Башкирийчоь

ЦӀе схьайаьлла башкир — башкорт (башк. башҡорт) этнонимах а, -«стан» (гӀаж. ستان — «мохк») суффиксах а.

ФазлаллахӀан Рашид ад-динан «Огуз-наме» цӀе йолчу балха тӀехь Башгурдан кепехь дуьххьара хьахийна меттиг, VIII-гӀа бӀешарахь йу^[37]. Башгирдаш, Башгирд, Баскардия, Башгирдия иштта кхийолу цӀераш шуьйра йевзаш хилла йуккъерчу бӀешерийн Ӏаьрбийн-гӀажарийн а, малхбузен а хьостанашкахь^[38].

XVI—XVII бӀешерашкахь оьрсийн хьостанашкахь башкираш беха мохк билгалбаьккхира Уфан уезд йа Башкири^[39]. Йуьхьанца и цӀе лелайора Башкирия, Башкирдия, Башкирийн мохк, Башкирийн провинци кепехь.

Российн Федерацин Конституцица Российн Федерацин субъектан цӀе йу «Башкирийчоьнан Республика». Республикин Конституцица «Башкортостан» а, «Республика Башкортостан» а цӀераш цхьатерра йу^[34].

Башкирийчоь йу Къилба Уралан малхбузен басешкахь а, Уралан кӀажошкахь а. Республикера уггар лекха лам — Ямантау (1640 метр). Региона къилбаседера къилбеха йохалла 550 км, ткъа малхбузера малхбалехьа — 430 км. Республика Башкортостан лаьтта сахьтан асанехь МСК+2 . UTC хан дӀасататтар хуьлу +5:00^[40].

Белорецкан а, Абзелилован а кӀоштийн дозанан панорама. Абзаково кога когсалазаш хоьхку курорт. 2009-чу шеран октябрь.

Верхнеиткулово (Ишимбайн кӀошт) йуьртана тӀехула Ӏуьйранна дохк.

Геологин хӀоттамца регионехь билгалйолу кхоъ коьрта область: Малхбузан, Къилбен, Ломан Башкирийчоь.

Республикехь йу маьхкдаьтта (200 гергга хууш йолу меттигаш), Ӏаламан газ (тӀаьхьалон прогноз 300 млрд м³ сов), кӀора (10 гергга меттиг, балансан тӀаьхьало 0,5 млрд тонн кхаччалц), эчиган маьӀданаш (20 сов меттиг, балансан тӀаьхьало 100 млн тонн гергга), цӀеста (15 меттиг), даша, деши (50 сов меттиг), тӀулган туьха, дика цеманцан гӀирсаш долу меттигаш.

Башкирийчохь ду 12 000 сов охьадоьду эрк а, 2700 гергга Ӏам, куьйга бина Ӏам, хи латто меттигаш. Дукха ду латта бухара хин хьосташ. Даккхийчарех охьадоьду хиш: КӀайниг (Агидель) (1430 км) а, цуьнан гаьннаш Уфа (918 км), Дёма (535 км), Сим (239 км), Нугуш (235 км), Уршак (193 км), Ашкадар (165 км), Стерля (94 км). Дукхах долу Ӏаьмнаш республикин Уралан дехьарчу декъехь ду. Массо аьлчи санна Башкирчоьнан Урал дехьен Ӏаьмнаш ломан даккъашка терра озийна кепехь ду. Ӏаьмнаш чохь 40 кепара дукха чӀара бу. Регионан малхбузан декъера уггар даккхийчарех ду: Аслыкуль, майда 18,5 км², Кандрыкуль майда 12 км².

Хьаннаш дӀалоцу 40 % сов республикин мохк. Урал кӀожехь уьш ийна хьаннаш йу, малхбален ломан кӀелахь а, лаьмнийн кӀошташкахь а, Башкирийн Урал дехьахь а йу зезан-гӀеннийн, докхан хьаннаш а, таьӀана кӀохцалгийн тайга а. Урал кӀажошкахь йу хьун-аренаш докхан а, ножан а хьаннаш йолуш, тайп-тайпана бецийн а, огаран а аренаш, цул сов аренаш йаьржина Урал дехьарчу кӀошташкахь а. Латта, коьртаниг, сира хьаннийн, Ӏаьржа, байн кӀайн-сира ду.

Регионехь ду 77 тайпана декха дийнаташ, 300 гергга тайпана олхазарш, 42 тайпана чӀерий, 11 тайпана текхаргаш, 10 тайпана хи-лаьттан дийнаташ, 15 эз. Тайпана сагалматаш, 276 тайпана гезгаш, 70 тайпана веччалгаш, 120 тайпана моллюскаш, 140 тайпана искогбергаш, 1000 тайпана нӀаьний. Башкирийчоь Республикин ЦӀиен жайнин тӀехь йу — 18 тайпана декха дийнаташ, 49 тайпана олхазарш, тайпана чӀерий, 3 тайпана хи-лаьттан дийнаташ, 6 тайпана текхаргаш, 29 тайпана букъа даьӀахк йоцу дийнаташ, царна йукъахь 28 тайпана салматаш а^[41].

Республикехь 3 заповедник (Башкирин заповедник, Къилба-Уралан заповедник, «Шульган-Таш» заповедник) йу, 1 биосферан резерват, 1 къоман парк («Башкирия»), 29 заказник, 5 Ӏаламан парк («Асылыкуль», «Зилим», «Иремель», «Кандрыкуль», «Мурадымовн Ӏин»), 183 Ӏаламан иэс, Ботаникан беш-институт, 7 дарбан-могашаллин меттиг а, курорт а (ломан-санаторин Ӏалашбен гуо «Зелёная роща», «Карагай», «Юматово» санаторийн а, «Красноусольский», «Янган-Тау», «Якты‑Куль», «Ассы» кхин курортийн а). Башха Ӏалашбен Ӏаламан мехкан майдан барам бу 1064,7 эз. га (6,9 % Башкирийчоьнан майданах)^[42].

Континентан климат йу. Температуран йуккъера шеран барам: +0,3°С лаьмнашкахь, +2,8°С акъарийн тӀехь. Январан температуран йуккъера барам: −18°С, июлан: +18°С.

Шеран маьлхан денойн барам 287 тӀиера Аксёновхь а, Белорецкехь а 261 кхаччалц Уфахь (уггар кӀезиг денош догӀу декабрехь а, январехь а, уггар дукха — аьхкен беттанашна).

ХӀаваан температуран йуккъера абсолютан минимум йу −41 °С, абсолютан максимум: +42 °С. ХӀаваан температура 0° дехьайолу бӀаьста 4-9 апрелехь, гурахь 24-29 октябрехь, ломан кӀошташкахь 10-11 апрелехь а, 17-21 октябрехь. ХӀаваан ллюс температура йолу денош 200—205, лаьмнашкахь 188—193. Йуккъера терахь тӀеххьарчу гӀуоролийн 21-30 майхь, уггар тӀаьхьара 6-9 июнехь, ткъа къилбаседа а, ломан а кӀошташкахь 25-30 июнехь. Йуккъера терахь хьалхарчу гӀуоролийн 10-19 сентябрь, уггар хьалхара 10-18 август.

