Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Сайгадинов, Хасмагомед Сайгадинан воӀ

Сайгадинов Хасмагомед Сайгадинан воӀ (оьрс. Хасмагомед Сайгадинович Сайгадинов; 1916 шеран 9 май, Заки(н)-Юрт, Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика — 1973 шеран 7 май, Хаси-Эвл, ДегӀастанан АССР) — советан Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман ветеран а, гвардин майор а. ЦӀен Седанан а, ЦӀен Байракхан орденан а, Даймехкан тӀеман хьалхарчу даржан орден а, «ТӀеман гӀуллакхна» а, «1941—1945 шерашкахь Германина тӀехь толам баккхарна» а, «Сталинград ларъйарна» мидалш йелла[1].

Биографи

Вина 1916 шеран хӀутоссург беттан 9-чу дийнахь Нохчийн Республикан Теркан кӀоштера Аьчка-ХитӀе йуьртахь. Нохчийн Республикехь ТӀехьа-Мартанан кӀоштахь Заки-Эвлахь йуьртахь Ӏаш вара[2].

1936-чу шарахь цо чекхъйаьккхира йуьртабахаман техникум[3]. Специальни курс «Агрономи».

1936 шеран хьаьттан беттан Сайгадинов Хасмагомед хилира Соьлжа-ГӀалин гӀашлойн тӀеман училищен курсант, иза дикачу балхаца чекхъйаьккхира 1938 шарахь[3].

1936 шеран товбецан беттан Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Соьлжа-ГӀалин кӀоштан тӀеман комиссариато. ЦӀен эскаре дӀакхайкхира иза[3].

1938-чу шарахь Сайгадинов Хасмагомеда дикачу балхаца чекхъйаьккхира шина шеран тӀеман Ӏаморан курсаш, лейтенантан дарж делира. 1938 шеран товбецан беттан иза хӀоттийра Тиблисехь дӀахӀоттийначу 47-гӀа ламанан герзан дивизин 353-гӀа ламанан кхийсархойн полкан кхийсархойн полкан командир. 1939 шеран бекарг беттан герзан ротан командиран гӀоьнча Сайгадинов Хасмагомед. Ӏаморшкахь гайтинчу тӀеман аматаш бахьана долуш лакхара даржехь лакхавелира иза, командир хилира[3].

1941 шеран мангалан беттан дуьйна Сайгадинов Хасмагомеда куьйгалла дира 47-гӀа ламанан герзан дивизин 353-гӀа ламанан герзан полкан герзан батальонна, Къилба-Малхбузера фронтехь тӀом беш. 1941 шеран гӀуран баттахь дуьйна Сталинградан фронтехь(оьр.)нохч. тӀом беш вара разведкин штабан начальникан гӀоьнча Сайгадинов Хасмагомед. 1942-чу шеран хӀутоссург баттахь майхь Воронеж гӀалахь полкан командирийн курсашка дӀахьажийра иза. Полкан командиран гӀовсан дешар чекхдаьккхинчул тӀаьхьа, иза хьажийра 7-чу гвардин эскаран кхийсархойн полке, 2-чу Украинин фронтехь тӀом беш.

СовгӀатан тептар тӀера Хь. С. Сайгадинов цӀен седан орденан дӀадаларца:

Накъ. Сайгадинов Хасмагомед (…), батальонан заградийн бахаман батальонан командир. Дуьхьалийн рота вовшахтоха йолалуш дуьйна старшинан дарже кхаьчна иза. Майра а, ницкъ болуш а, сацам болуш буьйранча а: цо кхочушдо уггаре а коьрта омра, дахарна боккха кхерам хиларца доьзна, хьанал а, нийса а, сиха а. Цунна боккха мах хадо хьакъ бу, дуьхьаллийн службан тӀемалошна кхачанан бахаман вовшахтохаралла кхолларна... Накъост Сайгадиновн болх хала жигараллин декъехь хилла ца Ӏа; иштта майра а, сацамца а дакъалоцу фашисташца хиллачу тӀамехь, майра а, тешна а лела. Цо говза куьйгалла до шен тӀемалошна. Цо дика лов буьйсанан патрульни белхаш, хьалхарчу могӀарехь дезертирш дӀа а лоцуш. Халачу миноташкахь, ротан взводашна го бича, церан зӀе дӀайолу, и зӀе меттахӀотто цхьацца тӀемалой бахийтар кхиамза чекхдолу. Оцу хьолашкахь накъост Сайгадинов орцахвелира. Ротан 1-ра взвод халачу хьелашка а йаьлла, зӀе дӀайаьлла. Накъост Сайгадиновна тӀедиллира взводца зӀене а ваьлла, иза арайаккха, немцой хӀинцале а цигахь болчу хенахь йуьрта чу а вахана, хӀетте а шена тӀедиллина гӀуллакх кхочушдира цо, новкъахь тӀеман аренгара лазийна ши стаг дӀавигира цо, тӀай долчу кӀоштахь дуьйна Харогиево йуьрта кхаччалц Безлюдовке «(...),» — батальонан командир (начальник), лейтенант Чебукин, 1942 шеран кхолламан беттан 17-чу дийнахь[4].

