Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Нисде хатӀМотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Нохчийн мукъам

Дечиг пондар

Нохчийн мукъам (оьрс. Чеченская музыка)— Нохчийн халкъан мукъаман масалш билгалдолу диатонически дӀахӀоттамца, луларчу гӀулчийн гармонеш йустарца, кварто-квинтовин а, секундо-квинтовин а, цхьаьнадар, шолгӀа а, кхоалгӀа а, аьзнаш лаьттачу хоран а, инструментан а произведенешца. Хроматизмаш а, совъйаьхна секундаш а йац мукъамашкахь[1].

2018 шарахь болх болийра нохчийн халкъан мукъаман произведенийн каталог кхолларехь, проектан коьрта Ӏалашо йу нохчийн композиторийн авторски бакъонаш ларъйар[2]. 2021 шарахь арахийцира 6 том «Эзар мукъам», цу тӀехь гулйина 1200 нохчийн мукъаман произведенеш авторски а, халкъан искусствон а, 1847—2020 шерашкахь дуьххьара дӀайазйинчу муьрера[3].

Описани

Ритм ира йу, дукха хьолахь хенан куьг йаздарш хийцалуш а, хийцалуш триолешца шала ритман декъадаларшца, къаьсттина хелхаран мукъамашкахь (дукха хьолахь нохчийн къоман хелхар)[1].

Халкъан мукъамаш тайп-тайпанчу жанрашца къаьсташ бу. Уьш турпалаллин-эпически иллеш ду — (дукха хьолахь речитативни кепехь), божарша дӀаолуш[1].

Нохчийн къона музыканташ Асуханов а, Магомедов а, 1939 шо

Божаршна лерина хоран иллееш йукъайогӀу назма (дукхахьолахь 2-а, 3-а озан); зударийн а, мехкарийн а лирикан эшарш йукъайогӀу эшарш, халкъаран йиш, церан дуккха а меттигера варианташ йу. Инструментальни эшаршна йукъахь йу ладугӏа йиш[1].

Халкъан инструменташ

Къоман инструменташна йукъахь: Дечиг пондар (мерзан а, мерз болу а), йадхох-пондар ( мерзан а, Ӏад хьокху а), чӏондарг (мерзан а, Ӏад хьокху а); зурманийн - шедаг, зурна, маӏа (маӏах йина); ударни инструменташ - вотта, жиргӏа; цӏузам; малхбален гармоника шуьйра йаьржина[1].

Истори

1847 шарахь оьрсийн эпсар а, музыкант а, композитор а, Клингер Иван Андреевич Кавказан тӀом боьдуш Оспан-Йуьртахь нохчаша йийсаре лаьцна, нохчийн мотт Ӏамийна, нохчийн эшарийн дуьххьарлера мукъаман дӀайаздарш дина . Оьрсийчоьнан йийсархош нохчашца хуьйцуш ши шо даьлча маьршаваьккхира Клингер Иван. Цул тӀаьхьа цо арахийцира «Нохчийн дахар а, гӀиллакхаш а» цӀе йолу книга, цу тӀехь зорбатоьхна цуьнан билгалонаш. Иштта девзаш ду Лев Толстойс ненан мотт буьйцучу нехан дешнех дӀайаздинаэшарша. И эшарш оьрсийн матте гочйина поэтано Афанасий Фетаас. Масех болх карийна ЦНТ белхахошна 1860—1870 шерашкахь Астрахане арайаьллачу «Азин мукъаман журналехь»[4].

1925-чу шарахь гӀараваьллачу композитора Давиденко Александра нохчийн халкъан 30 мукъам дӀайазбина, ткъа 1920-1930-чу шерашкахь советийн артисташа этнографин экспедицеш йеш фольклоран материалаш гулйира. Оцу экспедицин материалашна тӀе а тевжаш арахоьцу зорбане жима тираж йолуш хилар бахьана долуш. Уьш нохчийн говзанчаша меттахӀиттийра, цхьайолчу белхашна йуха нотаци йира. [4].