Шарахь йогӀу 300…600 мм йочанаш, республикехь хаъал йоккха башхалла хаало йочанийн, церан барам боьзна бу уггар хьалха атмосферан циркуляцин амалех. Къаьсттина чӀогӀа бу Урал лаьмнийн Ӏаткъам. Уралан лаьмнийн малхбузан басешкахь йочанийн шеран барам кхочу 640…700 мм, малхбален басешкахь 300…500 мм сов ца болу, Башкирийчоьнан малхбузан нийсачу декъехь 400…500 мм. 60-70 % йочанаш хуьлу шеран йовхачу заманахь (апрелера октябре кхаччалц). Аьхкенан беттанашкахь хуьлу максимум де-буьйсан йочанийн барам (78…86 мм).

Уггар хьалхара луо гучудолу терахь 12-20 сентябрь, уггар хьалхара луо дилларан терахь 16-24 октябрь, лаьмнийн кӀошташкахь 5-12 октябрь, йуккъера луо дилларан терахь 3-13 ноябрь. Йуккъера луо деша терахь 14-24 апрель. Луо диллина денойн барам бу 153—165, лаьмнийн кӀошташкахь 171—177. Йуккъера а, уггар алсама а лайн кӀоргалла 36-55 см, максимум кӀоргалла кхачало 106—126 см. Лайн чкъоьран йуккъера луьсталла уггар дукха долчу хенахь 240—300 кг/м³.

Таханлера Башкирийчоьнан уггар шира адам дахаран иэс Кхарабалыкты Ӏоман уллора Урта-Тубе (Мысан) меттамотт йу, иза йу хьалхара а, йуккъера а палеолитан муьрера. Мамонтийн, тӀергӀан мермаӀанийн, говрийн, кхин а дийнатийн сурташ ду Каповн хьех (Шульган-Таш) чура пенаш тӀехь, уьш йукъадогӀуйту тӀаьхьарчу палеолитан (36400 шо хьалха^[43]).

Къилба Уралан махкахь шорта ораматаш, даьхни, тӀулган гӀирс хилла, цара маьӀ-маьӀнера нах тӀеозош хилла. Цхьана версица говр караӀамор доладелла историн Башкирийчоьнан махкахь, оцунан тешалла ду уггар шира говран даьӀахкаш хилар Муллино II а, Давлеканово II а меттамотташкахь, C-14-ца хӀоттийна хан вайн эрал VII—VI эз. шо хьалхе^[44]

Мезолитан заманахь хаъал тӀекхета бахархой, цуьнан тешалла ду Башкирин Урал дехьера оцу муьрера тайп-тайпана археологин иэсаш. Неолитан муьран амал гойту латта а, даьхни а лелоран экономике нах дехьабовларца^[45].

Вайн эрал хьалхара II эзарна йуккъера I эзар шераш доладаллалц болчу муьрехь (борзанан мур), болало Къилба Урал жигара караерзорца, кхуза Абашевн оьздангаллера тайпанаш дахкарца доьзна ду иза. Абашевхой борза лелоран а, цунах белхан гӀирс баран а лакхарчу тӀегӀанехь хилла.

Меттиг Башгурд кепара дуьххьарлера хьахадар ду ФазлаллахI Рашид-ад-динан VIII бӀешерера «Огуз-наме» балхахь^[37].

Башгирдаш, башгирд, Баскарди, Башгирди цӀераш йевзаш хилла массанхьа а Ӏаьрбойн-персийн йуккъерчу бӀешерийн хьосташкара^[38]. Башкирин махках, цуьнан халкъах, гӀиллакхех хаамаш битина IX—XIII бӀешерашкахь Ӏарбойн географаш Ахьмад Ибн Фадлана а, ал-Балхис а, италин мозгӀаро Карпини Планос а, голландхочо Гильом де Рубрука. Халкъан башкорт цӀе дуьххьала хаало Саллам Тарджеманан (IX бӀешеран хьалхара дакъа) белхашкахь. Ибн Рустес билгалдаьккхина, башкираш — «халкъ шен лаамера ду, Ийдал, Кама, Тобол, Яик лакхен йукъара Урал дукъан шине агӀора мохк лоцу». Ткъа географа Идрисис XII бӀешарахь йаздина башкирийн шина махках лаьцна «чоьхьара а, арахьара а», хьахийна башкирийн гӀаланаш Немжан, Гурхан, Караки, Касра, Масра^[46]. 1469 шеран Лаврентьевн шераш йаздарехь хьахадо башкирийн латташ.

X—XIII бӀешерашкахь малхбузера башкираш Ийдалан Булгарин йукъабогӀура.

1220—1234 шерашкахь башкираш цахеддаш тӀемаш бира монголашца, боккъал а, сецийра монголийн малхбузе тӀелатар. Монголийн-башкирийн тӀом лаьттира 14 шарахь. «Монголийн даггара дийцарехь» башкираш хьахийна гӀезалой-монголашна уггар чӀогӀа дуьхьало йинчеран декъехь^[47].

XIII—XIV бӀешерашкахь башкираш охьахевшина мохк Дешин Орда йукъахь бара. Башкирашна олаллин бакъо ло, алчи а мехкан автономи Монголин имперехь. Монголин пачхьалкхан бакъонийн иерархехь башкирийн хьал гӀоле дара^[48].

Дешин Орда йоьхначул тӀехьа башкираш Ӏийра НогӀин ордахь, Казанан а, Сибрехан а ханаллашкахь^[49], Малхбалехьара башкираш беха мохк Сибрехара ханна йукъабогӀуш хилла, ткъа малхбузера башкирийн латтанаш Казанан ханаллин йукъадогӀуш хилла^[39].

1557 шарахь бинчу бартаца, «шайн лаамца» Башкирийчоьнан Европера дакъа Россех тохар хилла. Иза нисделла 1552 шарахь, Казанан ханалло Россий пачхьалкхах дӀакхетар дӀатеттина, пхи шо даьлча, иза бахьнехь Россис тӀемца схьа а йаьккхина йохийна. XVII бӀешеран йуккъехь, Сибрехан ханалла йоьхначул тӀехьа, факт хиллабашкираш беха дозан йисташкара мехкаш Российн йукъабахарх.

