Башкирийн мотт

Йаьржина Башкирийчоьн а , Челябинскан а, Оренбурган а, Тюменехь а, Свердловскан а, Курганехь а, Самаран а, Саратовн областяшкахь а , Пермийн махкахь а, ГӀезалойчоьхь а, Удмуртийн республикехь а.

Дерриг а дуьнентӀехь 1,4 миллион сов стаг ву башкирийн мотт буьйцуш^[1]. 2020-чу шарахь Йерригроссин бахархойн дӀайазбарца, башкирийн мотт буьйцуш ву 1 086 423 стаг, царех: 928 257 — башкир а, 103 024 — гӀезалой а, 36 316 — оьрси а, 2 895 — чуваш а, 2 754 — мари а,1094 — кхазакхаш а, 2547 — удмуртхой а, 937 — узбекаш а, кхечу къаьмнех 1345 стаг а, шайн къомах ца гайтина 5311 стаг а.

Башкирийн мотт — Башкирийчоьнан Республикан официалан мотт бу. Башкирийн меттан юридикан статус пачхьалкхан мотт санна (оьрсийн маттаца цхьаьна) дуьххьара дӀахӀоттийра Башкирийн ревкоман 1920 шеран бекарг беттан 24-чу дийнахь арахецначу положенис^[2]. Карарчу хенахь и низам чӀагӀдина ду Башкирийстан Республикан Конституцехь. 1918 шеран кхолламан беттан Башкиран правительствос(оьр.)нохч., автономин урхаллин низаман проектан къаьстина параграфехь билгалдаьккхира чоьхьарчу автономин урхаллехь а, кхелашкахь а официалан мотт башкирийн мотт хир бу аьлла^[3]. 1920-чу шеран бекарг беттан 24-чу дийнахь Башкирийн автономин Советски Социалистически Республикан территори тӀехь башкирийн меттан пачхьалкхан статус йаларан хьокъехь йолу положени Башкирийн меттан. Оцу сацамна тӀе а тевжаш, 1920-чу шеран бекарг беттан 28-чу дийнахь Ревкоман пленумо дӀакхайкхийра республикан территори тӀехь пачхьалкхан меттанаш санна башкирийн а, оьрсийн а меттанаш^[4]. 1921 шеран асаран беттан 27-чу дийнахь РКП(б) Башкиран комитето тӀеийцира резолюци, башкирийн мотт пачхьалкхан мотт санна къобал а беш, массо а дешаран а, тӀеман а дешаран хьукуматашкахь башкирийн мотт тӀедожош Ӏамор йукъадоккхуш. 1921-чу шеран мангалан беттан 1-чу дийнахь дуьйна 4-чу дийне кхаччалц Советийн Йерриг Башкирин шолгӀа съезд хилира, республикан территори тӀехь башкирийн мотт буьззина пачхьалкхан мотт бу аьлла дӀакхайкхош. Башкиран ЙХК-ан сацамца, дерриге а Ӏедалан указаш а, омранаш а арахеца дезаш дара пачхьалкхан шина маттахь (башкиран а, оьрсийн а)^[5].

1925 шеран Башкиран АССР-н Конституцица: «Башкиран АССР-н пачхьалкхан меттанаш ду башкирийн а, оьрсийн а меттанаш»^[6].

Башкирийн меттан официалан статус Башкортостанехь чӀагӀъйина йара 1993 шарахь арайаьллачу республикан Конституцехь, амма 1999 шарахь бен тӀе ца эцна меттанех лаьцна меттигера низам. 2000-чу шарахь дуьйна дӀайолайелира регионерчу пачхьалкхан хьукуматашна лерина башкирийн маттахь йолу билгалонаш массо а агӀор регистраци йан.

Башкирийн мотт йуьхьанцарчу а, йуккъерчу а ишколашкахь хьехаран гӀирс а, Ӏамош йолу предмет а йу; лекхара дешаран заведенешкахь иза лелайо гуманитаран Ӏилманийн хьехаран гӀирс санна, Ӏамадо предмет санна.

