Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Нисде хатӀМотт хийцаХаам
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Абадиев, Японц Арсакъан кӀант

Абади́ев Япо́нц Арсакъан кӀант (оьрс. Абадиев, Японц Арскиевич; гӀалгӀ. «Аба́ьдана́ькъан А́рске Япо́нц»; 1905 йа 1906, Насыр-Кортский административный округ[d], Теркан область — 1985, Несара, Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика[1]) — эпсар-дошло, Сийлахьчу Даймехкан тӀеман декъашхо, гвардин подполковник, 255-чу къаьстина йолчу Нохч-ГӀалгӀайн дошлойн полкан хьалхара буьйранча а, иштта, 28-чу дошлойн дивизин 126-чу дошлойн полкан а, 115-чу ГӀебартойн-Балкхарийн 297-чу а, 278-чу а дошлойн полкийн а буьйранча а. Советски Союзан Турпалхочун цӀе йала шозза хьалха теттина — 1942-чу а, 1943-чу а шерашкахь.

Биографи

ТӀом балале

Дуьненчу ваьлла 1906-чу шарахь Несаре-Коьрте йуьртахь (Несара). ГӀалгӀайн къомах ву. Японцийн къоман сийнна тиллина Абадиев Японцана цӀе. Шайца тӀемаш беш майралла а гойтуш, дуьхьало йеш билгалдевллачу къаьмнийн цӀерашца йогӀуш цӀераш тохкуш хилла гӀалгӀаша шайн берашна (гӀалгӀайн «Германц» а, «Турке» а, «Араби» а, «Японц» а бохуш цӀераш йу). Абудиев Японц — ишттачех цхьа масал ду. Иза дуьненчу ваьлла оьрсийн-японцийн тӀом болчу шерашкахь, цигахь дакъалоцуш гӀалгӀай а хилла[1].

undefined

ЦӀечу Эскаран могӀарехь гӀуллакх дан волавелла 1924-чу шарахь Будденыйн цӀарах йолчу Къилбаседа-Кавказан дошлойн ламанан къаьмнийн ишколе вахарца. Курсант волчу хенахь дакъалаьцна кулацки гӀеранаш йохорехь. 1930-чу шарахь, дошлойн ишкола чекхйаьккхинчул тӀаьхьа, Буру-ГӀалахь дӀатарйелла йолчу ГӀалгӀайн дошлойн эскадронан буьйранча хӀоттийна[1]. Оццу шарахь, лакхахь хьахийна йолу эскадрон йукъайогӀуш йолчу 28-чу кхийсархойн дивизин буьйранчас А. Д. Казицкийс хьалха таттарца ГӀалгӀайн облисполкомо Абадиев Японцана цӀеран герз — маузер йелла, цу тӀехь йаздина дара: «Майрача гӏалгӏай эпсара Абадиев Японцийна»[2]. 1938-чу шарахь ВКП(б)-н декъашхо вахана. 1939-чу шеран бекарг беттан 27-чу дийнахь дуьйна эсаран беттан 2-гӀа де кхаччалц Къаьстина йолчу Дошлойн ламанан къаьмнийн бригадин 39-чу дошлойн полкан штабан хьаькам вара. 1940-чу шарахь Армавир йолчохь 12-чу дошлойн дивизин 107-чу дошлойн гӀалгӀазкхийн полкан буьйранчин заместителан декхарш кхочушдеш вара майор Абадиев[3].

Сийлахьчу Даймехкан тӀеман шерашкахь

Сийлахьчу Даймехкан тӀеман фронташкахь Абадиев Японц 1941-чу шеран асаран беттан 27-чу дийнахь дуьйна хилла. МостагӀчо кест-кеста тӀе бомбанаш йеттачу Смоленск гӀала йолчохь дӀатарйеллачу 117-чу йезачу танкови полкан буьйранчин заместитель хӀоттийна[4]. Мангалан баттахь Павлоградехь керла вовшахтоьхначу 28-чу дошлойн дивизин 126-чу полкан буьйранча хӀоттийна[5].