Гергарчу хьесапехь XVII бӀешо йуккъе кхаччалц Башкири Россин чоьхьа хилар номиналан дара, хӀунда аьлча Башкири оьрсийн пачхьалкхан институташна йукъа ца йаьлла дукха хан йара^[50]. XVII бӀешо йуккъе даьлча йина Закамскан дуьхьалойаран сиз, баккъалла а, Башкортостанан а, Российн а дозанан символ йара^[50]. Цу кепара Башкири дӀакъаьстина административан агӀор хилла ца Ӏаш, территорин агӀор а. XVII бӀешеран шолгӀачу декъехь бен ца йолаелира Росси башкирийн чоьхьарчу дахарна йукъагӀерта, бартан хьелаш а дохош, цуо 1662—1664 а, 1681—1684 а шерашкахь хьалхара гӀаттамаш хилира^[50].

Башкирийн шежерешкахь масийттаза йалайо ойла башкираш Россех дӀатохаран машаран аматех лаьцна, тӀе паччахьан Ӏедалца хиллачу бартан йукъаметтигашха лаьцна а, кхин тӀе иза хийца йиш ца хилар цхьаьна агӀонан. Башкирашкахь йитира йуьззина бакъо шайн мехка доладан, оцу тӀехь шайн эскар латто, администраци хила, дин лело. Башкирийн а, Российн а башха йукъаметтиг хилар гайтина 1649 шеран «Килсан Гуламехь», цуо боху элашна, бахам схьабаккхарца кхерам тосуш цамагадо муха а башкирашкара латта схьадаккха. Иштта башкирийн бакъо йара туьха даккха. Мелла а тӀехьуо паччахьан Ӏедало бохийра барт (дайн латташ дӀалоьцуш, налогаш ойбуш, башкирийн Ӏедал хӀаллак деш, нуьцкъала керста беш, кхин а), тӀаккха масийттаза хилира Башкирийн гӀаттамаш. Башкирашна уггар халаниг бу 1735—1740 шерийн гӀаттам. И гӀаттам боьдуш дукхаха долу башкирийн дайх дисина латташ схьа а даьхна дӀаделира гӀуллакехь хиллачу мещерякашна^[51]. Америкин историко А. С. Доннеллис чот йарца, башкирех велла хӀора виалгӀа стаг^[52][53].

XVI бӀешеран шолгӀачу декъехь дуьйна XIX бӀешо кхаччалц башкираш лаьцнера шуьйра мохк, къилба-малхбузера Ийдалан аьрру берд тӀиера Тоболан малхбалера лакхенашка кхаччалц, къилбаседера Сылва хи тӀиера, Ийдалан аьрру берд йукъа а лоцуш, къилбера Яикан (Уралехь) йуккъе кхаччалц, аьлчи а дара Йуккъера а, Къилба а Уралехь, Уралан кӀажошкахь, ткъа иштта ИйдалтӀиехь а, Уралан дехьехь а.

XVI—XVII бӀешерашкахь оьрсийн хьосташкахь башкираш беха мохк билгалбаккхара Уфан уезд йа Башкири олий^[39]. Дуьхьанца лелайора Башкирь, Башкирди, Башкирин провинци цӀеран кеп.

1708 шарахь мохк йукъабахийтина Казанан губернин Уфиман воеводалла аьлла^[54], иза 1719 шарахь хийцира Уфан провинци аьлла. 1774 шарахь Уфан провинци дехьайелира керла кхоьллинчу Оренбурган губерни.

1798 шеран 10 (21) апрель омарца башкирийн махкара бахархой бина тӀеман-гӀуллакхан чкъоьрех (Башкирин эскар), царна тӀедиллина декхар Российн малхбален доза лардар дара^[55]. 1731 шарахь кхазакхийн латташ Российн тӀетоьхначул тӀехьа Башкирийчоьнан историн мохк империн чоьхьарчех дукхкханнех цхьаъ хилира, башкираш дозалардаран гӀуллакхе кхайкхар ца ийшира.

1865 шарахь кхоьллина Уфан губерни Оренбурган губернех ши дакъа дина, иза лаьттара Уфан,Белебеевн, Бирскан, Златоустан, Мензелинан, Стерлитамакан уездех.

Башкирийн дошлойн полкаш тӀом бира Оьрсийн эскаран могӀаршкахь Мининан а, Пожарскин а ополченин йукъахь, дакъа лецира Москвох паргӀат йоккхуш полякийн интервентех 1612 шарахь, къаьсташ йара церан роль 1812 шеран Даймехкан тӀамехь.

 1917 15 ноябрехь (28 ноябрехь) шеран Башкирин областан шурос кхайкхира, ткъа Башкхурдистанан кхолларан гуламо чӀагӀйира къома-мехкан автономи Башкхурдистан^[56][57], иза Россехара дуьххьара къома-мехкан автономи йу.  1917 16 ноябрехь (29 ноябрехь) шеран хилла кхел гӀарайаьккхира. Коьрта шахьар Оренбургехь йара, ткъа тӀаьхьа хӀинцалерчу Башкирийчоь Республикин Баймакан муниципалан кӀоштерчу Темясово йуртахь йара.

Башкхурдистанан мехкан автономи кхайкхича республикин дозанех долу хаттар хӀоьттира. Курултайс чӀагӀйира ши проект: «Жима Башкири» а, «Йоккха Башкири» а^[58]. Ахьмад-Заки Валидис кховдийна кхоалгӀа проект а йара, иза хьоьжура уггар боккхачу мехкан кхолламех^[59]. Гражданийн тӀом бахьнехь хьалхара проект бен кхочуш ца йалайелира. Башкхурдистанан автономин республика Жима Башкирин дозанашкахь кхоллайалар жамI дара.

1919 шеран 20 мартехь Москохахь бартбаран куьг йаздира Центран Советан Ӏедало Башкирин Советийн Автономин Правительствоца. Оцу кехат тӀе куьг йаздарича, Советийн Россис дери дира къома-мехкан автономи, 1917 шарахь дуьйна йолуш хиларан^[60][61]. Хиллачу бартаца кхоьллира Автономин Башкирин Советийн Республика (АБСР). Топоним Жима Башкири кхин дӀа а лелайора АБСР меттана. 1919 шеран 23 мартехь ШРЦКХК «Известия» («Хаамаш») газетехь бартан текстан зорба тоьхна. И де лору официалан республика кхоьллинарг^[62][63][64].

1920-чу шеран 12-чу августехь Йерригроссийн ЦИК-ан «Уфи губернацин Стерлитамак гӀала Башкирийн республикин территори йукъайаккхаран хьокъехь» Указна тӀе куьг йаздина^[65].

1922 шеран 14 июнехь арадаьллачу Ерригроссийски ЦИК-ан «Автономни Башкирски Социалистически Советски Республикан дозанаш шордаран хьокъехь» омраца Уфин губерна Башкирийн республикана йукъайахийтира. «Жима Башкири» шорйина «Йоккха Башкири» дозане кхаччалц, цо цхьаьнатоьхна 87 % кхаччалц башкираш. Уфа гӀала республикан официалан коьрта шахьар хуьлу. «Йоккха Башкири» термин лелайора 1930 шарахь кантон-приходан декъадалар дӀадаккхалц.