1993-чу шарахь Башкирийчоьнан дешаран министерствос омра арахийцира башкирийн мотт тӀедожош Ӏаморан хьокъехь: башкирийн а, оьрсийн а ишколашкахь башкирийн мотт Ӏамор 1 сахьтера 8 сахьте кхаччалц хила дезаш дара, ткъа татарийн ишколашкахь — кӀиранах 1 сахьтера 2 сахьте кхаччалц. Цу омро дуккха а протесташ эккхийтира, лаамехь бен кхочуш ца дира. 1990-чу шерашкахь башкирийн маттах пайдаэцар дикка алсамделира: 1996/1997-чу дешаран шарахь Башкирийчоьнан 878 ишколехь хьехар дӀадаьхьира башкирийн маттахь, оьрсийн маттахь 512 ишколехь схьайиллина башкирийн классаш. 1993-чу шарера 1997-чу шаре кхаччалц Башкирий Республикехь бераш башкирийн маттахь Ӏамош йолу йа башкирийн мотт Ӏамош йолчу ишколе кхачале дешаран хьукуматийн терахь 404 тӀера 478 кхаччалц хьаладаьлла. 2006/07-чу дешаран шарахь республикин йерриге а ишколашкахь йукъадаьккхира башкирийн мотт декхаре Ӏамор, кӀирнах кхаа сахьтехь хьехар а долуш.

ТӀаьхьо башкирийн маттахь факультативни чаккхенан мах хадор кхоьллина Цхьаьнатоьхначу республикански экзаменан (ЦРЭ) кепехь, амма цуьнан гӀapaдаьлла хилар Беларуссан Республикехь йоккха йац: нагахь санна 2008 шарахь ЦРЭ 415 стага дӀайелла хиллехь, тӀаккха 2012 шарахь 180 бен ца йелла.

Башкирийн маттахь арахоьцу дешаран а, исбаьхьаллин а, публицистически а литература, арахоьцу газеташ а, журналаш а, дӀахьо телевиденин а, радиовещанин а, болх беш йу театраш, кхин а.

Уггаре йоккха башкирийн маттахь книгаш арахоьцург йу «Китап» издательство (Советан заманахь Башкирийн книжни издательство аьлла йевзаш йара). ХӀора шарахь арахоьцу бӀеннаш исбаьхьаллин литературин а, Ӏилманан-гӀарабаьлла а, мохкбовзаран а, справочникийн, учебникийн цӀераш. Башкирийн маттахь энциклопедически а, справочни а изданеш арахоьцуш йу «Башкирийн энциклопеди» издательствехь а.

2008-чу шарахь Россин Федерацехь зорбанан зорбанийн терахьца оьрсийн а, ингалсан а, татарийн а меттанашна тӀаьхьа 4-гӀа меттиг дӀалаьцна башкирийн мотт. 2010-чу шарахь башкирийн маттахь арахецна 154 книгин цӀе, йерриг а тираж 812 эзар экземпляр йолуш. 2011-чу шарахь башкирийн маттахь арахецна иттех журнал, шеран йерриг тираж 963 эзар экземпляр йолуш а, 69 газет (регионанаш а йукъахь долуш), шарахь йерриг тираж 21,7 млн ​​экземпляр йолуш.

Башкирийн мотт йукъабаьккхира 2009 шарахь ЮНЕСКО-с арахецначу «Дуьненан кхерамехь долчу меттанийн атлас» чу, цунна йелира «заьӀап» статус, цуьнан ларбаран тӀегӀанна тӀе а тевжаш: «мотт буьйцу дукхахболчу бераша, амма цунах пайдаэцар дозаделла хила тарло (масала, цӀахь бен ца буьйцу мотт)»^[7].

Мотт Ӏилманца Ӏамош йолу центраш ю Россин Ӏилманийн Академин Уфан Ӏилманан центран Историн а, меттан а, литературин институт а, НР-н гуманитаран Ӏилманийн отдел а, Башкирин пачхьалкхан университетан башкирийн филологин а, журналистикин а факультет а, М. Акмуллин цӀарахчу Башкирийн пачхьалкхан хьехархойн университетан башкирийн филологин факультет а.

2018-чу шеран кхолламан беттан 4-чу дийнахь Башкирийчоьнан Куьйгалхочун омрица кхоьллина башкирийн мотт Ӏалашбаран а, кхиоран а автономни коммерчески йоцу организаци. Цуьнан мисси йу мотт ларбаран а, кхиоран а граждански инициативашна гӀо дар, цунах йоьзна проекташ кхочушъйар, иза популяризаци йар а, терахьашца хийцар а, дешаран приложениш кхоллар а.

