Дечиг-пондар

Дагаев Валид дечиг-пондар локхуш

ГӀирсан дечигах дина ду, цхьана дечигах даьккхина, корпус йеха форма йолуш, лакхара нийса а, лахара дӀасахьаьвзина а декой а йолуш, ламастехь дина боча бӀарах.

Пондаран гӀад тӀехь ладыш ду, ширачу гӀирсан тӀехь ладыш порожкашцане уй тӀехь тӀерган, йа пхенийн пурхе доьхка гӀадан тӀехь. Мерзаш лаьтташ хилла говза йакъийна хьайбанан хьорзамах иза гуш ду цуьнан цӀарца - «пхан» бохучу дешнех - хьорзам/хьорзаман а, «дар» - гӀуллакх, вуьшта аьлча, хьорзамах дина а. Пондар тӀехь аьзнаш аьтту куьйган пӀелгашца хуьлу, лакхара лаха йа лахара лакхе марзаш тохарца, тремолоца а, диекаршца а, къовзорца а. Цуьнан аз Ӏаламан шур-шур дан кӀеда тембр йолуш. Пондаран барам 750-900 мм бу. Мукъамаш чолхе бу, ритман агӀор шатайпа бу, йукъара тӀеэцначу мажоран йа миноран меттана, цунна йу дорийскин а, фригийскин а ладыш. Цуьнан аьзнашна тӀе ширачу нохчийн илланчаша илли кхочушдеш хилла.

Пондаран аккордаш

ХӀоттам 3-мерзан пондара: c-d-g ХӀоттам 6-мерзан пондара: cc-dd-gg.

Шира пондар, шен форма ларъйеш, тодина 1930-гӀа шераш чекхдовлуш^[1]. Къаьсттина цуьнан аз чӀагӀдан лело долийра медиаторш, ткъа пондаран йиш йара оркестрехь дакъалаца пикколо а, прима а, альт а, тенор а, бас а, санна. И шира гӀирс дуккха а декхарийлахь бу композиторна Мепурнов Георгийна. Къомах гуьржи а волу, Москварчу консерваторехь дешна волчу Г. Мепурновс шен кхоллараллин кхоллам Нохчийчоьнца боьзна, кхузткъалгӀачу шерашкахь беркате къахьегна цигахь. Массо а агӀор говза музыкант, похӀма долу композитор, дика вовшахтохархо а, бакъволу музыкант-йукъараллин жигархо а, хьехархо а вара иза. Г. Мепурновн инициативица 1936 шарахь кхоьллира халкъан инструментийн оркестр^[4] , цунна куьйгалла вара. Иштта цо ойла йина, дӀайаьхьна халкъан гӀирсаш меттахӀиттор.

Цхьацца нохчийн ламастан музыкан гӀирсашна тӀехь оркестран тоба кхолла йезаш йара. ГӀарабевлла пондарш меттахӀитто чубаьхкира: Москох пачхьалкхан консерваторин профессор В. М. Беляев а, Соьлжа-ГӀалин музыкальни училищен академически отделан куьйгалхо М. М. Халебский а, музыкин мастер-конструктор П. А. Шошин а, цо хӀинцале а цунах тера болх кхиамца чекхбаьккхира СССР-н республикашкахь.

Ширачу кхаа мерзапондарийн кеп ларйина. ЧӀондаргийн тобанехь (нохчийн скрипках тера музыкин гӀирс) реконструкци йинчул тӀаьхьа гучубевлира примош а, альтош а. Нохчийн ламастан гӀирсашца тӀетоьхна: аккордеонашца а, зурница а, вота-зурманца - оркестро аьтто белира Г. Мепурновн дуккха а произведенеш шен репертуаре йукъайаха.

На протяжении всей своей жизни Г. Мепурнов собирал и обрабатывал чеченские народные мелодии. Он является автором ряда художественных обработок и оригинальных произведений на темы музыкального фольклора Чечни.

Шен дерриге а дахарх Г. Мепурновс нохчийн халкъан мукъамаш гулбина, уьш кечбира. Иза автор ву цхьа могӀа исбаьхаллин кечбарца а, Нохчийчоьнан мукъаман фольклоран лерина ша-тайпанара произведенеш.

Пондар Кавказехь уггар шуьйра баьржинчу музыкан гӀирсех цхьаъ бу, иза Ӏамош бу Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а музыкальни дешаран заведенешкахь.

Иштта пондар вайнахера тӀеэцна церан кавказхойн лулахоша а.

Масала, вайнахийн цӀе ларйина гуьржийн лад — пандури, амма пандури хӀетте а тӀаьхьо хийцина. ХӀинца иза формаца а, озаца а, къаьста пондарах, ткъа хӀинца уьш гергара, амма тайп-тайпана гӀирсаш бу.

Пондарца боьзна бу хӀара инструменташ а:

• аваран пандур; 
• хӀирийн дала-фандир.

Цу дешан этимологехь нохчийн маттара «Пхон» а, «Дар» а гочдар ду, ма-дарра аьлча, «Пхена гӀуллакх» бохург ду, инструментан дӀахӀоттамца догӀуш ду — искусственно йакъийна хӀорзам смычок дечигах динчу корпусан тӀехь.

• Пандури