1925 шеран 27 мартехь тӀеийцира республикин Конституцин проект (коьрта закон). 1937 шеран 23 июнехь СССР (1936) а, РСФСР (1937) а керлачу конституцешца нийса а догӀуш — 1937 шеран БАССР Конституци, ткъа 1978 шеран 30 майхь — 1978 шеран БАССР Конституци.

Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом болчу хенахь Башкиран АССР-на эвакуаци йира 100 сов промышленни предприятеш, иттаннаш дарбан хӀусамаш, цхьа могӀа йуккъера Ӏедалан органаш, 278 эзар бевдарш^[66]. ТӀеман шерашкахь республикан территори тӀехь Ӏамош йара дуккха а тӀеман дакъош. ТӀом балале республикехь толлуш хилла мехкадаьтта даккхаро доккха дакъа лоцура промышленностана а, эскарна а. Республикин бахархоша хаъал ахчанца гӀо дира ЦӀечу Эскарна, кеманаш а, танкаш а йан иттаннаш миллионаш ахча гулдеш. Башкиран АССР-н 280 вахархочунна Советан Союзан Турпалхочун цӀе йелла.

ТӀом чекхбаьлча Башкирийн АССР-хь кхоллайелира керла гӀаланаш (Салават, Кумертау) мехкадаьттан химин а, машенийн инженерин а, авиацин а центраш санна. Керла аьчканекъаш а, автомагистралаш а йира. 1960-гӀа шерашкахь дуьйна 1980-гӀа шерашкахь Башкирийн АССР-хь сиха кхуьуш йара промышленность, йуьртабахам, гӀишлошйар. 1980-чу шарахь Уфан бахархойн терахь миллионал сов дара.

1990 шеран 11 октябрехь Республикин Лакхарчу Кхеташоно кхайкхийра пачхьалкхан суверенитетан деклараци^[67][68]. Декларацица а догӀуш, республика хийцира Башкирийн ССР — Башкирийчоьне, ткъа 1992 шеран 25 февралехь цуьнан цӀе хийцира Башкирийчоьнан Республика аьлла.

1992 шеран 31 мартехь Башкирийчоьно куьг йаздира Российн Федерацин пачхьалкхан Ӏедалан органашна а, цунна йукъайогӀучу суверенни республикин пачхьалкхан Ӏедалан органашна а йукъахь бакъонаш а, юрисдикци а къасторан хьокъехь Федералан бартана, ткъа иштта цунна тӀетохар дира Башкортостанан Республикин, цуо билгалдаьккхира Ӏаламан йукъаметтигаш Башкортостанан а, Российн Федерацин.

1993 шеран 24 декабрехь тӀеийцира Башкирийчоьнан Конституци, цуо хӀоттийра Республикан Президентан дарж (2015 шарахь дуьйна — Башкирийчоьнан Куьйгалхо).

Башкирийчоьнан пачхьалкхан байракх чӀагӀйина 1992 шеран 25 февралехь.

Башкирийчоьнан пачхьалкхан хӀост тӀеэцна 1993 шеран 12 октябрехь.

Башкирийчоьна шатлакхан илли чӀагӀйина 1993 шеран 12 октябрехь.

Башкирийчоь — Российн Федераци йукъахь субъект^[34]. Конституцица а догӀуш, республика Российн Федерацин чоьхьарчу бакъонан Ӏедалца урхалла деш йолу демократин пачхьалкх йу^[69]. Цуьнца цхьаьна Россин Федерацин Конституцера республика (пачхьалкх) боху кхетам бац Россин Федерацин субъектан пачхьалкхан суверенитет къобалйар, амма еккъа цхьана гойту цуьнан конституцин а, бакъонан а статусан цхьайолу башхаллаш, уьш йоьзна йу историн, къоман а, кхин а Россин конституцин факторшца, хӀунда аьлча цу хенахь дуьйна Российн Федерацин конституцин факторшца йоьзна йу. Федерацин субъектийн цхьатерра хилар^[32]. Официалан меттанаш ду башкирийн а, оьрсийн а.

Конституци

Конституци йу Башкортостанан коьрта низам. Иза тӀеийцира 1993 шеран 24 декабрехь.

Башкирийчоьнан Республикан Конституцин Кхел

Башкирийчоьнан Республикин Конституцин Кхел — конституцин талламан кхелан орган, йозуш йоцуш а, автономехь а кхелан Ӏедал кхочушдеш йолу конституцин процессашкахула.

Башкирийчоьнан Республикин Куьйгалхо

Субъектан куьйгалхо ву халкъан кхажтасарца хаьржина Башкирийстан Республикан Куьйгалхо. 2015-чу шеран январан 1-ра де тӀекхачале цу даржах президент олура^[70].

Пачхьалкхан Гулам — Башкортостан Республикин Курултай

Пачхьалкхан Кхеташо — Башкирийчоь Республикин Кхурултай — Башкирийчоьнан 110 депутатах лаьтташ йолу законашкхолларан меже (парламент) йу. Хоржу массара а кхаж тосуш.

Правительство

Кхочушдаран Ӏедалан Лакхара меже Башкирийчоь Республикин Правительство йу. Башкирийчоь Республикин Правительствон корта Пачхьалкхан Кхеташонан — Башкирийчоь Республикин Кхурултайн пурбанца регионан коьрто хӀоттош волу председатель ву.

РФ Президент волчохь йолу Башкирийчоь Республикин Бакъоелла Вакилат

Российн Федерацин Президент волчохь йолу Башкирийчоь Республикин Бакъоелла Вакилат — Башкирийчоьнан пачхьалкхан регионан кхочушдаран Ӏедалан меже йу, шен болх дӀакхоьхьу Башкирийчоь Республикин Правительствон куьйгаллица.

Башкирийчоь Республика административан-мехкан хӀоттаман гуранчохь йекъало административан-мехкан субъекташка: 8 республикин маьӀна долу гӀала, 1 ЗАТО, 54 кӀошт, шайна чу 12 кӀоштан маьӀна долу гӀала, 2 гӀалин кепара эвла (гӀкэ), 828 сельсовет, 4538 йуьртан станица, царех 82 3000 сов стаг вехаш, 154 бахархой боцу^{[34][71][72][73]}.

Муниципалан структуран декъахь 2018-чу шеран январан 1-чу дийне кхаччалц республикин административан-территорин дакъойн дозанехь кхоьллина 895 муниципалан субъект, шайна йукъахь: 9 гӀалин кӀошт а, 54 муниципалан кӀошт а, шайна йукъахь 818 йуьртан нах беха меттигаш а, 14 гӀалин эвла а йолуш^[74].