лераш: дёмскин а, зиганскин а, ик-сакмарскин а, йуккъера а, уршакскин а

Йаьржина Башкирийчоьнан йуккъера а, къилбаседан а кӀошташкахь, Оренбурган а, Саратовн, Самаран областашкахь^[8].

лераш: айскин а, аргаяшскин а, кызылан а, миасски а, сальзигутски а, йуккъера уралан а.

Башкортостанан къилба-малхбален а, цхьана декъехь къилба-малхбален а кӀошташкахь, Челябинскан а, Курганан а областяшкахь цхьайолчу кӀошташкахь.

Иза къаьста шен йоккхачу стабилаллаца, лексически а, фонетически а оригиналаллаца; ша-ша диалекташ (аргаяшан а, салъютин а) йеххачу хенахь кхиъна изоляцехь йа меттан кхечу диалекташца а, поддиалекташца а дозаделла зӀе йолчу хьелашкахь.

Малхбален диалекто гойту меттан ширачу хьолан билгалонаш, масала, ширачу тюркийн ротацизман рудименташ а, хандешнийн спряженийн артефакташ: аргаяш бараташ^[9] «и вогӀуш ву», йуккъ. лит. бара; гӀоьналлин дешнашца дӀадахдаран кеп шуьйра лелар барыу а, тороу а, ултырыу а, ятыу а: миасс. китеп утырам «со вогӀуш ву» (континуатив хьинц. х.), йоҡтап ята «иза наб кхетта ву»; императив дукх. т. на -ң: салъют. барың «дӀагӀо» кхин а.

лераш: гайнинин а, кара-иделин а, нижнебельско-ыкскин а, йуккъера уральскин а, таныпскин а

Йаьржина йу Башкирийчоьнан къилбаседа-малхбузера кӀошташкахь а, ГӀезалойн цхьацца кӀошташкахь а, Пермийн мехкан а, Удмуртийн а кӀошташкахь^[10][11][12].

Ширачу заманахь башкирийн ваьрраша лелош хилла шира тюркийн йоза. X бӀешарахь доладелла, масех бӀешарахь лаьттина бусалба дин тӀеэцначул тӀаьхьа башкираша Ӏаьрбийн йоза лело долийра. Оцу йозанан буха тӀехь кхоллабелла XIII бӀешо тӀера XX бӀешеран йуьххье кхаччалц йазъйина туркойн йозанан литературин мотт олуш болу а, цуьнан меттигера кеп урало-полжски туркойн мотт а^[13].

Къоман башкирийн йозанан мотт кхиар доладелла XIX бӀешо йуккъе даьлча. 1923-чу шарахь къобалйира Ӏаьрбийн йозанан буха тӀехь йолу абат. 1929 шарахь башкирийн алфавит хӀоттийра латинийн алфавитан буха тӀехь (яналиф). 1939-чу шарахь кириллицан бух тӀехь йолу алфавит йукъайаьккхира. ХӀинцалера башкирийн алфавит 42 элпах лаьтташ йу. Оьрсийн маттаца декъаш долу 33 элп доцург, кхин а исс элп ду башкирийн меттан билггал долу аьзнаш билгалдаха.

Башкирин алфавит

Алфавит кириллицин бух тӀехь йу, билггалчу аьзнашца догӀуш долу 9 кхин а билгалонаш а йолуш: увулярни лелха Ғғ [ɢ], Ҡҡ [q] а, цергашна йукъара фрикативаш Ҙҙ [ð] а, Ҫҫ [θ] а, веляран меран Ңң [ŋ] а, фарингальни Һһ [h] а; хьалхара мукъа аьзнаш: диллина Әә [æ] а, йуккъера хьалайалар суперлабиализаци йина Өө [ø] а, лакхара айарийн Үү [ʏ] а.

ХӀинцалера башкирийн йоза луьра фонетикан ду, хаддаза гойту лабиальни (о/ө могӀанца) а, могӀанан барт а.

