаци ян.
Къамел дина Нохч-ГӀалгӀайнчохь уггара лараме болучу динан нахе Б. Арсановца, А.-Г. Яндаровца а, А. Гайсумовца, цаьрга доьхург дара моллашца а, кхин меттигера лараме болучу нахаца а гӀодар.

Махкахбахар а, эшелонаш дӀаяхийтар а доладелира 1944 шеран февралехь меттигера хенаца 02:00 даьлча, ткъа чекхделира оцу шеран 9 мартехь. Операцин кодан дош дара «Пантера», иза радеочухула кхайкхош а хезаш дара.

Махкахбохучу хенахь цхьаберш лаьмнашка бовда гӀиртира, я меттигера бахархой муьтӀахь бацара. НКГБс хаамбира революцин законаш талхийна аьлла махкахбаьхначул тӀехьа махках бисна къена-нохчийн зударий, цамгуш берш а, сакхт берш а эскархоша шайн лаамца тоьпаш тоьхна байина аьлла.

Документаш ма-боху цхьана эвлахь кхоъ адам дийна, цара юкъахь хила бархӀ шо долу кӀант, кхечу эвлахь «пхиъ къеда зуда» йийна, кхолгӀачу — «билгал ца динчу хаамшца» «эскархочун лаамца тоьпаш тоьхна 60 адам дийна». Цул совнах ГаланчӀожан кӀоштан юкъахь хиллачу Хьайбахехь 700 адам дийна доллушехь цӀе йилина дагийна аьлла Ӏедало хӀинца а бакъданза хаамаш бу.

ДӀаяхийтина 180 эшелон 493 269 адам чохь долуш. Некъахь дийна 56 бера, дӀакхелхина 1272 адам, «уьш хуьлу 2,6 адам 1000 махкахбаьхначарна. РСФСР-н статистикийн урхаллас мах хадорца Нохч-ГӀалгӀайн АССРехь 1943 шарахь 1000 бахархойх 13,2 адам делла хуьлура». Цу тӀе баларан бахьна дара «махкахбохурш къена хилар», махкахбохучарна юкъахь «ширъелла цамгарш ерш хилар а», физикин хьесапехь ледарниш юкъахь хилар а. Табечу гӀишлошка бахийтина 285 адам.

ТӀаьххьара эшелон дӀаяхийтира Нохч-ГӀалгӀайчоьнан куьйгалла деш хила белхалой а, динан лидерш а операцехь дакъалоцуш хийла болу.

Официалан хаамашца, операци дӀайоьдучу хенахь 780 адам дийна, совет Ӏедалан дуьхьала болу 2016 стаг лаьцна, 20 эзарал дукха долу герз даьккхина, 4868 пхоьазза йолу тоьпаш, 479 пулемёташ а, автоматаш. Лаьмнашкахь дӀалачкъа кархдаьлла 6544 стагна.

Махкахбахаран хьал

Официалан хаамашца Нохч-ГӀалгӀайн АССРера ницкъаца ара баьхна 496 эзар нах — вайнех, оцу йукъара Казахийн ССР махка — 411 эзар адам (85 эзар доьзал), кхин ГӀиргӀизойн ССР махка — 85,5 эзар адам (20 эзар доьзал). Кхечу хаамашца махкахбаьхнарш хилла 650 эзарал дукха.

Новкъахь 56 бера динера, 1272 адам делира. Дукхачу нехан балар бахьанаш дара шело, дахаран таронаш хицадалар, цамгарш, кегий а, бакххий а нехан гӀело. Къилба ХӀирийн КПСС обкоман отделан куьйгалхо Х. Арапиевс дуьйцара:

ТӀех юзна «бежнийн» вагонашкахь, серло а, хи а доцуш, цхьа бутт гергга дагӀара тхо стенга доьду ца хууш… Тиф йолаелира. Цхьа а дарба дацар. Боьдуш тӀом бара… Поезд йоцца сецча нах боцу разъездашкахь поездан уллехь цӀерпоштан кӀурас Ӏарждина лайлах белларш дӀабухкура (вагонан уллера пхи метр сов генаваьлча вен кхерам бара)....