КӀошташ (муниципалан кӀошташ)			Административан карта
Абзелилован Альшееван Архангельскан Аскин Аургазин Баймакан Бакалинан Балтачеван Белебейн Белокатайн Белорецкан Бижбулякан Бирскан Благоваран Благовещенскан Буздякан Бураеван Бурзян	Гафурийн Давлеканован Дуван Дюртюлин Ермекееван Зианчуран Зилаиран Иглин Илишан Ишимбайн Калтасин Караиделан Кармаскалин Кигин Краснокамскан Кугарчин Кушнаренкован Куюргазин	Мелеузан Мечетлин Мишкин Миякин Нуриманован Салаватан Стерлибашеван Стерлитамакан Татышлин Туймазин Уфан Учалин Фёдоровкан Хайбуллин Чекмагушан Чишмин Шаран Янаулан

Республикин маьIна долу гIаланаш а, ЗАТО (гIалин гуонаш) а:

1. гӀала Агидель;
2. гӀала Кумертау;
3. гӀала Нефтекамск;
4. гӀала Октябрьский;
5. гӀала Салават;
6. гӀала Сибай;
7. гӀала Стерлитамак;
8. гӀала Уфа;
9. ЗАТО гӀала Межгорье.

10 эзар сов бахархой болу нах беха меттигаш

Бахархойн терахьца Башкирийчоьнан Республика Российн Федерацехь ворхӀалгӀачу меттехь йу, Российн Федерацин республикашна а, Ийдалйистан федералан гуонан регионашна а йукъахь хьалхара меттиг дӀалоцуш йу.

Республикин бахархойн терахь Росстатан карарчу хаамашца 165 стаг. 4 038 151 стаг (

).

ГӀалин бахархой — 62,38^[132] % (

). 31.67 % бахархой беха республикан коьртачу гӀалахь, Уфа гӀалахь а, цунна уллора Уфан муниципалан кӀоштахь а.

Бахархойн луьсталла — 28,25 стаг/км² (

).

Йерриг Российн 2020-чу шарахь дӀайаьхьначу бахархойн бахархойн терахьашца, уггар дукха бахархой беха гӀала йу Стерлитамак (2515,0 стаг/км²), уггар лахара Межгорьехь (71,1 стаг/км²). Уггар лакхара йуьртан бахархойн дукхалла гуш йу Уфан (69,6 стаг/км²), Кармаскалин (30,1 стаг/км²), Иглин (28,3 стаг/км²), Чишмин (28,1 стаг/км²), кхин а Туймазин (26,8 стаг/км²) муниципалан кӀошташкахь. Уггаре а кӀезиг бахархой бехаш бу Зилаиран (2,6 стаг/км²), Белорецкан (3,1 стаг/км²), Бурзян муниципалан кӀошташ (4 стаг/км²)^[133].

Къаьмнийн хӀоттам 2020 шарахь Йерригроссийн бахархойн дӀайазбарца: оьрсий — 37,1 %, башкираш — 31,5 %, гӀезалой — 24,2 %, чувашаш — 2,0 %, марийш — 2,1 %, кхечу къаьмнех болу нах — 2,7 %^[134].

Берриг а республикехь бехаш бу 160 къаьмнийн а, 13 къаьмнийн а векалш (2010 шо)^[135]. Башкираш, оьрсий, гӀезалой 93,2 % бахархойн (2021 шо)^[134].

Бахархойн дукхалла дӀайазбаран хаамашца коьрта бахархойн гайтамаш

Республикин экономика билгалйолу кхиаран чолхаллин лаккхара гайтамаш болуш дуккха а дакъойн структураца^[178]. Коьрта говзалла йуьсу говзанчаш арахецар, уггар хьалха мехкадаьтта цӀандар. Йагориг-энергетикан комплекс республикина коьрта индустри йу, кеманашца дӀасакхехьначу продукцин ах барам дӀалоцуш. Регионехь йу 200 сов теллина меттиг, ерриг а 22,7 миллиард баррель мехкадаьттан Ӏалашдарш долуш. ХӀора шарахь мехкадаьттан а, газан а химин заводаша 23 млн тонна гергга углеводородийн сурсаташ леладо^[179].

2024 шарахь Башкортостанан йалта регионан продукт (ВРП) хилира 2,8 триллион сом, шарахь 4,7 % алсамйаьлла^[180].

ДӀадахана шо вайн регионна хаъал дикачу агӀор хийцамаш а, кхиамаш а болуш зама хилла дӀахӀоьттина. Масала, 2024-чу шарахь промышленностан продукцин индекс 2023-чу шеран тӀегӀанца 105,4% йара. Къаьсттина билгалдаккха деза, цу декъехь коьрта драйвер йара промышленность, индекс 108,1% йара, билгалдаьккхира регионан экономикин кхиаран министро Муратов Рустама^[180].

Иштта республикин экономикин кхиаран министерствос дӀакхайкхийна инвестицийн а, йохк-эцаран а, йуьртабахаман а декъехь кхиар. 2024-чу шеран хьалхарчу исс баттахь республикин коьртачу капитале инвестицийн барам шарца дуьстича четверть гергга алсамбаьлла, 462,5 миллиард соьме кхаьчна. 2024-чу шарахь гӀишлошйаран барам 480 миллиард сомал совбаьлла, 8,2 % алсамбаьлла шарахь хиллачул. 3 миллион сов еакӀов метр хӀусамаш дӀаелла. Йохка-эцаран мах хьалабаьлла 12,3 %^[180].

ХӀусамаш чекхйахар 1 % алсамдаьлла шарахь 3,3 млн йеакӀов метр кхаччалц. Иштта алсамйаьлла йохка-эцар, 2024 шарахь махбаран мах алсамбаьлла 12,3 %^[181].

Башкортостанехь 2024-чу шеран январь-ноябрь баттахь йуккъера баттахь луш долу алапа номиналан барамехь 17,6 % а, бакъалла барамехь 9,0 % а хьаладаьлла, 65,3 эзар рубль хилла, ткъа декабрь кхаччалц белхазалла лахйелла 1,4 % кхаччалц^[182].

ЭЭлектроэнергетика, металлурги, маьӀданаш дахар, дечиг лелор — регионан коьрта промышленни дакъош ду. Башкирийчоьнан Республикин йалта регионан продуктан 40 % кхаччалц промышленностан дакъа ду. Республикехь кхоьллина Ӏилманан а, производствон а кластерш, шайна йукъахь Ӏаморан центраш а, Ӏилманан-талламан институташ а, пилотни производственни объекташ а, промышленни комплексаш а йолуш^[183].

Уггар йаккхий промышленни центраш: Уфа , Стерлитамак , Ишембай , Салават , Нефтекама , Туймазы , Октябрьский , Белорецк . Арахецаран лакхара концентрацица билгалйолу, ах гергга промышленни продукци арахоьцу Уфахь^[184].