Башкирийн меттан истори йеа замане йекъало:

• алтайн (кхоллало шира шардар а, агглютинативалла а, кхин а алтайн меттанашна йукъара билгалонаш^[14]);
• йукъара тюркин (массо а тюркийн меттанашна йукъара йолу коьрта лексика а, коьрта фонетикан а, кхин йолу башхаллаш а кхоллало);
• кыпчакскин (дӀадолало кипчакийн тюркийн меттанийн фонетически а, лексически а, кхин йолу башхаллаш кхоллайалар);
• ма-дарра аьлча башкиран^[15].

Башкирийн мотт кыпчакийн тобанна йукъабогӀуш белахь а, цуьнан башхаллаш йу булгарийн (чувашийн диалекташ) а, огузскийн (туркменийн а, туркойн диалекташ а) а, сибреххойн (алтайн а, туван а, хакасийн а, якутийн а, ширачу тюркийн хӀолламийн мотт) меттанашна. Башкирийн меттан апеллятивни лексикехь ротацизм а, ламбдаизм а йолу дешнийн инзаре йоккха шаршу хилар бух хилла дӀахӀоьттира башкирийн халкъ кхолладаларехь булгарийн компонентан маьӀнех лаьцна гипотезан^[16]. А. В. Дыбо дийцарехь, башкирийн мотт, дукхах долчу хьолехь, огузийн бух тӀехь бу, иза йух-йуха а кыпчакизацина кӀел лаьттинчу^[15].

Башкирийн меттан цхьайолу спецификан башхаллаш иранан а, финн-угорийн а, монголийн а, тунгусийн-манчжурийн а, славянийн а меттанашца йукъаметтигаш лелоран жамӀ ду. Башкираша бусалба дин тӀеэцначул тӀаьхьа, церан маттана боккха тӀеӀаткъам хилира кхечу меттанашкара: арабизмаш а, фарсиизмаш а шуьйра тӀекхетаро хийцамаш бо башкирийн меттан лексикин а, фонетически а дӀахӀоттамехь. 20-чу бӀешарахь башкирийн-оьрсийн шиметтаналла шорлуш, кхин а хийцамаш хилира меттан фонетикехь^[16].

Ширачу заманахь дуьйна башкираша лелош хилла тюркийн литературин меттан региональни вариант — уралповолжски тюркаш^[17]. XVI бӀешерашкара XVIII бӀешерашкахь Урал-Волжски кӀоштан тюркийн меттанашкахь алсамйовлу кипчакийн элементаш а, оьрсийнизмаш а, XIX бӀешарахь уггаре а чӀогӀа тӀеӀаткъам бира литературин маттана башкирийн барта матто. Цул хьалха хилла литература (XVI—XX бӀешерашкара) йуьхьанца кхуьуш хилла тюркийн Ӏаткъамца.

ХХ-гӀа бӀешо долалуш, урал-поволжски тюркийн меттан шира йозанан ламасташ барта буьйцучу маттаца а, халкъан барта кхоллараллин маттаца а синтез йарна тӀе а тевжаш^[1], кхоллабелла нормативность Ӏалам а, наддиалектальни положени а йолуш, хӀинцалера литературни башкирийн мотт^[18].

Башкирийн литературан мотт — иза исторехь кхолладелла а, кхуьуш а долу башкирийн меттан тайпа ду, дуккха а, тайп-тайпанчу тексташкахь гайтина, цхьацца билгалонаш а йолуш (йоза чӀагӀдар а, чӀогӀа хилар а, тодар а, снаддиалектность а, универсалалла а, вовшашца йоьзна стилистически тайпанаш хилар а, нормативность а, кхин а). Йукъараллин дахаран тайп-тайпанчу дакъошкахь барта а, йозанан а къамелан гӀирс санна гӀуллакх до цо^[1].

ХӀинцалерчу литературин матто коьртачу декъана башкирийн меттан къилбаседан диалектан фонетически башхаллаш гойту, амма иштта тӀеэцна коьрта лексика а, малхбален диалектан цхьайолу башхаллаш а.

1921 шеран оханан беттан 9-чу дийнахь кувакан ​​диалект чӀагӀъйира башкирийн литературни меттан бух санна. И харжам бакъбира диалект татарийн маттана генахь хила йеза^[19]. 1921-чу шеран декабрехь хиллачу Ерригбашкиран керлачу алфавитан хьалхарчу конференцехь дийцаре дира литературни меттан диалектан бух хиларан хаттар, цигахь хезира доклад, кувакан ​​диалект башкирийн меттан литературин норма санна къобалъйаран агӀончаш.