1943-чу шеран чиллин беттан Сайгадинов Хасмагомед хӀоттийра 7-гӀа гвардин эскаран операцин декъан хьаькаман гӀоьнча. 1943-чу шеран лахьанан беттан иза вара 7-чу гвардин эскаран 42-чу кхийсархойн полкан буьйранчин заместитель. СовгӀатан тептар тӀехь 7-чу гвардин эскаран эскаршна динчу омра тӀера:

Гвардин капитан Сайгадинов Хасмагомед Сайгадинович 25-чу гвардин кхийсархойн полкан штабехь командованни зӀенан эпсар санна болх беш ву.

Кху шеран мангалан беттан 5-7-чу дийнахь хиллачу тӀемашкахь, 78-чу гвардин кхийсархойн дивизин тергаман постехь волуш, командованин векал санна, цо дакъалецира дакъошна тӀом барна куьйгалла дарехь а, терго йарехь а, сихонца командованига хаам бира хьалх а, мостагӀчун тобанех лаьцна а.

Командованин тӀедилларца а, шен куьйгаллехула а дакъошка лелаш, цо гӀо дора тӀедиллина гӀуллакхаш сийлахь кхочушдан.

Правительствон ЦӀен Седан орденан совгӀатна хьакъ волу, — 25-гӀа гвардин кхийсархойн штабан операцин отделан начальник, подполковник, Слатов, 1943 шеран мангалан беттан 27-чу дийнахь[5].

50-чу кхийсархойн дивизин 359-чу герзан полкан куьйгалхо вара иза. Лейтенантан даржера майоран дарже кхаьчна, йиъ фронтехь гӀуллакх дина цо[3].

Сайгадинов Хасмагомед Днепр хих дехьаволучу хенахь аьрру берда тӀера аьтту берда тӀе хьалхарчарна йукъахь вара. Сайгадинов Хасмагомедна персонализаци йина герз совгӀат дина инарла Сафиуллин ГӀанийс. Днепран дуьхьа тӀом боьдуш Советан Союзан Турпалхочун цӀе йелира 2438 эскархочунна а, эпсарна а. Сафиуллина ГӀанийс хьалхатеттира Сайгадинов и цӀе, амма цунна иза ца йелира[3].

undefined

СовгӀатан тептар тӀера Хь. ЦӀен Байракхан орденан совгӀатна хьалхатеттина С. Сайгадинов:

«Накъ. Сайгадинов, Днепр хих дехьаволуш, 58-чу кхийсархойн дивизин штабехь вара, цо уггаре а жигара дакъа а лоцуш, дивизин буьйранчаллана гӀо дира дивизин дакъош Днепран аьтту бердаца мостагӀчун чӀогӀачу герзаца дӀасалеларехь... Днепр хих дехьаволуш башха доьналла а, доьналла а гайтарна а, дакъа кхолларехь башха гӀо дарна а хьакъ ву ЦӀен Байракхан орден йелла», — 25-гӀа гвардин стрелковый гвардин штабан начальник, полковник Овсянников, эсаран беттан 25-чу дийнахь 1943 шо[3].

1944 шеран мангалан беттан Сайгадинов Хасмагомед хьажийра 52-чу эскаран комсоставин резерве. 1944 шарахь иза партин декъашхо хила кандидаташна йукъара дӀаваьккхира, шен дела кхоьллина хиларна. Цул тӀаьхьа цхьа шо даьлча иза Новосибирске хьажийра гӀашлойн эпсарийн говзалла лакхайаккхаран курсашка. 1946 шеран хьаьттан беттан 15-чу дийнахь иза резерве дӀахецна № 43 статьян «А» пунктаца. Ткъа Сайгадинов дӀавахара Кхазакхстан ССР-н Семипалатински областе, цига махкахбаьхна цуьнан доьзал, ши ваша, ши йиша[3].