Уггаре а мехала отраслаш йу мехкадаьтта цӀандар (Башнефть-УНПЗ, Башнефть-Новойл, Башнефть-Уфанефтехим), химин а, мехкадаьттан химин а (Газпром нефтехим Салават, Уфаоргсинтез, Шкаповски^[185] кхин Туймазински а^[186] ГПП), мехкадаьтта доккху (ООО «Башнефть-Добыча»). Республикера мехкадаьтта цӀандеш йолу комплекс Европехь уггаре а йаккхийчех йу^[187]. Машинаш йар а, металл лелор а (OOO NPF Paker) дика кхиъна. Иштта йу дечигах болх баран индустри а, гӀишлошйаран гӀирсаш арахецар а.

Башкортостанан промышленностан сурсаташ

1917 шо кхачале кхузаманан Башкортостанан территори тӀехь лаьтташ йара гергарчу хьесапехь 100 тайп-тайпанчу тайпанийн предприятеш, ткъа экономикин индустрин дакъа дара 15 %. 1930-чу шерашкахь СССР Халкъан Комиссарийн Совето тӀеийцира «Башкирийн АССР-хь промышленность кхиоран хьокъехь» резолюци. Оцу шерашкахь республикехь мехкадаьттан индустрин бух биллина. 1932-чу шеран 16-чу майхь кхузаманан йоккхачу индустриальни гӀалин Ишимбайн территори тӀехь, йерриг а Уралехь а, Волжехь а дуьххьара доккху «Ӏаьржа дешин» дуьххьарлера тӀадам^[188].

Мехкадаьттан индустри алсам хилар бахьана долуш, 1990-гӀа шерашкахь Башкортостанехь промышленностан сурсаташ арахецар лахдалар кхин а кӀезиг хилира, сурсаташ арахецаран регионашкахьчул. Амма мехкадаьттан запасаш кӀезиг хилар бахьана долуш цуьнан даккхаран барам дикка лахбелира 1980—2006 шерашкахь 39,2 млн тоннера 11,0 млн тонне кхаччалц^[189].

2024 шеран январера ноябрь кхаччалц йолчу хенахь Башкирехь промышленностан сурсаташ арахецар алсамдаьлла 4,5 % 2023 шеран оццу муьрца дуьстича. МаьӀданийн а, карьерийн а лахделла 8,7 %, говзаллин гайтина 7,2 % кхиар, «ток, газ, бух латторан; кондиционеран» секторехь кхиар хилира 1 %, «хи латторан; санитаран, нехаш гулйаран а, дӀайахаран а2» секторехь, бехдарна тӀехь урхалла дар а5^[190]. Январь-октябрь баттахь йохк-эцаран кхиаран темп йара 113,3 %, кхаьчна 1,2 триллион соьме^[191]. 2025-чу шарна Ӏедалша прогноз йина 5 % базови сценарица а, 3,4 % консервативни сценарица а, карарчу хенахь санкцийн режим дӀайахьар а, мехкадаьтта даккхаран барам лахбар а, предприятешна бизнесан жигаралла лахйалар а тидаме а оьцуш^[190].

Башкирийчоьнан экономика кхиаран тӀегӀа дукха хьолахь билгалйоккху электроэнергетикан (13 % промышленностан сурсат) хьолаца. Цуьнан бух бу йовхонан электростанцеш: Кармановскан ПКӀЭС, Уфан ЙЭЦ-1, ЙЭЦ-2, ЙЭЦ-3, ЙЭЦ-4 Уфахь, ЙЭЦ Стерлитамакехь, Салаватехь, Зауральскан ЙЭЦ Сибайхь, Кумертаун ЙЭЦ. Башкирин АЭС йар сацийра Чернобылан авари хилча^[192].

XX бӀешеран 80-гӀа шерашкахь Башкирехь меттигерчу предприятешкахь йора механ генераторш 30 киловатт ницкъаца йолу. Амма Советийн Союз йоьхначул тӀаьхьа дан долийнарг сацийра. Оцу хенахь хиллачу «Башкирэнерго» куьйгалхочун Абдурашитов Шамилас дийцарехь, республикин правительствон хила йеза терго хиллехьара , Башкирийчоь шен Ӏилманан базица тахана хила таро йара механ энергии йаккхарехь дуьненан лидер^[193]: «И базар вайн хир йара, вай кхин а ах дуьнен латтора йара вайн станцеш, ткъа Башкири хир йара механ индустрин малхбален центр».

XXI бӀешо долалуш республикера альтернативан энергетика тӀехь-тӀехьа йухакхоллалуш йу^[194]. Туймазин кӀоштан Тюпкильды йуьртан йисттехь йу зиеделла-экспериментан механ электростанци 2,2 МВт ницкъ болуш. 2018 шо кхаччалц къилба кӀошташкахь йан дагахь бу ворхӀ маьлхан электростанци цхьанатоьхча 59 МВт ницкъ болуш^[195].

2021-чу шарахь Башкортостанан энергосеташа 26,625 млрд кВт/с электроэнерги йина, хьалха хиллачу шарца дуьстича 8,3 % алсам. Иза 2,5 % дара Йеригроссийн генераци^[196].

Башкортостанан коьрта энергетикин компани йу Башкортостанан генерацин компани, иза йу 2012 шарахь дуьйна уггаре а йоккхачу энергетикан холдинган «Интер РАО» тобанан декъашхо, компанин долахь йу республикехь йерриг а йеш йолчу электроэнергин пхоьалгӀа дакъа диъ дакъа, иза кхуллу 20 электростанцино, йерриг электроэнергин ницкъ а, кхин а M4600 бу. 758 Гкал (2021 шо йуккъе даьлча). 2024-чу шеран октябран 28-чу дийнахь ООО «БГК» компанин шина генерацин объектана, Павловскан а, Юмагузинскан а ГЭС-на, елира карлайаьллачу энергин хьостанийн бух тӀехь болх бечу говзаллин генерацин объектийн статус^[197].

2009 шарахь республикехь йара 189 йоккха а, йуккъера а, 4511 жима предприяти гӀишлошйаран индустрера. Башкирийчоьнан гӀишлошйаран барам 2000 шарахь хилира 15,7 млрд сом, 2005 шарахь — 46,4 млрд сом, 2006 шарахь — 56,2 млрд сом, 2007 шарахь — 83,1 млрд сом, 2008 шарахь — 102,7 млрд сом, 2009 шарахь — 80,6 млрд сом^[198]. 2014 шарахь гӀишлошйарехь Россехь коьртачехь цхьаъ йу, ткъа ИФГ хьалхарчу меттигехь йу^[199].