1922-чу шарахь леррина комисси кхоьллина башкирийн литературни меттан алфавит а, орфографи а кечъйеш, тайп-тайпанчу хенахь цу йукъабогӀуш хилла С. Уфалы а, Ш. Худайбердин а, Г. Шонасин а, С. Рамиев а, Х. Каримов а, Ш. Манатов а, Д. Юлтый а. 1923-чу шеран чиллин беттан Ӏ8-чу дийнахь Башкирийн АССР-н Халкъан комиссарийн Советан омраца нийса а догӀуш кхоьллина башкирийн мотт кхочушбаран ЦК комисси, коьртехь. Литературни мотт кхолларан гӀуллакх къастор шен декхаршна йукъадогӀуш долу Ш. А. Худайбердин. Юрматинийн диалект литературин норма санна къобалъйаран агӀо лоцуш вара ша Ш. А. Худайбердина.

1923 шеран чиллин беттан 27-чу дийнахь Башкиран АССР-н Халкъан Комиссарийн Кхеташоно чӀагӀъйира «Волостан а, йуьртан а тӀегӀанехь пачхьалкхан а, долахь йолчу а хьукуматашкахь башкирийн мотт йукъабаккхаран тӀедахкарш». 1923-чу шеран гӀуран баттахь тӀеэцна Ӏаьрбийн графика йозанан бух тӀехь керла башкирийн йоза. 1924-чу шарахь кхоьллира Керлачу Башкирийн алфавитан Башкиран йуккъера комитет^[20]. 1923-чу шеран гӀуран баттахь 17-чу дийнахь Башкиран АССР-н Халкъан комиссарийн Советехь йолчу Академически центрехь, коьртехь Ш. Х. Сюнчелей, кувакан ​​диалект башкирийн литературни меттан бух санна схьаэца сацам бина^[21]. Амма 1924 шеран чиллин баттахь 20-чу дийнахь Башнаркомпросо «Башкирийн литературни маттах лаьцна» указ арахийцира, цуьнца а догӀуш, «юрматинийн диалект хаьржира гӀорторан диалект санна», цул тӀаьхьа цу тӀехь болх а беш, «дерриг Башкортостанехь бехачу тюркийн бахархошна иза кхеташ хилийтархьама». Оцу омранна дуьхьало йеш, цхьадолу газеташ зорбане даха долийра йеккъа цхьана кувакан ​​диалектехь. ХӀетахь цхьайолчу волосташа а, кантонаша а кувакан ​​диалект лелош хилла, вукхара юрматинийн диалект лелош хилла. Эххар а сацам бира башкирийн литературни мотт шина диалектан — кувакан ​​а, юрматин а буха тӀехь кхолла^[22].

1924 шеран бекарг беттан 2-чу дийнахь Башнаркомпросан Академически центрехь хиллачу комиссин кхеташонехь сацам бира кувакан ​​диалектан дукхаллин терахьан йиъ вариант литературин матта йукъайало: -ҙар/-ҙәр а, -тар/-тэр а, -дар/-дәр а, -лар/-ләр а, ткъа юрматинийн диалектах цара схьаэцна дошкхолларан аффиксаш а — лык/-лек а, -ла/-лә кхин а. И сацам бинчул тӀаьхьа, шина а диалектера дешнаш а, дешнийн цхьаьнакхетарш а литературин матте эцна, меттан кегийра башхаллаш а йоцуш. Масала, хийцадаларан йукъара дуьхь-дуьхьал дерг дӀадаккхархьама аттар «говраш» а, аттар «иза лелар ву/йу» а, цундела сацам бина аттар «говраш» а, атлар «иза лелар ву/йу»^[18].

Къилбаседа-малхбузера башкираш, шайн мотт, кхечу диалекташца буьстича, литературин маттах уггаре а чӀогӀа къаьсташ болчу, татарийн мотт лелор гӀоле хетара^[23].

