Илли (фольклор)

Иллин стилистин башхаллех цхьаъ йу иллин хиламаш шеран а, дийнан а, цхьана билгалчу хене кхачор, цундела церан сюжеташ ладогӀархошна тешаме хуьлу. Цхьацца поэтин формулаш кхоллайеллера - дийцаран хӀора мур, турпалхочун гӀуллакх дийнан билгалъйаьккхинчу хенаца догӀуш хилар, масала, иллин хиламаш дукхахьолахь сарахь дӀаболало, турпалхо походе воьду - Ӏуьйранна. Жанран эстетикин закон а ду турпалхочун дуьхьалончаш церан хьарамчу амалшкахула гайтар.

Дийцаран коьрта ойла дукха хьолахь турпалхочунна зеделларгца а, къамелашца а, хьесап дарца а, ойланашца а, хуьлу. Эпичность хиларан кхин цхьа билгало йу турпалхоша вовшашка деш долу къамелаш цхьанаэшшара хилар. Шен кӀант походехь дӀа а хьажийна, дӀасакъастаран дош олу нанас; йуьртара араваьллачул тӀаьхьа турпалхочо шен говре вистхуьлу; иштта ду турпалхочуьнгара вистхилар Терке, нене (эпосехь ша-тайпа меттиг дӀалоцу цо) - шен чевнаш хиллачу кӀантана дарба деш болчу лоьрашка деш долу а. Оцу тӀаьхьарчу эпическин мукъмаш дуьйцу дӀахӀоьттинчу композиционни кепах лаьцна.

Иштта пародийн а, иронийн а, иллеш ду. Церан дӀахӀоттор лелайо рогӀера илли санна дӀаэцар, цундела пароди ира а, самукъане а хуьлу. Илли-пародеш гучуйаларо дуьйцу жанр эволюцин чекхъйаларх лаьцна. Дагестанан иллин а, поэзин а культураца вовшашца уьйр йолуш дуьненчу девлла иллеш ду. ТӀаьхьара илли билгалдолу антифеодалан амалца а, ира йукъараллин мотивашца а.

Дукха илли гойту бакъболу историн хиламаш. Дукха хьолахь сюжетан бух тӀехь хилла тӀелетархойн ницкъана дуьхьало йар а, харцонца къийсам латтор а, кхечу къаьмнийн элашца а, меттигерчу феодалашца къийсам латтор а, чӀир эцар дуьйцу эпос. Халкъан дийцарш дуьйцу турпалхочо шен нускална дуьхьал къийсам латточу хенахь ловчу эпическин кхелех лаьцна.

Нохчийн а, гӀалгӀайн а иллийн лейтмотиваш йу стаг маршоне хила лаар а, ламанан сийлаллин кодекс ларъйар, даймохк а, тукхаман сий а лардар, уггар халачу хьолера сийлаллица аравала хаар а, ненан шен кӀанте болу чаккхе йоцу безам а, винчу махкана лазам а.

Илли нохчийн а, гӀалгӀайн а, йукъараллехь кхетош-кхиоран гӀуллакхаш кхочушдеш хилла. Цаьргахула дӀасайаржийра оьздангаллин мехаллийн система, синмехаллин а, оьздангаллин а низам, тайп-тайпанчу дахаран хьолашкахь леларан нийса кеп йовзийтира. Иштта психологин гӀортор йеш хилла иллис. Эрна дац, легендано ма-аллара, сийлахьчу толамхочо Тимура шен тӀемалошка нохчашна тӀера дечиг пондар схьаэцни аша аьлла хаьттича, цунах вон жоп хезча, цо аьлла: «И бохург ду, вай уьш эшийна бен ца хилла, амма уьш эшийна ца хилла бохург...». Цул совнаха, иллиша йукъаралла чӀагӀйира, арахьара тӀелатархошца къийсам латто.

Иллин коьрта турпалхо дукхахьолахь къонах-кӀант (дика стаг) хуьлу - тӀехваьлла стеган аматаш долу гуламан сурт. Майра а, хьанал а, ламанан оьздангалла хууш а, дика тӀемало ву а, сийлаллех озабезам боцуш а, даима а гӀийлачуьнгахьа лаьтташ а, хьекъале хьехамаш бан кийча ву иза. «Къонах-кӀанта» цӀе, официалехь йоцуш, халкъо шаьш тиллина хилла. ХӀора нохчочунна лууш хилла и тайпа харц цӀе шена тӀеэца, шен дерриге а дахарехь цу тӀехь къахьоьгуш хилла. Цуьнца цхьаьна къонах, ширачу эпосехь болчу турпалчу тӀемалойх къаьсташ, адамал тӀехбевллачу хьуьнарех дӀакъаьстина; иза чӀогӀа бакъволу ву, шен стаган амалш бахьана долуш шен мостагӀий эшош ву, бозбуунчалла гӀо доцуш, масала, нохчийн къоман турпалхочун Адин Сурхо, вехаш хилла XV бӀешарахь. Дукха хьолахь коьртачу турпалхочун доттагӀ кхечу къоман векал хуьлу. Турпалхочун коьрта атрибут ду дика а, сиха а, говр а, герз а. Дуккха а ду бакъдолчу историн адамах лаьцна иллеш (Таймиев Бейбулатах лаьцна иллийн цикл а, кхин дӀа).

