Висаитов, Мовлад Ӏаларойн воӀ

Вина Лаха Неврехь (Теркан кӀошт, Нохчийн Республика) ахархойн хӀусамехь. 1942 шо дуьйна КПСС декъашхо. 1932 шарахь чекхйаьккхира кооперативни техникум. Цо туькан куьйгалхо болх бира.

ЦӀен Эскарехь 1932 шарахь дуьйна. 1935 шарахь чекхйаьккхина БуритӀера гӀашлойн ишкол а, 1941 шарахь баьччаллин хӀоттам тобаран дошлойн курсаш. ТӀом болалуш вара капитан 5-гӀа дошлойн дивизин 34-гӀа дошлойн полкехь баьччал деш инарла-майор М. Ф. Малеев волуш^[1].

ТӀом дӀаболабелча дуьйна капитан Висаитов вара фронтехь^[2]. Шен майралла цо тӀом дӀа ма болабелла гайтира. Кирданашкахь (Малхбузе Украина) волучу хенахь 1941 шеран 18 — 22 июлехь цуьнан эскадронан омра деара мостагӀин тӀелата аьлла. Висаитовс ша айбира эскадрон, мостагӀчун тӀемалойн ха хӀаллакдира а, мостагӀ волчу чувахара а. Цул тӀаьхьа дехкинча деношкахь эскадронас кхуза йухатуьхуьра тӀелетта немцой. Висаитован чов йинера. Оцу деношкахь бина тӀеман цунна йелира ЦӀен тӀеман байракхан орден.

Чов йинчура товелла йухавирзича, хӀоттийра кхийсархойн дивизин къаьстина талламан батальонан баьчча, дивизин куьйгалхо вара полковник С. И. Горшков^[3].

255-гӀа дошлойн полк

Коьрта йаззам: 255-гӀа ша йолу Нохч-ГӀалгӀайн дошлойн полк

Нохчийн а, гӀалгӀайн а эпсарша Правительстве дехар дахьийтира Нохч-ГӀалгӀайчоьнан бахархойх шайн лаамхойх тоба гулйе аьлла^[4]. Кхоьллира 255-гӀа ша йолу Нохч-ГӀалгӀайн дошлойн полк. Полкан баьчча хӀоттийра майор Абадиев Японц^[5], штабан хьаькам — майор Висаитов Мовлад^[6][4]. Амма 1942 шеран 13 майхь Абадиевн меттана, иза керла дарже хӀоттийра, полкан баьчча хӀоттийра Висаитов Мовлад^[7].

Сталинградан тӀом дӀаболабеллачу хенахь дуьйна полко жигара дакъалецира цигахь. Иза оперативан тобанна йукъатоьхна инарла В. И. Чуйков (64-гӀа эскаран инарла-майор М. С. Шумилов куьйгаллехь волуш), Сталинградан генарчу некъаш тӀехь операци йеш. 1942 шеран 3 августехь советийн эскарш йухадовлар дӀакъовлуш йолчу полкана тӀелетира 78-гӀа немцойн танкийн корпусан 4-гӀа танкийн эскар дакъоша Котельниково гӀалин кӀоштахь. ТӀом боьдуш йиъ танк йохийна, иттаннаш фашисташ хӀаллакбина. Полкана даккхий эшамаш хилира кадрашца. Лаккхарчу мостагӀийн ницкъаша тӀеӀаткъам барца, авиацино гӀо деш, полкан йухайала дезна^[8].

Сталинградан тӀемаш доьдуш полкан дукха иэшамаш хилла. ХӀунда аьлча мостагӀ кӀорге чуваханера Къилбаседа Кавказе, цундела полк йуза Нохч-ГӀалгӀайчура таро йацара. Баьччалло сацам бира полках йисинчух кхолла шиъ талламан дошлойн дивизион, уьш дӀатоха 4-гӀа дошлойн корпусах куьйгаллехь инарла-лейтенант Т. Т. Шапкин волуш^[9].

1943 шеран сентябрехь Мовлад хӀоттийра Къилба фронтан дошлойн инспекторан гӀоьнча^[10].

28-гӀа гвардин дошлойн полк

28-гӀа гвардин дошлойн полк, баьччаллехь Висаитов Мовлад волуш, йукъайоьдура 6-гӀа гвардин дошлойн Гроднон дивизин куьйгаллехь П. П. Брикель волуш, 1945 шеран 27 апрелехь тӀелетачу хенахь дивизин авангардехь, цхьаьна гӀуллакх деш танкийн а, артиллерин а полкашца йохийна мостагӀчун доьхьало Шведт гӀалин кӀоштахь (Германи), схьайехира нах беха меттиг Хаммельпринг а, Райнсберг гӀала а.