1930-1950-гӀа шерашкахь литературни мотт сихбелла кхиар а, цуьнан коьрта функциональни стилаш дӀахӀиттор а хилира, ткъа 1950-гӀа шерашкахь дуьйна билгалдаьккхина хӀинцалерачу башкирийн литературни меттан норманаш стабилизаци йар^[1].

Вокализман билгало йу поволжийн-кипчакийн йукъахдалар олуш долу, дуьззина доцу кхолладаларан билггал долу мукъа аьзнаш кхолладаларе кхачийна — ы а, е а, о а, ө а.

Палаталан (могӀанан) а, палатальни и а гармони хаддаза тидамехь латтайо — йеккъа цхьа башхаллаш йу тӀаьхьа оьрсийн маттера схьаэцна дешнаш. Оьрсийн маттера тӀеэцначу дешнийн дукхахьолахь протезан кеп хуьлу: «шляпа» → эшләпә [эешл]әпә а, «Ӏаьржа кӀа» → [ар]ыш а.

Башкирийн маттахь исс мукъа фонема йу: [а] а, [ә] а, [э(е)] а, [и] а, [о] а, [ө] а, [у] а, [ү] а, [ы] а. Ораман морфемашна йукъалоцу массо а мукъа аьзнаш, аффиксаша мукъа аьзнаш ца леладо [и] а, [у] а, [ү] а.

Мукъачу аьзнийн хӀоттам:

Шина-шина мукъа аьзнаш рогӀаллехь дуьхь-дуьхьал хӀиттадо. Ненан дешнашкахь мукъа аз и (<*е) хьалхара мукъа аз санна кхочушдо (ил «мохк» а, ир «стаг» а), ткъа Ӏаьрбийн а, гӀажарийн а ийначу рогӀаллин а, тӀехьарчу мукъазчу аьзнашна гергахь а долчу дешнашкахь йуккъера мукъа аз санна кхочушдо (китап «книга» а, ҡитға «континент» а).

МогӀанийн барт а латтабо дукхахйолчу Ӏаьрбийн меттанашкахь, хьалхалера аз доллушехь: донъя «машар» а, талап «дехар».

Дифтонгаш ыу а, еү а цунах догӀуш кхиийна *u и *ü диллинчу дешдакъошкахь: һыу «хи» <*su <*sub.

Башкирийн мотт билгалбоккху аьзнийн лабиализацица а, делабиализацица а, цуьнца цхьаьна балдаш горгадаларца (лабиализацица) а, лабиализаци дӀайаларца а (делабиализацица). Лабиализаци йинчу мукъачу аьзнашна йукъадогӀу [о] а, [ө] а, [у] а, [ү] а, лабиализаци ца йеш — [а] а, [ы] а, [ә] а, [э] а, [и] а. Мукъачу аьзнийн лабиализаци [а] а, [ә] а мукъачу аьзнийн балдийн гармонин законо билгалйолу, тӀеӀаткъамца 2-чу дешдекъехь аларан норманашца а догӀуш нисло [о], а [ө] в а 1-ра агӀо: ҡорал («топ») — ҡ[о]р[а°]л а, һөнәр («ремесло») — һ[ө]н[ә]р кхин а. Делабиализаци хуьлу лабиализаци ца йеш йолчу мукъачу аьзнийн Ӏаткъамца тӀеэцар жамӀехь, масала: ведар — в[и]др[о] а, биҙрә — биҙр[ә] а, ча — һал[а]м а, комеди — к[ɐ]м[э]дия — к[ә]мит кхин а; иштта диалектан дешнашкахь а: мөхәббәт («безам») м[ө]х[ә]бб[ә]т — диалект мәхәббәт м[ә]хәббәт а, суфый («суьпа») с[у]ф[ы]й — һыпы һ[ы]пы кхин а.

Консонантизм хаалуш къаьсташ йу кхечу кипчакийн меттанех, уггар хьалха, шен кхиарца *ч > с: өс «кхоъ», саң «чан»; *с > һ (дебуккализаци) анлаутехь: һаҙ «уьшал»; *с > ҫ инлаутехь а, Ауслаутехь: эҫе «довха»; баҫ- «тӀекхечи»; *з > ҙ: оҙон «деха» а, көҙ «гуьйре» а; *-д- (мукъачу аьзнашна а, могӀанна а йуккъехь р) > ҙ: аҙым «ког» а, йоҙроҡ «буй» а, ҡәрҙәш «гергара»; *й- > й- анлаутехь: ер «дуьне» а, ел «моха».

Башкирийн мотт агглютинацин меттанашна йукъабогӀу. Аффиксаш бахьанехь дошкхолладалар нисло: балык «чӀерий» — балыкъсы «чӀерийлецархо» — балыҡсылыҡ «чӀерийлецар».

Дукхаллин терахь кхоллало аффиксех пайда а оьцуш -лар/-ләр мукъачу аьзнашна тӀехь гаьннаш тӀехьа: балалар «бераш» а, кешеләр «нах» а; -тар/-тәр аз доцчу мукъазчу аьзнашна тӀаьхьа: бармаҡтар «пальцы», әкиәттәр «туьйранаш»; -дар/-дәр зевнечу мукъазчу аьзнашна тӀаьхьа: илдәр «мехкаш» а, көндәр «денош» а, йылдар «шераш»; -ҙар/-ҙәртӀехь бух тӀаьхьа -и, -й, -у, -ү, -р, -ҙ: ерҙәр «дуьнеш» а, тауҙар «лаьмнаш» а, ҡыҙҙар «мехкарий» а, һарайҙар «гӀаланаш» а, күнегеүҙәр «упражнениш» а, сөнниҙәр «сунниташ» а.

Башкирийн маттахь грамматически дожар дац, дешхьалхенаш а, дешхьалхенаш а йац. Иштта маьӀнин конструкцеш аффиксашкахула а кхоллало: урамда «урамехь» а, далала «арехь» а, ҡаланан «гӀалара», ярға «берда йисте» а, Кешегә ҡалған көнөң ― таң атмаған төнөң.

Башкирийн меттан лексика дика консервативни йу. Дустаран талламаша гойту, вайн эран VI—VIII бӀешерашкахь хиллачу ширачу тюркийн руникан хӀолламашкахь карийна 95 % лексика кхузаманан башкирийчохь латтош хилар.

Уггаре гергара мотт бу татарийн мотт, вовшех къаьсташ болу фонетически а, цхьана барамехь грамматически а башхаллашца^[24].

Шен энциклопедин «Тюркин диалектийн дошам» (1073/1074) тӀехь Махьмуда ал-Кашгарис «Тюркин меттанийн башхаллех» цӀе йолчу корта кӀел «коьртачу» ткъе итт тюркийн къаьмнашна йукъабахийтина башкираш. «Ткъа башкирийн мотт, - йаздора цо, - чӀогӀа герга бу кипчакийн а, огузийн а, гӀиргӀазой а , иштта кхечарна а, аьлча а, тюркийн мотт бу иза»^[25][26].

Башкирийн меттан дуьххьарлера дошам лоруш йу Мендийара Бикчурин куьйга йазъйина «Башкирийн матте дешнаш гочдар» цӀе йолу, 1781-чу шарахь дуьйна схьайогӀуш йолу^[27].

1842-чу шарахь арайаьлла «ГӀезалойчоьн грамматика» а, М. И. Ивановн «Татарийн хрестомати» цӀе йолу литературни сборник а (словарь йоцуш). Ивановс литературин а, книжни а маттах къастийна барта мотт; масала, цуьнан антологи шина декъах лаьтташ йара: хьалхара дакъа – татарийн а, башкирийн а, кхазакхийн буьйцучу меттан масалш; шолгӀа дакъа - книжни меттан масалш ^[28].

1859 а, 1869 а шерашкахь арайелира М. М. Бекчуринан «Бухарийн а, башкирийн а, хӀирийн диалекташца Ӏаьрбийн а, гӀажарийн а, татарийн меттанаш Ӏаморан коьрта хьехам». Ӏаьрбийн а, гӀажарийн а, татарийн а меттанашкахь тексташ йешаран коьрта бакъонаш йара цу хьехамехь. Татарийн маттахь (аьлча а, тюркийн маттахь)^[28] Бекчурин Мирсалиха, М. Ивановс а, С. Кукляшевс а санна, Оренбургерчу татарийн, башкирийн, гӀазакхийн «диалекташ» тӀейазъйина, царна тӀехь йеша тексташ йелла. Башкирийн масална далийна М. И. Ивановн антологехь дуьххьара Ӏаьрбийн йозанца зорбатоьхна «Батыр бадшаның хикәйәте» цӀе йолу дийцар, дуьххьара Ӏаьрбийн йозанца зорбане аьлла М. И. Ивановс.