1941-чу шеран хьаьттан беттан 16-чу дийнахь 6-чу эскаран буьйранчас инарлас Малиновский Родиона Абадиевна хьалха Ӏалашо хӀоттийна: Ӏуьйранна 6 сахьт долучу хенахь Сурск-Литовск йолчу агӀор ара а волуш, мостагӀчунна аьтту агӀор тӀетохар дарца, иза Днепр долчу дехьаваккха. Хьаьттан беттан 19-чу дийнахь Абадиевс куьйгалла деш йолчу полко хьалхара тӀелатар дина мостагӀчунна. Дошлоша йурт парӀат а йоккхуш, мостагӀчун ши рота хӀаллакйина. ТӀаьхьуо, хьаьттан беттан 20-23-чуй деношкахь Абадиев танкийн тӀелатарш йухатоьхна. Полко мостагӀчун тӀетохарш шена тӀе а лоцуш, дивизина тӀама йукъара арайала аьтто бина. Операци кхочушйина йара. 1941-чу шеран эсаран баттахь Абадиевн коьртана чов йина, делахь а, полкехь куьйгалла деш сецна[6]. 1941-чу шеран лахьанан беттан 5-чу дийнахь ЦӀечу Байракхан Орденца совгӀат дина[7].

255-гӀа къаьстина йолу Нохч-ГӀалгӀайн дошлойн полк

1942-чу шеран бекарг баттахь керла вовшахтоьхначу 255-чу къаьстина йолчу Нохч-ГӀалгӀайн дошлойн полкан буьйранча хӀоттийна Абадиев Японц[8]. Советски Союзан Турпалхочо Висаитов Мовлида шен «Терка тӀера Эльба тӀе кхаччалц» дагалецамашкахь йаздина[9]:

255-чу къаьстина йолчу Нохч-ГӀалгӀайн дошлойн полкан штабан хьаькам хӀоттийнера со. Полкан буьйранча хӀоттийра дика кадровик майор Арсакъан кӀант Абадиев Японц – майра а, доьналла долуш а, хадам боллуш а стаг.

115-гӀа ГӀебартойн-Балкхарийн дошлойн дивизи

1942-чу шеран хӀутосург баттахь 115-чу ГӀебартойн-Балкхарийн дошлойн дивизин 297-чу полкан буьйранча хӀоттийна Абадиев Японц, ткъа мангалан баттахь оцу дивизин 278-чу полкан буьйранча а. 1942-чу шеран мангалан баттахь дуьйна, фронтан къилба агӀор немцойн эскарш чекхдовларца, 115-гӀа дошлойн дивизи Къилбаседа Кавказ а, Сталинград а йолчу агӀор мостагӀчун тӀелатар йухатохарехь а, Дон а, Волга а хишна йуккъехь хиллачу халачу латаршкахь а дакъалоцуш хилла[10]. Асаран беттан 12-чу дийнахь орцанца гӀаттийна дивизи. Омра кхаьчнера: 4-чу танкови эскарна дуьхьало йар.

undefined

Дошлоша танкашна тӀелатар дира. Оцу латарехь дивизина даккхий зенаш дина. ТӀаьхьуо Абадиевс йаздора[11]:

Уггаре а хала латар Костантиновски йуьрта уллехь дӀадаьхьна. ТӀеман аренашкахь Ӏохкуш йисира ах сов дивизи.

Мангалан беттан 10-чу дийнахь йукъайогӀуш 115-гӀа дошлойн дивизи а йолчу 51-чу эскаран фронтан аьрру агӀор долчу дакъошна Николаевски а, Константиновски а йолчу агӀор тӀелатаран хьокъехь омра дина. Мангалан беттан 29-чу дийнан суьйранна 115-гӀа дошлойн дивизи Йоккха а, Жима а Мартыновка йолчу тӀелатар дӀадолоран Ӏалашонца ша хьалха хиллаче дӀахӀоьттина, делахь а, немцойн танкови эскарша хьалха тӀелатар дина. Йоккха Мартыновка йуьрта чу а бахана, подразделенеш а, оцу операцехь дакъалоцуш эскаршна тӀехь куьйгалла деш волчу инарла-майоран Б. А. Погребовн штаб а хьаьшна цара. И бахьана долуш, тӀелатар дӀадолон ларийна а доцу эскарш тӀехь урхалла а доцуш дисина. Цуьнга хьаьжна ца Ӏаш, 115-чу дошлойн дивизис 302-чу кхийсархойн дивизица цхьаьна, шайна хӀоттийна йолу Ӏалашо кхочуш а йеш, немцойн танкови декъана тӀелетта. Дийнна дийнахь дӀадаьхьира латар. Абадиевн дошлой а, кхийолчу полкийн салтий а тӀаххьалц тийсабелира. Делахь а, немцойн эскарийн аьтто белира, Цимлянск йолчохь, 91-гӀа а, 157-гӀа а кхийсархойн дивизешна йуккъехула, фронтан дуьхьало а йохош чекхдийла[12].