Нохчийчохь тӀом хиллачул тӀаьхьа ларйина нохчийн гӀарабевллачу композиторийн, СССР-н композиторийн союзан декъашхойн Димаев Саидан, Шахбулатов Ӏаднан, Бексултанов Ӏумаран чолхечу произведенийн куьйгайозанаш. ХӀораммо а цхьацца том дӀалоцуш йолчу гуларна тӀетоьхна оцу композиторийн произведенеш. Книги тӀехь йу Димаев СаӀидан произведенеш а, иштта цуьнан легендарни нохчийн композитор хиллачу ден произведенеш а, иштта Димаев Ӏумаран произведенеш а йу книги тӀехь. Халкъан исбаьхьаллин берийн эшарш а, динан эшарш а «назманаш» гулйина шакъаьстинчу томехь. Ткъа ши том - авторан эшарш[4].

Давиденкос локхура шен нохчийн мукъаман дӀайаздарш, шатайпа гармонеш йоккхачу секундашца, ша Нохчийчохь гулйина йолу[5].

Ӏаткъам

Нохчийн эшарш локхуш карор йу гӀумкийн а, гӀалгӀайн а, аварийн а, абхазийн а, кхиболчу Кавказан къаьмнийн иллеш кхочушдархоша. Нохчий а, гӀалгӀай а — цхьа халкъ ду, шина халкъан йукъара дуккха а хӀуманаш дара, ду. Халкъан культураш вовшашца гергарло долуш йу. Авторан къастам ларбан беза аьлла хета Даудов Рамзанна[4].

Хакишев Русланан резахиларца Нохч-ГӀалгӀайн АССР шина республике йекъаеллачул тӀаьхьа, гӀалгӀайн театран труппано кхидӀа а пайдаоьцура шайн постановкехь нохчийн авторийн эшарх. ХӀинца и илли ГӀалгӀайчоьнан кхоллараллин тобанаша гӀалгӀайн халкъан илли санна дӀаолуш ду, ткъа иштта кхин цхьа нохчийн илли «Доьдуш долу хи цӀена деши хуьлийла »[4].

Нохчийн халкъан мукъаман тӀаьхье XIX—XX бӀешерийн йохаллехь кхоллайелла, йоццачу хенахь дӀайаьлла Нохчийчохь тӀеман бахьана долуш. Амма нохчийн мукъамаш бисина[4]. Нохчийн мукъамаш а, иллеш а кхечу къаьмнийн векалша дӀа а локхуш, уьш шайн халкъан эшарш санна дӀа а луш, уьш кхоьллинчеран авторски бакъонаш а йохош, эшаршна шайн цӀерш а йохуш, куьг йаздеш меттигаш йевзаш йу. Нохчийн халкъан иллиалархочо Шамилева Жансари 1944-чу шарахь Казахстанехь махкара арабохуш лекхира эшар-диалог «КӀайн дари коч ма йохалахь». ЙоӀа, кӀанте йистхуьлуш, боху: «КӀайн дари коч ма йохалахь, шуьйра дехки ма дехкалахь, йига дагахь лелаш вацахь, тхан хин йисте ма хӀитталахь». Цунна жоп ло кӀанта: «КӀайн дари коч йухур ма йац, шуьйра доьхка доьхкур ма дац, и бабин йоӀ йада ца йахь, маьлха дуьне дуур ма дац». И эшар нохчийн эшар хилар билгал а ца доккхуш, Кавказан кхечу кӀошташкахь дӀаолу[4].

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 В. А., С. В. Татаевы. Чечено-Ингушская Автономная Советская Социалистическая Республика. (Архивйина 2017 шеран 24 июлехь).
  2. ↑ Чеченскую музыку соберут в каталог для защиты авторских прав. tass.ru (9 февраля 2018). Архивйина 2018 шеран 13 февралехь
  3. ↑ МИНКУЛЬТ ЧР ЗАЩИТИТ АВТОРСКИЕ ПРАВА МУЗЫКАНТОВ. В Грозном вышел в свет многотомник «Эзар мукъам» («Тысяча мелодий»). Камета Амалаева — «Грозненский рабочий» (2017 шеран 17 ноябрь). Архивйина 2021 шеран 1 февралехь
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Лили Магомаева — Дружба дружбой, а песни врозь. Это Кавказ (16 марта, 2021). Архивйина 2022 шеран 24 сентябрехь
  5. ↑ Александр Давиденко. Воспоминания. Статьи. Материалы / сост.: Н. Мартынов. — 1968.

Литература

Категореш