Дукха хьолахь божарша кхочушдо. Дечиг пондарца цхьаьна илли кхочушдеш хилла ширачу дийцархоша. Оьрсийн талламхочо Н. С. Семеновс XIX бӀешарахь билгал ма-даккхара, ламастан хьелашкахь илли гойтуш, дийцархочо шен иллин турпалхочунна сагатдо, ткъа ладогӀархоша эмоциональни тидаме эца сюжет кхиарна.

Абдурзаков Микаил а, Бетельгиреев Саид-Магомед а, Гакашев Магомед а, Джанаралиев С. а, Ибрагимов Сангари а, Мехтиев Дауд а, Мохьмад ЧӀишкара а, Орзимов Денисолт а, Орцуев Насуха а, Сулейманов Бауди а, Темуркаев Ахмед а, Тушаев А., Шидаев Саид-Ахмед а, Эльбердов Асхьаб а, иштта кхиберш а.

Дуьххьара нохчийн халкъан иллин нотан дӀайаздар зорбане йалар хилира «Азин музыкальни журналехь», редакци йира Добровольский Иванас 1816—1818 шерашкахь Астраханехь^[1].

1849-чу шарахь И. А. Клингера нохчийн 6 илли дӀайаздира; уьш ларйина Одоевский Владимир Федоровичан архивехь. ТӀаьхьо С. В. Татаевас шен «Произведенеш дӀайазъйаран а, зорбане йахаран а хаттарх лаьцна нохчийн музыкальни фольклор XIX бӀешеран хьалхарчу декъехь» цӀе йолчу статья тӀехь, арайаьлла 1980-1981 шерашкахь йинера Клингера дӀайаздинчу нохчийн эшарийн музыкальни анализ, нийса аьлла «нохчийн музыкальни фольклоран хьалхарчу масалех цхьаъ» аьлла^[1].

1852 шарахь Л. Н. Толстойс шен нохчийн доттагӀийн ши лирически илли дӀайаздина Садо Мисербиева а, Балты Исаева а: «Со сайна тоьхна лийрайара» и «Ма хала дукха суна, хьоме нана». Уьш нохчийн маттахь оьрсийн элпашца йазйина йара, иштта гочдар а дара церан. И дӀайаздарш къобалдина 1927-чу шарахь «нохчийн меттан дуьххьарлера йозанан хӀоллам» аьлла^[1].

Толстойс шен «Хьаджи Мурат» цӀе йолчу дийцарна йукъадаьккхира «Сан коша тӀехь латта дукъур ду» илли, шен жанрехь иза цхьаъ дацахь а, «цӀийца бекхам барх лаьцна илли» аьлла^[1].

ХХ бӀешеран хьалхарчу декъехь арахецна нохчийн барта кхолларалла Ӏаморна лерина кхо том; 4-гӀаниг арахийцира 1970 шарахь долахь долчу ахчанца. Цу чохь 40 гергга илли ду ^[1].

2007-гӀа шо чекхдолуш, Нохчийн Республикин Ӏилманийн Академин куьйгаллица арахийцира «Нохчийн фольклоран» пхоьалгӀа том, шена йукъахь илли а, лиро-эпическин иллеш а – узамаш а долуш (хьалхара том арайаьлла 2005-чу шарахь). Фольклорни издание хӀоттийнарг ​​ву фольклорист, Россин Федеральни культурин тӀаьхьенна тӀехь терго латточу Нохчийн Республикерчу урхаллан куьйгалхо Мунаев ИсмаьӀал. Книга ХХ бӀешеран тӀаьххьара итт шо кхаччалц лаьттинчу нохчийн тӀаьхьарчу муьран турпалаллин-исторически эпосийн халкъан поэтически произведенийн ша-тайпанара аутентикан тексташ Ӏилманан зорбане йаьхна йу.

• Нохчий
• Наьртийн эпос
• ГӀалгӀай