Йеккъа шина баттахь тӀом бинчу хенахь полко хӀаллаквина, йийсаре лаьцна, заьӀап вина 2340 немцойн эскархо а, эпсар а. Цо 7 танк, 6 ша лела йоккха топ, 8 чархан пулемет, 6 транспортер, цхьа минометан батарей, 3 йоккха топ, 6 куьйга пулемет, цхьа хин кема, кхин а дуккха а тӀеман техника а, сурсаташ а хӀаллакдина. Полкан тӀеман са йу мостагӀчун полкан дерриг долу герзан арсенал. Дошлоша мукъабаьхна немцойн лоллех иттаннаш эзарнаш советийн нах а, вайн бертахой а. Малхбален Пруссехь а, Померанехь а полкан салтий а, сержанташна а, эпсаршна а шина баттахь цӀий Ӏенош хиллачу тӀамехь, иштта йерриг дивизина а, корпусна а доьазза баркалла кхаьчна Лакхарчу баьччаллера^[11]…

Полко шен некъ 160-170 км бина, шина полке кхаччалц мостагӀ хӀаллак вина, 50 нах беха меттиг схьа а йаьккхина, дуккха а мостагӀчун адамийн ницкъ а, техника а хӀаллакйина. Оцу тӀеман кхиамех полкна йелла ЦӀен Байракхан орден^[12].

1945 шеран 2 май чекхдолуш полк тӀекхечира Эльба эркан, Виттенберг гӀалин къилбаседехьа, хьалхарчарех цхьаьнакхийтира ингалсан-америкин эскаршца^[13]. Висаитов Мовлад вара хьалхара советийн эпсар, инарла Боллинг Александре куьг деллачарех.

АЦШ Президент Трумэн Гаррис Висаитовна «Сийлаллин легион» орден йелира^[14].

1945 шеран июнехь Советски Союзан Турпалан цӀе йаларан хьалхатеттира иза, амма цунна йелира Ленинан орден^[15].

Висаитов цкъа Теркан йистехь йуьртахойн компанехь хиъна Ӏаш вара, шашлик а йууш. Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀеман хиламех лаьцна дийца буьйлабелира цуьнан накъостий. Къамел тӀаьхь-тӀаьхьа дӀадирзира, совгӀаташ дикачу агӀор ца луш, лакхарчу хьаькамашца гергарло лелош хиларца, эскархоша даима а шаьш кӀелхьардовларан бен ойла ца йо бохучу дӀахьедаршка, фронтехь дина боху хьуьнарш совгӀаташ эцар бакъдан лерина кхоьллина хӀума ду бохучу дӀахьедаршка.

ЦӀера йистехь Ӏуьллуш, вист ца хуьлуш ладоьгӀуш Ӏара Висаитов. ТӀаккха шен совгӀатан йелла йолу ТТ тапча схьа а йаьккхина, цу чуьра патармаш схьа а даьхна, цӀерга кхийсира цо. Къамел деш берш цу сохьта тийна бисира, жимма хербевллачул тӀаьхьа, цӀерах йухабовла буьйлабелира. Патармаш тӀаьхьий-хьалхий лилхира. Божарий бердаца мохь а хьоькхуш, хӀора герз даьлча лаьтта охьа а оьгуш, лаьттан морзахашкахь лечкъа гӀерташ лелара. Висаитов ша Ӏачура меттах ца велира. ТӀаьххьара патарма иккхича, кеп дӀайаьлла накъостий цӀарна гонаха гулбелира. Тийналлехь Висаитовс доцца элира: «Нийсса иштта дара фронтехь а»^[20].

• «Дешийн Седа» мидал Советийн Союзан Турпалхо № 11610 (05.05.1990).
• Шиъ Ленинан орден (29.06.1945^[21]; 05.05.1990)
• ЦӀен байракхан орден (29.12.1941)^[22];
• Суворовн 3 тӀегӀанан орден (17.02.1945)^[23];
• Даймехкан тӀеман орден 1 тӀегӀанан (18.03.1985)^[24];
• ЦӀечу Седин орден (06.11.1943)^[25].
• Силаллийн Легионан орден;
• мидалш, царна йукъахь:
  • «ТӀеман кхиамашна» мидал» (03.11.1944);
  • «Сталинград ларйарна» мидал^[26];
  • «Киев ларйарна» мидал»;
  • «1941-1945 шерашкахь Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамехь Германин тӀехь толам баккхарна» мидал;кхиераш а.
  • «Кёнигсберг йакххарна» мидал;
  • «Къинхьегаман ветеран» мидал;
  • «Ала хӀума доцуш гӀуллакх дарна» 2 тӀегӀанан мидал

Кхечу пачхьалкхийн

• «Сийлаллин легион» орден (АЦШ, май 1945).
• Сийлаллин аренехь хьакъ йолу мидал (ПХР)

• 2010-чу шеран май беттан 8-чу дийнахь Соьлж-ГӀалахь Кадыров Ахьмадан цӀарах Сийлаллин мемориалан комплексехь церемонин кепехь схьайиллина Висаитов Мовладан хӀоллам. Мемориалехь иштта хӀиттийна мемориалан у а, барельеф а.
• Цуьнан цӀарах урамаш ду Соьлжа-ГӀалахь^[27], Несарахь^[28], Дон-тӀера-Ростовхь^[29], ЧӀулг-Йуртахь, Лаха-Неврехь^[30], кхин дуккха а могӀа йарташкахь.

• 2020 шеран декабрехь Соьлжа-ГӀалин Старопромысловски кӀоштан йелира Висаитовн цӀе^[31].
• Стегалин Александра Висаитов Мовладана лерина эшар^[32].

• Советийн Союзан Турпалхойн исписка (Нохч-ГӀалгӀайчоь)