2024-чу шеран декабрехь республикан правительствон кхеташонехь премьер-министро Назаров Андрейс чӀагӀдира, дӀаеллачу хӀусамийн барамца республика хаддаза махкахь хьалхарчу итт регионна йукъахь хилар (Россин Федерацехь 8-гӀа меттиг, ИФГ 2-гӀа меттиг)^[200]:

2024-чу шеран июнехь къобалйира 2030-чу шаре кхаччалц керла Ӏалашонан программа, цуо лерина ду 565 дукхахйолчу гӀишлошкахь 227 эзар еакӀов метр телхина хӀусамаш дӀатарйар. "Башкирийн керташ" программаца кхушара тодина 143 керт, 1 миллиард сов ахча дойуш. Цул сов, Къоман хьал-бахаман фондан ахчанах пайда а оьцуш, кхочушъеш йу коммуналан инфраструктура модернизаци йан лерина 17 проект, ерриг а 8,3 миллиард сов сом мах болуш. "Инфраструктуран меню" гӀирсех пайда а оьцуш, жигара дӀахьош бу болх. Къаьсттина, кхочушъеш йу "ЦӀена хи" цӀе йолу федералан проект. Федералан ахчанах 4,2 млрд ром хьажийна хи латторан 23 объект йан^[200].

2024-чу шеран хьалхара 11 бутт чекхболуш республикехь эксплуатаце дӀаелла 2,8 млн еакӀов метр сов хӀусам. Тахана и терахь ду 3 миллион сов йеакӀов метр^[200]. Территори кхиоран интеграцин программин гурашкахь 2,1 млн еакӀов метрал сов гӀаланаш кхиоран потенциал йолу 22 барт бина (кхочушдаран хан: 2032 шо кхаччалц). 2024–2030-чу шерашкахь лерина керла Ӏалашонан программа тӀеэцна, 565 дукхахйолчу хӀусамашкахь 227 эзар еакӀов метр телхина хӀусамаш дӀатарйар лерина. "ГӀалин синтеме Ӏалам кхоллар". федералан проектан гурашкахь республикехь 123 йукъараллин меттиг тойина, 1,2 млрд сом ахча а дойуш.» цӀе йолчу федеральни проектан гурашкахь республикехь 123 йукъараллин меттиг тойина, 1,2 млрд сом ахча а дойуш^[200].

Агропромышленни дакъа — Башкирийчоьнан экономикан коьртачех дакъа ду. Республикехь йуьртабахаман коьрта тидам тӀебохуьйтуш бу йалта лелоран а, даьхний лелоран агӀора йуьртабахам. Кхиадо кӀа, Ӏаьржа кӀа, сула, мукх (йалта) а, шекаран буракъ, маьлхан хӀу (техникин йалта). Республикехь кхиана ду жижиган-шуран даьхний лелор, жижиган-тӀаргӀан, жа лелор, зӀакардаьхни лелор, говраш лелор, кхумыс даккхар, накхарш лелор. Шуьйра девза Россехь башкирийн моз^[201].

Кеманашца дӀасакхехьначу кхачанан сурсатийн барам 2023-чу шарахь хилла 130,5 млрд рубль, ткъа кхачанан сурсаташ промышленностан арахецаран индекс хилла 100,1 %. 2019—2023 шерашкахь кхачанан сурсаташ арахецар алсамдаьлла 28,9 %. Жижиг арахецар (олхазарш доцург) 2,6-зза алсамдаьлла, олхазарийн жижиг 3,4-зза, ахфабрикаташ 2-зза, рафинированни доцу ораматийн даьтта 17,4 %, рапсан даьтта 1,6-зза, шура (сирой доцург, % кхачанан сурсаташ) 356. 1,6-зза, макаронаш 11 %, кондитерийн сурсаташ 12,4 %, фермерийн дийнаташна кхача 27,5 %, шекар 4,7 %, наьхча 1,4 %^[202].

Йуьртабахаман йалта арахоьцу 2024-чу шарахь 250 миллиард сомал сов ду. Йалтан мах бара гергарчу хьесапехь 101 %, планан мах бара 100,1 %. 2024-чу шеран хьалхарчу 11 беттан жамӀашца, йалташ кхиорехь гайтина дикка хьал: йуьртабахаман предприятешкахь 108,6 %, бахамашкахь 103,9 % дустаран мах хадорца^[201].

2024 шарахь ахархоша гулдина 3,2 млн тонна йалта, иза рекорд йу промышленни йалташна — 2,5 млн тонна шекаран хьаьжкӀаш, 600 эзар тонна даьттанан буьртигаш. Оха хаддаза алсамдоккхура мах а, шура а арахецар. Йуьртабахаман техникан 2 эзар дакъа эцна оха, йерриг а 9,1 миллиард сом мах болуш. Йуьртабахаман экспорт хаъал алсамйаьлла^[203].

2024-чу шеран 11 беттан жамӀашца, 2023-чу шеран оццу муьрца дуьстича, коммерцин шура арахецаран барам 2,8 % алсамбаьлла, 732 эзар тонне кхаьчна. 380 эзар тонн гергга даьхнийн а, олхазарийн а жижиг даьккхира. 2023-чу шеран оццу муьрца дуьстича, кхиар хилла 103,6 %, ткъа коммерцин декъехь — 107,1 %^[201].

Республикин предприятеша йерриг аьлча санна коьрта кхачанан сурсатийн ассортимент арахоьцу. Регионехь шен хьашташ дуьззина кхочушдо шурин а, шурин сурсатийн а (ша-шех тоам бар — 121,8 %), хьакхин жижиг (250,1 %), бежанан жижиг (153,2 %), шекар (6,7-зза), ораматийн даьтта (6,8-зза), картол (147,4 %), керла хьаьжкӀаш (117,9 %), помидораш (171,7 %)^[201].

2024-чу шеран декабрехь республико экспорт йина гергарчу хьесапехь 567 эзар тонна йуьртабахаман сурсатийн мах болуш 290 млн АЦШ доллар. Карарчу хенахь республико цхьаьнаболх бо 41 пачхьалкхаца, шайна йукъахь СНГ-н пачхьалкхаш хилла ца Ӏаш, Китай а, ХӀиндойчоь а, ГӀажарийчоь а, Ӏиракъ а, Алжир а, кхийолу пачхьалкхаш а йолуш^[201].

Башкирийчоь Республикехь оптан йохк-эцаран оборот 2024 шарахь 400 млрд рубле алсамйаьлла 2023 шарца дуьстича, 1 триллион 931 млрд соьме кхаьчна. «И меттиг кхиорхьама кхочушйеш йу складийн инфраструктура йан йаккхий инвестицийн проекташ», Республикин йохка-эцаран а, гӀуллакхийн а министра Гусев Алексейс билгалдаккхарехь, и меттиг кхио Ӏалашонца кхочушйеш йу складийн инфраструктура йан йаккхий инвестицийн проекташ^[204]. 2024 шарахь Башкирийчоьнан Республика хилира «Йерригроссийн ярмарка» федеральни проектан пилотни регионех цхьаъ, Ӏалашо йара махкахь арахоьцу сурсаташ довзийтар, жимачу бизнесана гӀо дар, культурин ламасташ чӀагӀдар. Йерриг а цу проектана йукъайахана республикера 13 кӀошт а, гӀала а^[204].