Полкашна куьйгалла деш, 1942-чу шеран хӀутосург бутт болабелча эсаран бутт кхаччалц йолчу хенахь шен дивизис дакъалаьцначу тӀеман берриге а хиламашкахь дика тӀеман хьаькам а, майра салти а санна гайтина ша Абадиевс. 51-чу эскаран ТӀеман Советан куьйгаллина йинчу докладехь 115-чу дошлойн дивизин а, цуьнан куьйгаллин а иштта мах хадийна[13]:

Халчу хьелашкахь хиллачу латаршка а, мостагӀчун эскар доккха хиларе а, къаьсттина техника дукха хиларе а хьаьжна ца Ӏаш, 115-чу дошлойн дивизин долахь дӀахӀоттам майра а, куьйгаллин тӀеман омра кхочушдарехь шен дахар а ца кхоош майра летта фашисташца. Куьйгаллин дӀахӀоттамо шайна тӀаьхьа хӀиттинчарна майраллин масал а хилла тӀехдика гайтина ша. Къаьсттина латаршкахь доьналла гайтина полкийн буьйранчаша а, комиссараша а.

1942-чу шеран аьхкенан къизачу латаршкахь 115-гӀа дошлойн дивизи йерриге а бохург санна хӀаллакйина — 4 эзар бӀаьхо кхелхина. Цхьана латарехь полкан буьйранчина Я. Абадиевна йоккха чов йина, тӀедетташ герзаш а долуш, тӀеман майданахь воьжна Ӏийна иза. Цуьнан говро цергашца доьхкан а, бедарна а тӀера лаьцна шена тӀе а виллина, валарх иза кӀелхьар а воккхуш, тӀеман майданера араваьккхина шен бере[1]. 1942-чу шеран эсаран беттан 19-чу дийнахь дукха зенаш хилла хилар бахьана долуш дивизи вовшах а йаьккхина, йисинчу подразделенехь истребительни танкашна дуьхьало йаран дивизион а, къаьстина йолу талламан дивизионаш а йина, ткъа уьш 4-чу дошлойн корпуса йукъа а тоьхна[10]. Полкан буьйранча Абадиев Японц госпитале кхаьчна. Могашалла меттахӀоттийначул тӀаьхьа тӀаьхьалонан дакъошкахь гӀуллакх дан волавелла, цигара М. В. Фрунзен цӀарах йолчу ТӀеман академи курсаш йаха вахийтина иза, уьш йаьхна ваьллачул тӀаьхьа Арзамасски эпсарийн штабан лакхарчу ишколехь хьоьхуш хилла, цул тӀаьхьа йуха а фронте вахана. 1943-чу шарахь Сталинград йолчохь, Хопер хи уллехь, куьйгалла даран пунктехь немцойн тӀелатархошна тӀетохарш даран Ӏалашонца меттигаш талларна лерина дӀахьочу кхеташонехь инарла-лейтенанта К. К. Рокоссовскийс подполковник Арсакъан кӀант Абадиев Японц Советски Союзан Турпалхочун цӀе йала хьалхатеттина хиларан хьокъехь хаам бина[11].

ГӀалгӀайчоьнан куьйгалло къобалдеш долчуьнца а, иштта, Кавказана а, Сталинградана а уллехь хиллачу латаршкахь дакъалаьцна волчу Сийлахьчу Даймехкан тӀеман ветеранан майоран Албастан кӀентан Иманожев Ӏалаудинан тоьшаллица а догӀуш Абадиев Японц Советски Союзан Турпалхочун цӀе йала шозза хьалхатеттина: 1942-чу шарахь а (аьхкенан-гуьйренан хала латарш долчу хенахь а, уьш дӀадевллачул тӀаьхьа а), 1943-чу шарахь а. Делахь а, цунна и совгӀат делла дац[14].

ТӀом дӀабаьллачул тӀаьхьа

1944-чу шеран чиллин беттан 23-чу дийнахь Абадиевн доьзал махкахбаьккхина[1], ткъа ша Абадиев Японц фронтера схьа а кхайкхина, тӀаьхьалонан полкан буьйранчин даржехь Чкалов гӀала хьажийна. Цул тӀаьхьа, Башкирехь дӀатарйелла йолчу 28-чу тӀаьхьалонан полкан буьйранчин заместитель вахийтина[11].

Сийлахьчу Даймехкан тӀом дӀабаьллачул тӀаьхьа Горький гӀалахь батальонан заместителан даржехь гӀуллакх деш вара, цул тӀаьхьа, Владимир а, Рязань а, Москва а, Березники а, Куйбышев а гӀаланашкахь дӀатарйеллачу гӀишлошйаран батальонийн буьйранча вара. Куйбышевехь шен нана дӀа а йоьллина цо, 80-гӀа шераш дуьйладаллалц цигахь ваха а ваьхна[11][6].

50-гӀа шераш йуккъе девлча подполковникан цӀе а йолуш отставке вахана[3]. Пенсе ваханчул тӀаьхьа кегийрхошна йукъахь тӀеман-патриотически болх бина, дешархошна лекцеш йешна[2].

Абадиев Японц вела 1985-чу шарахь Несарехь[6].

СовгӀаташ

  • Ленинан орден (Абадиев веллачул тӀаьхьа цуьнан гергарчаьрга дӀайелла)[5][15];
  • ЦӀечу Байракхан ши орден (хьалхара — 1941-чу шеран лахьанан беттан 5-гӀа де[16])[5][7];
  • Даймехкан тӀеман Ӏ-чу даржан орден (1985-чу шеран гӀуран беттан 23-гӀа де)[17][18];
  • мидалш[6].

Иэс

Волгоградерчу Мамаевн курганан кешнашкахь хӀоттийна Сталинград ларйеш хиллачу 84 бӀаьхочун-гӀалгӀачун цӀераш тӀехь йолу иэсан 7 экъа йу. Церан хьалхарчу могӀарехь лаьтташ ву Абадиев Японц[19].

2012-чу шеран чиллин баттахь Мамаев курганехь Арсакъан кӀентан Абадиев Японцан цӀе тӀехь йолу экъа хӀотторан хьокъехь барт бина РФ-н культурин министерствон Культурин тӀаьхьалонан департаменто а, «Сталинградски латар» музей-заповеднико а, ГӀалгӀайн Республикин куьйгалло а[20].

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Чахкиев Ю., 30 марта 1968.
  2. ↑ 1 2 Гагиев Г.А., 26 марта 1968, с. 2.
  3. ↑ 1 2 Ингуши — защитники Сталинграда, 2013, с. 5.
  4. ↑ Достойные сыны и дочери ингушского народа. Официальный сайт Республики Ингушетия (2008 шеран 10 май). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 январь. Архивйина 2016 шеран 4 мартехь
  5. ↑ 1 2 3 Ингуши - защитники отечества. ГКУ «Ингушский государственный музей краеведения им. Т.Мальсагова». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 январь.
  6. ↑ 1 2 3 4 Абадиев Японц Арскиевич. Виртуальный музей Ингушетии на museumri.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 январь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2015 шеран 6 июлехь
  7. ↑ 1 2 Наградной лист на Абадиева на орден Красного Знамени. Электронный банк документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО. Ф. 33. Оп. 682524).
  8. ↑ Хамарз Костоев. Ингуши на фронтах Второй Мировой войны. Интернет-проект «Ингушетия: Исторические Параллели» (2010 шеран 19 март). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 январь. Архивйина 2015 шеран 7 октябрехь
  9. ↑ Висаитов М.А., 1966, с. 30.
  10. ↑ 1 2 Именной список руководящего состава 115 кд на 30 мая 1942 года. — Архивная служба КБР, Фонд 224, опись 760, дело 11, лист 361—362..
  11. ↑ 1 2 3 4 Ингуши в Великой Отечественной войне, 8 мая 2013, с. 3.
  12. ↑ Гречко А.А., 1967, pp. 53—54.
  13. ↑ Кабардино-балкарцы – герои битвы за Сталинград, 2013, с. 3—4.
  14. ↑ Абадиев Б., 21 марта 2007.
  15. ↑ Мальсагов А. У. Ингуши в войнах России XIX-XX вв.. — Нальчик, 2002. — С. 216—217.
  16. ↑ Абадиев Японец Арсакиевич, Орден Красного Знамени. pamyat-naroda.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 19 январь.
  17. ↑ Наградной лист на Абадиева на Отечественной войны I степени. Электронный банк документов "Подвиг народа".. — ЦАМО.
  18. ↑ Абадиев Японец Арсакиевич, Орден Отечественной войны I степени. pamyat-naroda.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 19 январь.
  19. ↑ Дроботов А., 2 февраля 2013.
  20. ↑ Глава Ингушетии встретился с представителями тейпа Евлоевых. Официальный сайт Республики Ингушетия (2012 шеран 21 февраль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 январь. Архивйина 2019 шеран 29 январехь

Литература

Хьажоргаш

  • Абадиев Японц Арскиевич. Виртуальный музей Ингушетии на museumri.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 январь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2015 шеран 6 июлехь
  • Официальный сайт Республики Ингушетия. На Мамаевом кургане будет установлена мемориальная плита, на которой будут увековечены имена участников Сталинградской битвы из Ингушетии. Ингушетия.ру (2012 шеран 13 март). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 январь.

Категореш