1944 шеран мартехь, цӀерабехнарш шайн билгалъякххина метте дӀакхаьчча, шайга Ӏедало делла омра долушшехь, колхозаш а, совхозаш а бехкинчарна я кхача, я хӀусамаш, я болх а ца белира. ЦӀерабехнарш шайн керла меттехь халла дӀанисбал гӀерташ бара.

Нохчийн а, гӀалгӀай а шайн даймахкара арабахаран сов, кхоьчу меттанашкара а арабохуш бара. Армехь берш эскарара мукъа а бохуш Сибрех дӀабохуьйтура.

1956 шарахь Кхазакхстанехь Ӏаш бара 315 эзар нохчий а, гӀалгӀай а, Киргизехь — 80 эзар. Сталин веллачултӀехь царна дӀасабаха маршо елира, амма цера цӀабаьрза бакъо яцара. ХӀетте а 1957 шарахь меттахӀоттина Нохч-ГӀагӀайн АССР 140 эзар цӀеравекххинарг цӀавирзира. Цхьайолу лаьмнийн кӀошташкахь дахар дихкина дара. Цундела цигахь Ӏийнарш лахара юрташкахь охьахевшира.

Микоян Анастасан позици

Махкахбахаран тӀехье

СССРн планаца цӀахь биса цхьане бакъо йацара, цундела масийтта эвлахь (масала, Хьайбахехь) НКВДн эскаро мадарра аьлча маьрша бахархой хӀаллак бина. Пачхьалкхан кхерамзаллин наркоматас хаийтира «масийтта хилла революцин законаш талхош а ирча хиларг эскархоша шайн лаамца тоьпаш тоьхна нохчийн къена зударий, сакхт нах, цамгарш берш а тӀехьа баха ца луш берш а байина аьлла»^{[хьост?]}.

Вайнах махкахбахаран уггаре хьалха хилларг дара махкахбахнарш кӀезиг хилар дуьххьара шарашкахь. Меттигехь адаптаци хилар хала хилар ца тоьуш вайнах баларан бахьанаш дара шиъ: цхьалгӀа тӀеман хенан халонаш, шолгӀа дукху болу вайнах цӀахь болуш юьртабахам лелош бара, ткъа кхузахь ишта белхаш кӀезиг бара (1949 шеран мартан хаамашца, 63,5 % вайнах йоза-дешар цахууш бара, ткъа 11,1 % у немцой). Махкахбаьхначарна аграран секторехь белхаш ца хилча дийна биса шансаш кӀезиг яра.

Вайнехан контингентан бераш даран а, баларан а ша къастина хаамаш бац, амма массо Къилбаседа Кавказера махкахбаьхначера хууш ду (Нохчий а, гӀалгӀай а, кхарачой а, балкхарой а). Махкахбаьхначхьана а 1948 шеран 1 октябрь кхаччалц Сибрех хилла 28 120 бер, кхалхина 146 892 адам. Къастина шарашкахь бераш дар а, кхалхар а дара иштта:

Шо	Бераш дина	Кхелхина	ТӀекхетар (кӀезиг хилар)
1945	2230	44 652	−42 422
1946	4971	15 634	−10 663
1947	7204	10 849	−3645
1948	10 348	15 182	−4834
1949	13 831	10 252	+3579
1950	14 973	8334	+6639

Вайнах Сибрех кхаьчна хан тидаме эцча Къилбаседа Кавказера массо махкахбаьхначарца лерича 81,6 % вайнах хуьлура, оцу массо халкъийн баларш лерича 120 эзар адам делла ала мегар ду. «Ординаран» балар а лерича махкахбахар бахьнехь 90—100 эзар адам делла. И хуьлу 20 % герга дуьххьара махкахбаьхначеран дукхаллица.