СовгӀаташ

  • ЦӀен Седан орден (1943 шеран хьаьттан беттан 21 де);
  • ЦӀен Байракхан орден (1943 шеран лахьанан беттан 16 де);
  • Даймехкан тӀеман хьалхарчу даржан орден (1944 шеран хӀутосссург беттан 9 де);
  • «ТӀеман гӀуллакхна» мидал;
  • Мидал «1941-1945 шерашкахь хиллачу Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь Германина тӀехь толам баккхарна»;
  • «Сталинград ларъйарна» мидал (1942 шеран гӀуран беттан 22 де);
  • Юбилейни мидал «ССРС Герзийн ницкъийн 50 шо» (1970 шеран хӀутоссург беттан 25 де)[6].

ТӀом чекхбаьлча хилла гӀуллакхаш

Кавказе йухавирзинчул тӀаьхьа Сайгадинов Хасмагомед деша вахара Къилбаседа ХӀирийчоьнан йуьртабахаман институте 1962 шарахь, иза дикачу балхаца чекхъйаьккхира. Цо зуда йалийра. Цуьнан йу йоӀ Сайгадинова Людмила[3]. Самашкински а, Гуьмсин а, Ойсхаран совхозашкахь куьйгалхочун болх бина[3].

Сийлахь-Боккхачу Толаман денна 79 шо кхачале, Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь полкана куьйгалла динчу пхеа нохчех цхьаъ волчу гвардейски майоран Мустафа кӀентан кӀанта Сайгадинов Хасмагомеда дакъалецира дакъалецира «Даимна йогу цӀе» уллехь зезагаш дилларехь а, Жуковн хӀолламехь а Москох[7].

Эс

Соьлжа-гӀалахь а,ТӀехьа-Мартанан кӀоштан Закин эвлахь а, Республикин ДегӀастанан Хаси-Эвлахь а урамашна цӀераш тиллина Сайгадинов Хасмагомедан сий деш[8][9][10].

Билгалдахарш

  1. ↑ Бацаева И.С. Жители села Закан-юрт - участники Великой Отечественной войны(оьр.) // Материалы Всероссийской научно-практической конференции студентов, молодых ученых и аспирантов : Сборник. — 2017. — С. 439—441.
  2. ↑ Сайгадинов Хасмагомет Сайгадинович. Память народа 1941-1945. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Хасиева Алят. Неизвестное об известном: как генерал–татарин подарил пистолет герою-чеченцу. https://rt-online.ru/ (2024 шеран 25 январь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
  4. ↑ Сайгадинов Хас-Магомед Сайгадинович. Подвиг народа 1941-1945. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
  5. ↑ Фронтовой приказ. Подвиг народа 1941-1945. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
  6. ↑ Алят Хасиева. Хасмагомед Сайгадинов – один из пяти чеченцев, командовавших полком в Великой Отечественной войне. Сетевое издание «Вести Чеченской Республики» (2023 шеран 2 август). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
  7. ↑ Мост через поколения: правнук командира полка ВОВ Хасмагомеда Сайгадинова на церемонии возложения цветов к 79-летию Победы. Грозненское районное сетевое издание «Зов земли (2024 шеран 9 май). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
  8. ↑ улица Сайгадинова. https://yandex.ru/maps. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
  9. ↑ Улица Сайгадинова, Грозный. www.bestmaps.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
  10. ↑ улица Сайгадинова. www.yandex.ru/maps. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.

Литература

  • Память 1941—1945 / Машуков Т. И.. — Нальчик: Издательский центр «Эль-фа», 2004. — Т. 1. — ISBN 978-5-9996-0067-7.
  • Жители села Закан-юрт - участники Великой Отечественной войны / Бацаева И.С. — Грозный: Материалы Всероссийской научно-практической конференции студентов, молодых учёных и аспирантов: Сборник, 2017. — С. 439—441.
  • Памяти достойны. Материалы Конференции профессорско-преподавательского состава, посвящённой 80-летию Чеченского Государственного Университета / Бацаева И.С. — Грозный: ФГБОУ ВО «Чеченский государственный университет», 2018. — С. 325—328.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш