Гитара

Мерз болу пондарех дисина уггаре шира тешаллаш резонанс хуьлу корпусца а, лагца а долу хӀокху заманан гитарин да ву, вайн эрал II эзар шо хьалхара^[2]. Кинноран сурт (шумерийн-вавилонан мерзан пондар, хьехабо Библи тӀаьхь) карийна сацкъаран барельефаш тӀаьхь археологин ахкарш деш Месопотамехь.

Шира Мисрахь а, ХӀиндехь а иштта девзара тера гӀирсаш: набла, нефер, цитра Мисрахь, вина а, ситар а ХӀиндехь. Ткъа Шира Желтойчохь а, Румехь а гӀарбаьлла бара пондар кифара.

Гитарел хьалхарчеран йара озийна йеха, йеса резонанс ло дегӀ а, тӀе мезаш озийна деха лаг а. ДегӀ дора дийнна — йакъийначу гӀабакхах, уьнтӀепхидан уьнах, йа дийна дечиган кийсигах доккхура.

III—IV бӀешерашкахь Цийчохь йукъадовлу гӀирсаш жуань (йа юань)^[3] а, юэцинь а^[4], церан дечиган дегӀ вовшахтосура лакхара а, лахара а декех, уьш вовшех тасара обечайкаша.

Европехь цуо гучубаьккхира латинан а, магӀарбийн а гитараш VI бӀешарахь. Цхацца талламхошна хетарехь, уггаре хьалхара сурт ишттачу гӀирсан хаало каш тӀера чурт тӀехь Меридехь. Алсамо шира хета Утрехтан псалтыран миниатюраш тӀера (820—830 шш.) «гӀадца ситарин» суьртийн. Штутгартан псалтырь, йина Сен-Жермен-де-Пре аббаталлин скрипторехь (820—830 шш.), кхин а шена чохь латтайо масех миниатюра, царна тӀехь ган таро йу мерзийн музыкин гӀирсаш, гитарин йерриг аматаш йолуш: резонаторан гӀад, лаг, кеггийна бот. Мерзаш (кхаанна тӀера йалханна тӀекхаччалц) тӀечӀагӀдо гӀадан лахара йистехь гоьрга терхьийна, лестар даладо плектран гӀоьнца. Дийцинчу псалтырехь гӀирсан цӀе тиллина йолу латинин дош cithara, схьадолу желтойн дашах «кифара», йуккъерабӀешерийн муьрехь оьцу кеп: kitaire, quitaire, quitarre^[5].

ТӀаьхьа, XV—XVI бӀешерашкахь йукъабаьлла гӀирс виуэла, иштта Ӏаткъам бина хӀокху заманан гитарин конструкци кхуллуш.

Лелоран а, лакхаран а процессехь гитараца цхьаьна лело таро йу тайп-тайпана аксессуараш:

• Плектр (медиатор) — жима чкъурам (пластмассех, даьӀахкех, металлех) цуьнан стоммалла 0,1—1 (наггахь 3) мм гергга, лелайо аздоккхуш.
• Слайд — буьззина цилиндр чӀогӀа а, шера а гӀирсах, коьртаниг металлах йа аьнгалих (bottleneck), иза тӀедуллу аьрру куьйган цхьаьна пӀелга тӀе; лелайо «шерша порожокан» роль, таро ло дискретан доцуш хийца схьайдоху аьзнийн локхалла.
• Каподастр — гуттаренна массо йа масех мерз цхьаьна ладехь тӀетаӀийна латтош, билгалчу мукъамехь, ткъа иштта пондар бекаран аз ойу гӀирс.
• Кофр — гитара Ӏалаш бен йа дӀасахьуш лело кӀеда йа чӀогӀа ботт йа лоччар.
• КӀелхӀоторг (латтар) — ца кхоьрруш латтахь йа пена тӀехь фиксаци йен гӀирс.
• Гитарин доьхка — онда материалах доьхка (неӀаран йа синтетикин), цуо таро ло гитаристана аьттонца композицеш кхочуш йан хӀоьттина лаьтташехь.
• Гитарин догӀа — гитарин гӀад нисдо гӀирс (тӀелатадо корпусан леррина нисдечу винтаца)^[6].
• Йалхсаболу догӀа — олу «анкеран», дукхах долчу хӀокху заманан гитарийн анкеран чӀу малбаран-озабаран новкъа нисдо гӀад чусаттар (мерзашна а, ладийн порожкашна а йукъаралла нисдо). Жима барам болу иштта догӀа, леладо мерзашна а, гӀадна а йукъара хералла нийса нисйархьама электрогитарийн цхьацца моделашкахь.
• Вертушка — мерз тӀехьовзор атта деш гӀирс.
• Схьайоккху аздойург — гитарин акустикица цхьаьна лело таро йу башха аздойург, иза йац гитарин конструкцин дакъа, ткъа резонаторан Ӏуьрга хӀоттош долу йа гӀирсан корпусан арахьа чӀагӀдеш долу ду.
• Тюнер — электронан гӀирс, цуо атта до гитара нисбан.
• ГӀирсан кабель — леррина бина экранан электрийн сара, лерина электрогитарин аздойучун тӀера хаам дӀабала чӀагӀдечу, дӀайаздечу, кхечу аппаратуре дӀабала.