ЧӀондарг

ЧӀондарг хилла фидель (виела), лира да браччо, ребек^[2] кхин дӀа кхиаран жамӀ^[3]. 1970-гӀа шерийн талламаша гайтина историн чӀондарган зӀе славянийн халкъан мерзан-Ӏодан гӀирсашца, царна йукъахь къилбехьарнаш а, малхбузехьарнаш а. XIV бӀешарахь къоман музыканташ Польшера, Украинин а, Белоруссин малхбузера регионашкахь лелайора кхо мерз болу Ӏад хьокху гӀирсаш, уьш нисдо квинташца пиллигаш йоцу гӀодца, оцу хенахь Малхбуза Европехь лелабора дуккха а мерзаш болу гӀирс, гӀад тӀехь пиллигаш йолуш, нисбо терцешца а, кварташца а. 1400-гӀа шераш чекхдолуш полякийн халкъан музыкин оьздангаллехь кхолладелла чӀондарган хьалхара классикин тайпа. 1500-гӀа шерашкахь хьехадо полякийн чӀондаргаш, уьш хаало немцойн музыкин теоретикехь М. Агриколехь, ткъа тӀаьхьа М. Преториусехь^[2].

Классикин кепара чӀондаргийн гергара уггаре хьалхара сурт хаало XVI бӀешеран скульптурин композицешкахь Польшехь (Гданьск, Краков), чӀондарган (кхо мерз болуш, классикийн шен кепаца классикинчунна гена болу) уггаре хьалхара суьртехь цхьаъ, уггаре хьалхарчех цхьа сурт италин суьрташдахкарера — Гауденцио Феррари сурт «Апельсинийн диттийн Мадонна» (1529)^[2]. Австрин музыкин энциклопедис йаздо кхо чӀондарг хиларх дехьадовларан кепара — кхо мерз а болуш (Соль, Ре, Ля), пиллагаш йоцу гӀад а долуш, ребекин санна, куьцара хедорш а, озийна лаг а долучу кепара, лира да браччо санна — 1520 шарахь Миланан кӀоштахь. БоьалгӀа мерз, гарехь, баьлла италихойн чӀондарг тӀаьхь 1550 шеран гергга^[4], амма Бьяджо Маринин хьалхара чӀондаргийн сонаташкахь (XVII бӀешо долалуш) мелоди коьртаниг йазйина кхаа мерзана, ткъа боьалгӀаниг, басан, лелабо наггахь^[5]. Кхечу агӀора, 1700-гӀа шераш дуьйлалуш цхьана хенахь дара пхи мерз болу чӀондаргаш^[4].

ЧӀондаргийн говзанчийн хьалхара ишколаш йукъайевлла Италин къилбаседехь. Говзанчаша эксперименташ йора гӀирсан кепаца, XVI бӀешеран номенклатура кегийна а, хьалхий-тӀехьий догӀуш а дацара: иштта Дж. Габриелин кхолламашкахь термин «violini» догӀу хӀинцалера альтан гергарчу гӀирсашна, ткъа 1592 шарахь Людовико Цакконис зорбатоьхна «Музыкин практика» трактато шена чулоцу оцу кхетамна альташ а, лакхара аз долу чӀондаргаш а^[5]. 1560—1621 шерашкахь къега Гаспаро Бертолоттин а, цуьнан дешархочун Дж. П. Маджинин а брешиан ишкол. Кремонехь кхуллу ишкол Андреа Аматис (1505—1577), цуьнан говзанчаш, А. Страдиварис (1644—1737) а, Дж. Гварнерис а (1698—1744), чӀондарган конструкци а, аз а до айпдоцуш^[6]. Таханлера кеп чӀондарган йелла Аматис, ткъа чӀондарган корпусан оптимум йохалла 35,5 см хӀоттийна экспериментан новкъа Страдивари Антониос^[4]. XVIII бӀешеран шолгӀачу декъехь чӀондаргийн ший а дека жимйелира, алсама деха хилира лаг, чӀагӀйира пуржен, буха хӀоттийначун локхалла айира, иза йуткъа йира. Оцу хийцамаша хийцира диапазон, тембр хилира алсама дузина а, къегина а ширачу кепел чӀогӀа^[2][3]. Бевзаш болу кхечу ишколийн векалш: австринйско-немцойн — Я. Штайнер (1617—1683), Клотц; французийн — Ж. Б. Вильом (1798—1875); российн — И. А. Батов (1767—1841), А. И. Леман (1859—1913)^[7]:7, Т. Ф. Подгорный (1873—1958), Е. Ф. Витачек (1880—1946)^[8].

Таханлера тайпана Ӏад дина 1775—1780-гӀа шерашкахь французийн говзанчо Ф. Турта^[9]. ЧӀондарган сурдина лело йаьккхина 1636 шерал хьалха, иза хьахайо М. Мерсенна, ткъа 1678 шарахь дуьйна шуьйра лелайо чӀондаргхоша Венин паччахьан кертарчу оперехь^[4]. ЧӀингин кӀела йуьллург йина 1820-гӀа шерашкахь немцойн чӀондаргхочо Л. Шпора^[10], ткъа 1834 шарахь П. Байос шен жайнахь «ЧӀондарган говзалла» дуьххьала хьахийна тӀай гӀирс белаш тӀехь дика латтийта^[4]. Массашкахь пхьоланашкахь а, цул тӀаьхь фабрикашкахь а чӀондаргаш дан долийна XVIII бӀешо чекхдолуш, цуо дӀайаьхна чӀондаргийн говзанчийн ишколаш^[2].