2024-чу шарахь республикерчу кхо эзар сов экспортеро контракташ йина арахьарчу партнершца 139 миллиард сом мах болу сурсаташ кхачоран хьокъехь. Республикерчу 49 предприниматело дуьххьара махкал арахьа дӀакхачийна. Башкортостанехь экспортан гӀуллакхаш кхиор дӀахьош ду къоман «Дуьненайукъара коопераци а, экспорт а» проектца нийса а догӀуш^[205].

Туризм а, садаӀар а кхиорехь лаккхара таронаш йу Башкортостанехь. Республикин ладаме Ӏаламан меттигаш а, хьалдолуш историн а, культурин а тӀаьхье йу^[206]. Республикехь даьржина ду хин чухула охьавар, шатайпа Ӏаламан меттигашка кхачар, курортехь дарба дар^[207], когсалазан ломан туризм.

Уфахь жигара кхуьуш а, йаржош а йу мероприятин туризм. «Евразин дог», «Симфонин буьйса», «Шурин мохк», «1000 велосипедистийн де», «Курортийн сабантуй» санна йолу музыкан фестивалаш дӀахӀиттийна. ХӀора муниципалитетан куьйгалхочунна ах-миллион сом къастийна туристаш тӀеозор болу брендан фестивалаш а, мероприятеш а дӀайахьа. Цунна масал ду гастрономин фестивалаш «Бирское яблоко», «Бирские Пельмени», Бурзянскан кӀоштахь мозан фестивал^[208].

Некъахойн туристийн кеманаш лелор кхуьуш ду. 2024-чу шарахь кхоалгӀа а Уфехь дӀахӀоьттира дуккха а палубийн туристийн кеманаш, шайна йукъахь Российн уггаре а комфортан лайнерех цхьаъ долу диъ палуб йолу «Мустай Карим» кеманаш а долуш. Перед республикой стоит задача привести в порядок крупные водные транспортные артерии, восстановить грузовой речной порт «Агидель»^[209].

Шатайпа Ӏаламан хӀолламаш Башкортостанан хазна йу. Янгантау геопарк йукъайогӀу ЮНЕСКО-н дуьненайукъара геопаркийн машанна. Торатау геопарк йукъайогӀу шиханаш, шира рифийн йисина меттигаш, цхьаъ бен йоцу меттиг, цигахь гойту перман заманан историн кхачам боллуш дӀасакъастар^[208].

Туристийн тӀегӀа алсамдалар гуш долчу регионашна йукъахь йу Башкортостан. Башкортостан Республикин Куьйгалхочо Хабиров Радийс билгалдаккхарехь, 2023-2024-чу шерашкахь пачхьалкхан гӀо-накъосталлин рекордни барам бу туризме хьажийна — 1,4 млрд сом, цунах доккхаха долу дакъа федералан бюджетера кхаьчна, ткъа инвесторша шайн ахчанах 2,1 млрд сом хьажийна^[208].

2024-гӀа шо тӀекхачале Башкортостанан могашаллаӀалашъяран курортийн комплексана йукъайогӀур йу 60 сов санатори, регионехь чоьхьара а, чуйогӀу а туризм кхиорехь къастош дакъа лоцуш йолу. Статистикаца, Башкирерчу могашаллин курорташа шарахь йуккъерчу барамехь гӀуллакх до 250 эзар стагана. Санаторийн коьрта дарбанан профиль йукъайогӀу дог-цӀийца а, садеӀарца а, кхача дӀасабаржорца а, нервашца а йолчу цамгаршна дарба дар^[210].

Башкортостанехь отелийн берриг а пайда 2023-чу шарахь хилла 4,19 миллиард сом^[211]. Башкирийчоьнан коьртачу шахьарахь отелан бронь йарна бизнесан лехамаш 85 % алсамбевлла 2024-чу шеран январера—апреле кхаччалц, стохка оццу муьрца дуьстича. 2019-чу шеран хьалхарчу 4 баттаца дуьстича, лехамаш шозза сов алсамбевлла — 110 %. Уфехь хан йаккхаран хан 20 % алсамйаьлла, ткъа йуккъерчу барамехь бизнес-туристаш 2024-чу шарахь Уфехь 3,16 буьйсанна Ӏийр бу^[212].

2025-чу шарахь Башкортостанехь болх бан йолаелла къоман «Туризм а, хьошалла а» проект. Оцу проектан гурашкахь кхочушъеш йу «Отелийн чоьнаш а, инфраструктура а, керла нах тӀеозоран точкаш а кхоллар» цӀе йолу регионан проект. Иза кхочушйарехь гӀо дийр ду туризман инфраструктура кхиорца а, мероприятешца а, гӀаланашкахь а, кӀошташкахь а туристийн меттигаш тойарца йоьзна йолчу йукъараллин инициативашна гӀо дан лерина йолчу пачхьалкхан ахчанца. «Туризман а, хьошаллин а проект» чекхйаккха лерина йу 2030-чу шарахь^[213].

Башкирийн Республикин 6 муниципалитетехь йукъайаьккхина туристийн налог 2025-чу шеран январан 1-чу дийнахь дуьйна^[214].

Башкортостано къаьсттина тидам тӀебохуьйту шен транспортан инфраструктура кхиорна. Цу регионехула лела автомагистралаш М5. «Урал», М7. «Волга», автонекъаш Р240 Уфа — Оренбург, Уфа — Бирск — Янаул, Стерлитамак — Белорецк — Магнитогорск, Бирск — Тастуба — Сатка, Уфа — Инзер — Белорецк, Серменево — Баймак — Акъяр — Орск, Белорецк — Учалы — Миасс а, Мелеуз — Магнитогорск^[215].

2024-чу шарахь маьӀне хилам бара Уфара М-5 «Урал» федералан автомагистрале Малхбален араваларан некъ схьайеллар. Тоннель йан йолийна 1992-чу шарахь, 2004-чу шарахь сацийна, амма боккха белхаш йуха а дӀаболабелла 2020-чу шарахь. Цу кепара аьтто белира республикехь уггаре а йаккхийчех йолу инфраструктуран проект кхочушйан, иза бахьанехь хӀинца Уфара М-5 «Урал» шоссе тӀекхача аьтто бу 10 минотехь^[209].

ХӀаваан хаамца регионан зӀе йу Российн мехкара а, ЛПД пачхьалкхашкара а иттаннаш гӀаланашца, ткъа иштта Желтойчоьнан, Цийчоьнан, ӀЦЭ, Туркойчоьнан гӀаланашца. Уфахь йу регионера уггар йоккха аэропорт.

Республикехь болбо ОАО «РЖД» Куйбышевн ЦӀПН Башкирийн регион, чекхдовлу цӀерпоштнекъийн Горькийн а, Къилба-Уралан а гаьннаш. Кеманаш лела эркаш: КӀайниг, Уфа. Кхиана йу биргӀан транспорт. Шо шере мел дели тӀекхета автомобилийн парк.