Аслаханов, Асламбек Ахмедан воӀ

Асламбек Ахмедович Аслаханов вина 1942-чу шеран бекарг беттан 11-чу дийнахь Жима-АтагӀахь (Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Шелан кӀошт). Нохчо а волуш, 1944-чу шарахь шен доьзал махках баьккхинчу ГӀиргӀазойчохь дешна, Соьлж-ГӀалахь школа чекхйаьккхина цо.

1967-чу шарахь цо чекхйаьккхира Харьковн пачхьалкхан хьехархойн институтан юридически факультет. Иза чекхйаьккхинчул тӀаьхьа Украинин ССР чоьхьарчу гӀуллакхийн министерствон гӀуллакхе воьду.

1981 шарахь дикачу балхаца чекхйаьккхира ССРС-н чоьхьарчу гӀуллакхийн министерствон академи, ткъа хӀоттийра леррина декхарш кхочушдаран лакхара инспектор, отделан куьйгалхочун гӀовс, социалистийн бахам лачкъорца къийсам латторан коьртачу дирекцин отделан куьйгалхо, Маганан инспекцин департаментан коьрта инспекторан дарж. ССРС-н чоьхьарчу гӀуллакхийн министерствос. Центран кабинетехь Аслаханов подполковникан даржера инарлин дарже хьалавелира.

ССРС-н чоьхьарчу гӀуллакхийн министраллан омрица Алиев Гейдарх лаьцна материалаш гулйина цо, иза бехктакхаман жоьпе озор Ӏалашонца. 1988-чу шарахь, талламан тобанан декъашхо а волуш, Бакох кхаьчна иза, Алиев Гейдар лаца^[2].

1989-чу шарахь Азербайджанан ССР-н Бина аэропортехь террорхоша закъалтана тӀехь долу кема лачкъийначу хенахь Аслаханов шен лаамехь дийцарш дӀадахьа дагахь вара. Кеманна тӀе а хиъна, закъалтхой мукъабаха гӀо дина цо. Оцу операцина оццу шарахь цунна йелира ЦӀен Седа орден. ТӀаьхьо цу регионехь хӀоьттина кхераме хьал а, Халкъан фронто дуьхьалонан акцеш яр а бахьана долуш гӀалара дӀаваха дезна иза.

1990-гӀа шераш дуьйлалуш чоьхьарчу гӀуллакхийн министраллера шен дарж дитира цо.

1991-чу шарахь цо гӀортор йира Дудаев ЖовхӀарна. Нохчийн-ГӀалгӀайн Лакхарчу кхеташонан гӀишло чу а иккхина, депутаташ дӀасалаьхкира нохчийн халкъан Йерриг къоман конгрессан (АНКП) гӀаролхоша:

Штурм йеш 40 сов депутатна йиттина, вийна Соьлжа-ГӀалин кхеташонан председатель Куценко Виталий. ОКЧН-н агӀончаша дийцарехь, Куценко гӀоьртина корехула гӀишло чуьра аравала, амма охьа а воьжна, йинчу чевнех велла. Говорухин комиссин жамӀашца, Куценко корехула аракхоьссина, амма цуьнан аьтто ца баьлла бехке верг къасто^[3].

1992-чу шарахь ГӀалгӀайчоьнан ханна йолчу администрацин куьйгалхо вара иза. Нохчийчохь тӀемаш боьлхуш цо ира критика йора ницкъах пайдаэцарна, ша кховдийра дийцарш дӀадахьа йукъархо санна.

1992 шарахь дуьйна «Россин Федерацин низамхойн а, леррина сервисийн а ассоциаци» Йерригроссин йукъараллин президент вара^[4].

2000—2003 шерашкахь иза вара Пачхьалкхан Думехь Нохчийчуьра депутат, дӀакхетта Думан «Отечество — Вся Россия» фракцех, ткъа 2002-чу шарахь дуьйна иза вара Пачхьалкхан гӀишлошъяран хьокъехь Думан комитетан куьйгалхочун гӀовс.

2003 шеран хьаьттан беттан дуьйна иза вара Россин Федерацин Президентан Къилбаседа Кавказан регионехула хьехамча.

2003 шеран хьаьттан беттан цо дакъалецира Лихтенштейнехь А. Закаевца формалан доцу дийцаршкахь, цуьнан жамӀехь хилира машаран план.

2004-чу шарахь Бесланехь закъалтана нах лецначу хенахь цунна В. В. Путинера бакъо елира террорхошца дагадовларш дан, амма Къилбаседа ХӀирийчу кхаьчна иза, хӀинцале а школана штурм(оьр.)нохч. йан йолаеллачул тӀаьхьа.

2008 шеран мангалан беттара дуьйна 2012 шеран хӀутоссург батте кхаччалц Омскан областан правительствон векал вара Российн Федерацин Гуламан Федерацин Кхеташонехь.

2011 шарахь дуьйна иза вара Дуьненайукъара «Антиконтрафакт» ассоциацин президент^[5].

2012-чу шарахь Федерацин Кхеташонехь шен болх чекхбаьллачул тӀаьхьа, цо кхидӀа а жигара йукъараллин болх дӀабаьхьира. 2024-чу шарахь ша дӀакхалхалц иза висира Россин Федерацин низамхойн а, лерринчу службан а белхахойн ассоциацин а, Дуьненайукъарчу «Антиконтрафакт» ассоциацин а коьртехь. Иштта СаӀудийн Ӏаьрбийн пачхьалкхан доттагӀийн клубан президентан даржехь а вара иза.

Аслаханов Асламбека бӀе сов Ӏилманан а, публицистически а белхаш йазбина, юридикан Ӏилманийн доктор, Россин чоьхьарчу гӀуллакхийн министраллан академин профессор. 100 сов пачхьалкхан а, ведомственни а, регионан а, дуьненайукъара а совгӀаташ дина цунна.

Россин Сийлахь спортан мастер самбо^[6] а, ССРС спортан мастер паргӀат кепехь а, грекийн-римхойн латарехь а, дзюдон а. Москох дӀахьош йу А. Аслахановн совгӀатна лерина Дуьненайукъара самбон турнир. Турнир — самбо дуьненан чемпионатан этап йу^[7].

1971 шарахь иза вара ССРС халкъийн Спартакиадехь Украинин самбо тобанан капитан. Шен дуьххьарлерчу латарехь цуьнан логах лаьтта мускул дӀа а йаьккхина, дика ловза аьтто ца баьлла^[6].

1978 шарахь, профессионалан спорт йитина кхо шо даьлча, шен лакхарчу даржхойн омрица, иза къовсавелира Амуран областан цӀарах Сибрехан а, Генарчу Малхбален а самбо чемпионатехь. Кечам бан итт де хан йара цуьнан. Финалехь ССРС-н чемпионатан детин мидалхо эшош, кхетамчуьра ваьлла иза. Аслаханов сихонца дарбан цӀийне кхачийна. Цуьнан жаннаш а, кхин йолу Ӏаламат мехала меженаш а галйаьлла^[6].

Ветеранашна йукъахь 4-зза дуьненан чемпион^[6].

Олимпан боламехь самбо йовзийтарехь доккха дакъа лоцу Аслаханов Асламбека. Йерриг Россин самбо федерацин президенто Елисеев Сергейс билгалдаьккхира, Аслахановс «доккха гӀуллакх дина самбо олимпан спортан кеп хилийтарехь». Иштта цо йуьхьарлаьцна юкъара дешаран ишколашкахь самбо йукъайаккхаран программа.

Аслаханов Асламбекан иза велира 2024 шеран хьаьттане беттан 11-чу дийнахь Москох^[8]. Иза дӀавоьллина шен дай баьхначу Керла АтагӀахь олучу йуртахь (Нохчийчийн Республика)^[9]. Леррина векалша, шайна йукъахь Нохчийчоьнан Куьйгалхо Кадыров Рамзан а волуш, даггара халахетар дина цуьнан доьзалца а, гергарчаьрца а^[10].

• ЦӀен седан орден (1989 шо асаран бутт 15-гӀа де);
• Орден «Даймахкана хьалха диначу гӀуллакхна» IV-чу даржан орден (2003 шеран оханан бутт 5-гӀа де) — жигара законодательни болх барна а, дуккха а шерашкахь догцӀена гӀуллакх дарна а^[11];
• ДоттагӀаллин орден (бекарг бутт 11-гӀа де 2007 шеран)^[12];
• Сийлаллин орден, жигара низамаш кхолларна а, низаман Ӏедал чӀагӀдарехь дакъалацарна а, дуккха а шерашкахь догцӀена къахьегарна а (товбецан буттан 30-гӀа де 2012 шо)^[13];
• Кадыровн орден (2008 шо оханан бутт 30-гӀа де);
• «Нохчийн Республикин сийлахь вахархо» цӀе (2017)^[14];
• Орден «Къоман хазна» (2018 шо мангалан бутт 21-гӀа де);
• Орденан билгало «Низаман Ӏедалан цӀарах» (2007 шо бекарг бутт 12-гӀа де).

Аслаханов Асламбек марехь вара, цуьнан хӀусамдех лаьцна хаам йукъараллин хьостанашкахь бацахь а. Цуьнан берийн терахьах лаьцна дерг бӀостане ду; тайп-тайпанчу хьостанаша дуьйцу цуьнан шина-шиъ бер хилла хиларх лаьцна. Цуьнан кӀентех цхьаъ ву Аслаханов Дамир Асламбекович.

• А. Аслаханов. Мафия--пятая власть?: размышления генерал-майора милиции. — 1996. — 118 с.
• А. Аслаханов. О российской мафии без сенсаций. — Litres, 2015. — ISBN 9785457902312.
• А. Аслаханов. О российской мафии без сенсаций (размышления генерал-майора милиции). — 1996. — ISBN 9785457902312.
• А. Аслаханов. «Преступность в сфере экономики», 1997.
• А. Аслаханов. «Я всегда защищаю народ», 2000.
• А. Аслаханов. «Эволюция мирового терроризма», 2003.