1939 тӀера 1959 шо кхачалац СССРехь 2,6 % кхиъна вайнах бара (407 968 тӀера 418 756 кхаччалц), гӀалгӀай бара — 15,0 % (92 120 тӀера 105 980 кхаччалц адам). Оцул кӀезиг адам тӀекхетаран бахьна дара махкахбахар. Амма XX бӀешеран эхигехь вайнехан ламастан лакхара бераш дукху хилар бахьнехь демографин катастрофегара толам баьккхира. 1959 тӀера 1989 шарашкахь нохчийн дукхалла тӀекхиира 2,3-за, гӀалгӀайн — 2,2 за.

1945 шаран 1 январь тӀекхаьчча махкахбаьхнарш бара 440 544 нохчий а, гӀалгӀай а, 1949 шаран юьхьангахь дукхулла кӀеззиг хилара 365 173 тӀе кхаччалц. 1949 шарахь Сибрех бахаран адаптаци хилар духкучу хьолехь чекхделира, Баларал бераш дар сов деллара оцу бахьнехь контингентан дукхалла а тӀекхета йолаелира. 1953 шаран юьхьангехь лерана комендатурехь дӀаязбина бара 316 717 нохчий а, 83 518 гӀалгӀай а. Оцу хенах цера СССРн регионашкахь баьржина хилар дара лахахь ма гойту:

Регион	нохчий	гӀалгӀай	массо
Казахийн ССР	244 674	80 844	325 518
Карагандан область	38 699	5226	43 925
Акмолан область	16 511	21 550	38 061
Кустанайн область	15 273	17 048	32 321
Павлодаран область	11 631	12 281	23 912
Малхбален-Кхазакхстанан область	23 060	3	23 063
Алма-Атан область	21 138	1822	22 960
Талды-Курганан область	21 043	465	21 508
Джамбулан область	20 035	847	20 882
Кокчетаван область	5779	14 902	20 681
Семипалатин область	19495	58	19 553
Къилбаседа-Кхазакхстанан область	12 030	5221	17 251
Къилба-Кхазакхстанан область	14 782	1187	15 969
Кзыл-Ордан область	13 557	74	13 631
Актюбен область	10 394	—	10 394
Гурьевскан область	1244	159	1403
Малхбузен-Кхазакхстанан область	3	1	4
ГӀиргӀазойн ССР	71 238	2334	73 572
Фрунзен область	31 713	1974	33 687
Ошан область	21 919	294	22 213
Джалал-Абадан область	13 730	39	13 769
Таласан область	3874	13	3887
Тянь-Шанан область	1	1	2
Узбекийн ССР а, Таджикийн ССР а	249	182	431
РСФСР	535	142	677
Тобаран-белхан лагерш а, ССРС МВДн лерийна гӀишлош яр а	19	15	34

Операцин мах хадор

Иэс

ДегӀастахь а, ГӀалгӀайчохь а, Российн кхечу регионашкахь а, ткъа иштта Европера нохчийн диаспора гулахь йехачу резиденци йолчу кӀошташкахь хӀора февраль беттан 23-чу дийнахь дӀахьо депортацин шо кхачарца доьзна тезетан барамаш. ДегӀастахь 2020-чу шарахь дагалецаман митингехь вовшахтоьхна 10 эзар сов декъашхо. Парижехь акцехь дакъа лаьцна ца Ӏа нохчийн диаспораш, амма дакъа лоцу «Бевддачеран гӀуллакхийн нохчийн комитетан» бакъонашларйархоша. Кхин а тезетан барамаш дӀадаьхьна Венехь, Берлинехь, кхин европин коьрта шахьаршкахь.

• Сталинизмо бехкбоцуш хӀаллак бинчу вайнахана хӀоттийна чурт (диццадаларан хӀоллам) — 1989 шеран 19 февралехь ГӀачалкъан шира кешнийн гергахь.
• 1944 шарахь дIабохийначеран хIоллам — мемориал хӀоттина 1994 шеран 23 февралехь Джохар Дудаев волучу хенахь хӀинца Соьлжа-ГӀалара Али Митаевн урамехь. 2008 шарахь долина мемориал кхечухьа яккхар (чекхдаланца ду).
• Мемориал «Ис бӀов» — (гӀалгӀ. «Ийса гӀал») — махкахбахар диццадаларан мемориалан комплекс а, музей а, иза ю Несара гӀалахь. ГӀалгӀайчоьнан коьрта сийлахь меттигах цхьаъ лоруш ю.

Диццадаларан хӀолламийн суьрташ

Сталинизмо бехкбоцуш хӀаллак бинчу вайнахана		Мемориал «Ис бӀов»		1944 шарахь махкахбаьхначарна мемориал (Соьлжа-ГӀала)

Хьажа иштта

• Мухажиралла вайнехан къаьмнаш йукъахь;
• Этносан цӀанонаш Нохчийчохь;
• Нохчийн дискриминаци;
• Нохчийн геноцид.

Билгалдахарш

Литература

• Абдуллаев З. С. Всполохи: Повести, рассказы, очерки. — Гр., 1988.
• Абдурахманов Д. Б., Ахмадов Я. З. Битва за Чечню. — Гр.: АО «ИПК «Грозненский рабочий», 2015. — 432 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-4314-0155-8.
• Авторханов А. Г. Убийство чечено-ингушского народа. — СП «Вся Москва», 1991. — 79 с.
• Айдамирова Машар (составитель). Эпоха «Долгих ночей». — Гр., 2011. — 320 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-4314-0009-4.
• Ахмадов Я. З., Хасмагомадов Э. Х. История Чечни в XIX-XX веках. — М.: «Пульс», 2005. — 996 с. — 1200 экз. — ISBN 5-93486-046-1.
• Безугольный А. Ю. Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.): Дисс. докт. ист. наук.. — М., 2019. — 597 с.
• Безугольный А. Ю., Бугай Н. Ф., Кринко Е. Ф. Горцы Северного Кавказа в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг.: проблемы истории, историографии и источниковедения. — М.: Центрполиграф, 2012. — 479 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-227-03570-7.
• Бибулатов В. М. Трудовые подвиги спецпереселенцев // Архивный вестник : журнал. — 2016. — № 4. — С. 170—172.
• Бугаев А. М. Почему Сталин выселял народы? (постановка проблемы) // Известия вузов. Северо-Кавказский регион : журнал. — 2009. — № 3а. — С. 88—91.
• Бугай Н. Ф. Репрессированные народы России: Чеченцы и Ингуши. — Капь, 1994. — 259 с.
• Висаитов М. А. От Терека до Эльбы. Воспоминания бывшего командира гвардейского полка о боевом пути в годы Великой Отечественной войны. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1966. — 128 с.
• Волконский С. Г. Записки. — Иркутск: Восточно-Сибирское книжное издательство, 1991.
• Дешериев, Ю. Д. Жизнь во мгле и борьбе. О трагедии репрессированных народов. — Москва: «МП Палея», 1995. — 275 с. — ISBN 5-86020-238-5.
• Ермекбаев Ж. А. Чеченцы и ингуши в Казахстане. История и судьбы. — Алма-Ата: «Дайк-Пресс», 2009. — 508 с. — 1500 экз. — ISBN 978-601-7170-028.
• Земсков В. Н. Спецпоселенцы в СССР. 1930—1960 гг.. — М.: Наука, 2005.
• Ибрагимов М. М., Гакаев Д. Ж. Хасбулатов А. И. и др. История Чечни с древнейших времён до наших дней / рук. Ибрагимов М. М.. — Гр.: ГУП "Книжное издательство", 2008. — Т. 2. — 832 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-98896-101-7.
