Дачиев, Хансултан Чапаевич
Хансулта́н Чапа́евич Дачи́ев (1922 шеран 12 декабрь, Гуьмсан кӏошт, Нохчийн автономни область — 2001, Гуьмсе, Нохчийн Республика) — Советски эскаран лахара лейтенант, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Советски Союзан Турпалхо[1].
Биографи
Дачиев Хансултан вина 1922 шеран 12 декабрехь Гезлой-Эвла юьртахь (хӀинца Нохчийчоьнан Гудермес кӀошт) ахархочун доьзалехь. Школан пхи класс чекхъяьккхина. Юьртасоветан секретаран болх бина цо. 1941-чу шарахь Дачиев белхалойн а, ахархойн а ЦӀечу эскаре гӀуллакх дан кхайкхира. 1942 шеран июнехь дуьйна — Сийлахь-боккха Даймехкан тӀеман фронташ тӀехь. 1943 шеран сентябрь тӀекхачале ЦӀен эскаран гвардин эскархо Дачиев Хансултан Центран фронтан 61-гӀа гвардин дошлойн корпусан 16-гӀа гвардин дошлойн дивизин 58-гӀа гвардин дошлойн полкан разведчик вара. Днепран тӀамехь къаьсташ хилла[2].
1943-чу шеран 23-24-чу сентябрехь буьйсанна Белоруссин ССР-н Гомелан областан Брагински районан Нивки юьртана уллохь Днепр хих дехьавелира Дачиев шен накъостаца. Малхбузен бердаца цо шина километре кхаччалц кӀоргене кхаччалц мостагӀчун оборонан разведка йира, цул тӀаьхьа, мостагӀчун массо а агӀор герз детташшехь, кхиамца мехала разведка дӀакхачийра полкан штабе. Дачиевн гӀуллакхаша аьтто бира ерриг дивизин 1943 шеран 26 сентябрехь дӀасалелаш Днепр дехьаяккха[2].
СССР-н Лакхарчу Советан Президиуман «ЦӀен Эскаран инарлашна, эпсаршна, сержанташна, рядовойшна Советан Союзан Турпалхочун цӀе яларх лаьцна» 1944-чу шеран 15-чу январехь арадаьллачу Указаца «1944-чу шеран тӀеман декхарш масаллин кепара кхочушдарна». немцойн тӀелетархошца къийсам латторехь фронтехь буьйранчалла а, гайтина доьналла а, турпалалла а» бахьанц гвардин цӀечу эскархочун Дачиев Хансултанна Советан Союзан Турпалхочун цӀе елира, Ленинан орден, Дашо Седа мидал а , лоьмар 3201[2].
1944 шарахь Дачиевс чекхъяьккхира Новочеркасскера дошлойн училище. Цо куьйгалла дора саблин взводан, цул тӀаьхьа герзн взводан. Берлинехь штурм еш дакъалаьцна. 1946-чу шарахь жимахволчу лейтенантан дарж а долуш, Дачиев запасе вахитна. ГӀиргӀазочоьнан ССР-н Ошски областан Джалал-Абад гӀалахь Ӏаш хилла[2].
Йохк-эцарехь болх бина. Берияс 1952-чу шарахь кехат яздира Берия Лаврентийга, нохчийн къам реабилитаци яр доьхуш. Цунна бехке а вина, ахча лечкъорна 20 шо хан туьйхира. Иза лаьцча, цуьнан массо а совгӀаташца цхьаьна дӀаяьхьна цуьнан духаран форма[3]. 1955 шеран 24 майхь СССР Лакхарчу Кхеташонан Президиуман омарца Дачиев Хансултанера Советан Союзан Турпалхочун цӀе дӀаяьккхира[2].
Масех шарахь Свердловскан кӀоштарчу Востоклагехь гӀуллакх дина цо. ХӀетахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н чоьхьарчу гӀуллакхийн министраллехь болх беш хиллачу Висаитов Мовлида къинтӀера валар доьхуш дехар яздинчул тӀаьхьа дӀахецна иза. 1985 шеран 21 августехь Дачиевс Горбачев Михаилга кехат яздинчул тӀаьхьа, иза юха а оцу дарже хӀоттийра, цуьнан дерриге а совгӀаташ цунна юхадерзийра[2].
ШолгӀа нохчийн тӀом боьдуш, шен лаамехь герз охьадиллинчарна амнисти яр хьокъехь Думано резолюци араяьлча, Дачиев оцу резолюцица гонах лелла, тӀемалошка тӀом сацабе аьлла, кхайкхамаш бира Дачиевс. БӀе сов стага тидам бира цуьнан кхайкхаме[4].
Цунна шиъ инфаркт хилла. ТӀаьххьарчу шерашкахь Гудермесехь вехаш вара иза. Иза кхелхина 2001 шеран майхь[2].
Цунна елла Даймехкан тӀеман 1-ра даржан орден, ЦӀен Седа, цхьа могӀа мидалш[2].
Иэс
Дачиев Хансултан кхолламна лерина язйина яздархочо Берсанов Хож-Ахьмада «Болатан суй» цӀе йолу книга[5]. Дачиев Хансултанан цӀарах урам бу Соьлж-ГӀалахь[6],, Гуьмсехь[7], Энгель-Юрт[8] Джалка[9] ярташкахь, Ойсхарахь[10] а, кхин цхьа могӀа адамаш дехачу кӀошташкахь а Нохчийчоь. Соьлжа-ГӀаларчу Сийлаллин мемориалехь хӀоттийна Дачиев Хансултанан барельеф.
2024-чу шеран эсаран беттан 24-чу дийнахь Герзель-Эвлахь патриотически музей схьайиллина Х. Ч. Дачиеван цӀарах[11].
Билгалдахарш
- ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8
Дачиев, Хансултан Чапаевич. Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
- ↑ Последний бой Хансултана Дачиева. ЖЗЛ
- ↑ Васенина.
- ↑ Ушел из жизни народный писатель Чечни Хож-Ахмед Берсанов. grozny-inform.ru. Информационное агентство «Грозный-информ» (2018 шеран 24 март). ТӀекхочу дата: 2018 шеран 1 апрель. Архивйина 2021 шеран 27 ноябрехь
- ↑ Россия, Чеченская Республика, Грозный, улица имени Х. Ч. Дачиева. yandex.ru/maps. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 27 июнь. Архивйина 2018 шеран 1 апрелехь
- ↑ улица Дачиева на карте Гудермеса. mapdata.ru. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 27 июнь. Архивйина 2019 шеран 2 сентябрехь
- ↑ Почтовый индекс улица Дачиева, с. Энгель-юрт, Гудермесский р-н. index.kodifikant.ru. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 27 июнь. Архивйина 2018 шеран 1 апрелехь
- ↑ село Джалка улица Дачиева. addsmap.ru. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 27 июнь. Архивйина 2018 шеран 1 апрелехь
- ↑ улица Дачиева в поселке городского типа Ойсхар на карте. addressmap.org. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 27 июнь. Архивйина 2018 шеран 1 апрелехь
- ↑ Патриотический музей Героя Советского Союза Дачиева Хансултана Чапаевича. Управление образования Гудермесского муниципального района (2024 шеран 1 октябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 июнь.
Литература
- Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
- Ахмадиев Т. Х. Башкирская гвардейская кавалерийская. — Уфа, 1999.
- Слава башкирских конников. — Уфа: Китап, 2005.
- Муса Гешаев. Знаменитые чеченцы. — М.: Мусаиздат, 2006. — Т. 4. — С. 594—633. — 708 с. — 2000 экз.
Хьажоргаш
- Дачиев, Хансултан Чапаевич. Cайт «Пачхьалкхан турпалхой». (Хьаьжина 9 апрелехь 2014)
- Наталья Васенина, Ваха Сайдаев. Последний бой Хансултана Дачиева. ЖЗЛ. Информационное агентство «Чеченинфо». checheninfo.ru (2012 шеран 13 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 27 июнь.