• Козлов В. А. и др. Вайнахи и имперская власть: проблема Чечни и Ингушетии во внутренней политике России и СССР. — М.: Российская политическая энциклопедия, 2011. — 1108 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-8243-1443-4.
• Лазарев С. Е. О прошлом ради будущего: интервью с Мусой Ибрагимовым // Военно-исторический архив. 2016. № 7 (199). С. 168—191.
• Лунина М. Терпение камня // Собеседник : газета. — 1989. — № 27. — С. 12.
• Михайлов А. Г. Чеченское колесо: генерал ФСБ свидетельствует. — М.: ООО Коллекция «Совершенно секретно», 2002. — 320 с. — 3000 экз. — ISBN 5-89048-100-2.
• Нухажиев Н. С., Умхаев Х. С. Депортация народов: ностальгия по тоталитаризму. — Гр.: ЗАОр «НПП «Джангар», 2009.
• Ошаев, Х. Д. Под кровавыми сапогами: рассказы-были из истории депортации чеченского народа. — Нальчик, 2004.
• Полян П.М. Не по своей воле… История и география принудительных миграций. — М.: О.Г.И. — «Мемориал», 2001. — 328 с. — ISBN 978-5-94282-007-7.
• Пыхалов И. В. За что Сталин выселял народы? Сталинские депортации — преступный произвол или справедливое возмездие?. — Изд. 7-е, доп. и испр. — М. : «Яуза», 2017. — 478 с. : ил. — (Сталинская правда. Бестселлеры И. Пыхалова). — 1500 экз. — ISBN 978-5-906716-85-9.
• Сборник докладов «Мир и война: 1941 год». — Екатеринбург: Издательство гуманитарного университета, 2001.
• Сигаури И. М. Очерки истории и государственного устройства чеченцев с древнейших времен. — М.: «Русь», 2001. — Т. 2.
• Эдиев Д. М. Демографические потери депортированных народов СССР. — Ставрополь: СтГАУ «Аргус», 2003. — 336 с. — 600 экз. — ISBN 595960020X.
• Яндарбиев Х. Ш. Преступление века / Ред. Ирисханов И. А.. — Гр.: «Книга», 1992. — 64 с.
• Яндиева М. Д., Мальсагов А. Д. Государственный террор в Ингушетии в 20 - 50-е годы XX века. Исследование и Мартирологи. — М.: ООО «Алмаз», 2007. — 272 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-94824-096-1.
• Pohl J. O. Ethnic Cleansing in the USSR, 1937–1949. — Westport—London: Greenwood Publishing Group, 1999. — P. 93—98. — 179 p. — (Contributions to the Study of World History).
• Williams B. G. Inferno in Chechnya: the Russian-Chechen Wars, the Al Qaeda Myth, and the Boston Marathon Bombings. — Lebanon, NH: University Press of New England, 2015. — P. 66—67. — 218 p. — (Genocide, Political Violence, Human Rights).

Хьажоргаш

• Акаев В. Х. Сталинско-бериевская депортация чеченцев: факты, идеологемы, интерпретации. Национальная политика Советского государства: репрессии против народов и проблемы их возрождения : материалы международной научной конференции (бил-боцу.). kk.convdocs.org (2003 шеран 24 октябрь). ТӀекхочу дата: 2018 шеран 25 февраль.
• Хамид Ауховский. Как два чеченца, два Героя, на берегу одной реки, защищали Родину свою (бил-боцу.). bukanovskay.ru (2012 шеран 3 февраль). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 2 июнь.
• Бугай Н. Ф. "Депортация народов". Научно-просветительский журнал «Скепсис».
• Калинин М. А., Горкин А. Ф. О ликвидации Чечено-Ингушской АССР и об административном устройстве её территории (бил-боцу.). wikisource.org (1944 шеран 7 март). ТӀекхочу дата: 2018 шеран 19 февраль.
• Наказанный народ. Как депортировали чеченцев и ингушей (бил-боцу.). ria.ru (2008 шеран 22 февраль). ТӀекхочу дата: 2018 шеран 28 январь.
• Чеченский омбудсмен выступил по поводу клеветнических публикаций в прессе в адрес чеченского народа (бил-боцу.). grozny-inform.ru. Грозный-информ (2008 шеран 5 апрель). ТӀекхочу дата: 2018 шеран 25 февраль.
• Павел Полян. Принудительные миграции в годы второй мировой войны и после ее окончания (бил-боцу.). old.memo.ru. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 28 январь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2020 шеран 23 майхь
• pyhalov. Подводя итоги (бил-боцу.). Игорь Пыхалов. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 22 март.
• Алексей Дроботов. Историк-сталинист извинился перед ингушским народом за оправдание депортации 1944 года (бил-боцу.). amp.stav.kp.ru (2016 шеран 13 декабрь). ТӀекхочу дата: 2018 шеран 25 февраль.
• Радио «Свобода». Операция «Чечевица».
• Радио «Свобода». Презентация документального сборника «Сталинские депортации 1928—1953 годов».
• Радио «Свобода». Дорога свободы.
• Николай Бугай «Депортация народов»
• Олег Матвеев. Абвер на Северном Кавказе
• Преступление века: Рождение чеченской войны из духа сталинского террора (Германия) // Frankfurter Allgemeine Zeitung. — 11 ноября 2004 года.
• Россия. Кавказ. Чечня, Анатолий Приставкин специально для bbcrussian.com
• Некоторые аспекты депортации чеченцев и ингушей в Казахстан. На материалах Северо-Казахстанской области Архиван копи 2014 шеран 7 январехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
• Артём Кречетников. Операция "Чечевица": 65 лет депортации вайнахов (бил-боцу.). news.bbc.co.uk. BBC (2009-02-29). ТӀекхочу дата: 2018 шеран 28 январь.
• "Документы из архива Иосифа Сталина". Независимая газета. 2000-02-29.
• Калыбекова М. Ч. Некоторые аспекты причины выселения и депортации народов (бил-боцу.). articlekz.com (2010). ТӀекхочу дата: 2016 шеран 6 январь.
• Тимур Музаев. «Пропавшая» дивизия. Завершение темы (бил-боцу.). vesti95.ru (2015 шеран 30 май). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 4 июнь.
• Адам Межиев. Забытые герои (бил-боцу.). chechnyatoday.com (2014 шеран 10 февраль). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 6 октябрь.
• Малика Ибаева. Чеченцы на фронтах Великой Отечественной войны (бил-боцу.). grozny-inform.ru (2010 шеран 6 май). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 6 октябрь.
• О мероприятиях по размещению спецпереселенцев в пределах Казахской и Киргизской ССР (бил-боцу.). teatrskazka.com (1944 шеран 31 январь). ТӀекхочу дата: 2018 шеран 28 январь.
• Никита Мендкович. Хайбахское дело (бил-боцу.). actualhistory.ru. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 28 январь.
• [[Гайрбеков, Муслим Гайрбекович|Муслим Гайрбеков]] (1911-1971 гг.). ЖЗЛ (бил-боцу.). checheninfo.ru (2013 шеран 11 август). ТӀекхочу дата: 2018 шеран 28 январь.
• Бугай Н. Ф. Правда о депортации чеченского и ингушского народов (бил-боцу.). portalus.ru (2015 шеран 14 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2018 шеран 28 январь.
• Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область (бил-боцу.) (1946 шеран 25 июнь). ТӀекхочу дата: 2018 шеран 28 январь.
• Владимир Высоцкий. Летела жизнь (бил-боцу.). v-vissotsky.ru. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 23 декабрь.
• Р. Валитова, Г. Лебедева. За повесть "Ночевала тучка золотая" писателю А. Приставкину присуждена Государственная премия СССР. "И только правда ко двору" (бил-боцу.). aif.ru (1988 шеран 26 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2018 шеран 6 январь.
• Ночевала тучка золотая (бил-боцу.). ruskino.ru. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 6 январь.
• Мурад Магомадов (псевдоним). Мемориал в Грозном: ликвидация памяти чеченского народа (бил-боцу.). bbc.com (2014 шеран 21 февраль). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 21 декабрь.
• Муслим Ибрагимов. В Чечне отмечают День памяти и скорби (бил-боцу.). kavkaz-uzel.eu. Кавказский узел (2011 шеран 23 февраль). ТӀекхочу дата: 2018 шеран 28 январь.
• В Чечне и Ингушетии перенесли день памяти о депортации (бил-боцу.). bbc.com (2014 шеран 24 февраль). ТӀекхочу дата: 2018 шеран 28 январь.
• Рой Медведев. Окружение Сталина (бил-боцу.). profilib.net. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 28 январь.
• Шнайдер В. Г. Советская Национальная Политика И Народы Северного Кавказа в 1940 - 1950-е гг. (бил-боцу.) samlib.ru (2009). ТӀекхочу дата: 2018 шеран 28 январь.