1859 шарахь арайаьлла С. Б. Кукляшевн «Диван-и хикаят-и татар» цӀе йолу книга. ХӀокху тептаран хьалхарчу дешнашкахь автора йаздо: «Туркойн а, татарийн а тайпанаша буьйцуш а, йаздеш а долу дерриге а меттанаш девзаш ду йукъарчу цӀарца „тюркийского, тюрки-тили“». С. Кукляшевс дийцарехь, «тюркойн мотт» лаьтташ хилла къаьсташ йолчу кхаа тобанах: туркойн а, чагатайн а, татарийн а. Кукляшевс классификаци йира татарийн а, кхазакхийн (гӀиргӀазой) а, башкирийн а, ногӀийн а, гӀумкийн а, кхарачойн (корагайн) а, каракалпакийн а, мишарийн куцдешнашца тӀаьхьарчу тобанна йукъа.

1892 шарахь башкирашна лерина арахийцира оьрсийн алфавитан бух тӀехь дуьххьарлера абат, цул тӀаьхьа иза йуха арахийцира 1898 а, 1908 а шерашкахь. XIX—XX бӀешерийн йуьххьехь иштта зорбане йаьхна В. В. Катаринскийн («Йоца оьрсийн-башкирийн дошам», 1893; «Башкирин-оьрсийн дошам», 1899) а, А. Г. Бессоновн («Башкирийн абат», 1907) а, Н. Ф. Катановн («Абат башкирийн меттехь») а, М. А. Кулаевн («Аз тардаран баххаш а, абат башкирашна», 1912) иштта кхиберш а^[28].

2018-чу шарахь Башкирийчоьнан Республикехь чекхъйаьлла 10 томах вовшахтоьхна «Башкирийн меттан академически кхетаме дошам». Арахецна дошам башкирийн лексикографехь дуьххьарлера тидаран а, гочдаран а дошам хилла дӀахӀоьттира.

Меттан дӀахӀоттаман башхалла бахьана долуш^[30], кхачам боллуш гочдар кхочушдаран проблема кхоллайелира оьрсийн а, башкирийн а меттанийн терминологин системехь терминосистем^[31], иштта къоман башхалла дӀасайаржор а^[32]. Шина маттана йукъахь эквиваленташ а, нийсайаздарш а лахар башкирийн матте гочдаран коьрта хало йу^[33]. Республикин филологин ишкол доккхачу декъанна гергарчу оьрсийн йоцучу тюркийн Ӏилманан центрех дӀакъаьстина хилар бахьана долуш, текстан логика а, йовхонан система а кхоллайалар оьрсийн меттан буха тӀехь хуьлу, цо лахйо цуьнан ненан мотт буьйцучарна йукъахь тӀеэцар Оьрсийн меттан буха тӀехь бен меттан грамматика кхолла аьтто болуш, ненан мотт буьйцучу нехан аьтто ца баьлла массо а тюркийн меттанашкахь йолу элементарни субъективни гуш йоцу хан тешош дӀакхачо:

Баккъалла а вай царех кхета деза, ас цхьа хӀума схьаэцна, амма ас сайна и Бакъдерг тидаме а ца оьцуш, кхечаьргара хиъна, йа вай цхьа хӀума схьаэцна, амма вайна вайна и Бакъдерг ца девзаш, кхечаьргара цунах лаьцна хаам бина? Кхеташ ду, кхузахь дерг хӀара дац, кхин хӀума ду. Цхьаболу башкирийн меттан говзанчаш, хьал кӀелхьардаккха гӀерташ, гӀиртина (бакъдерг аьлча, кепехь делахь а) хӀара маьӀна дан. Тардолуьйтур вай, со кхетамчуьра ваьлла, сайна дага а ца вогӀуш, лаамаза цхьа хӀума схьаийцира; со тӀе а веана, айса карахь схьаэцна хӀума карийча, ас цуьнца бакъо йелира ала: алғанмын, хӀунда аьлча, иза схьаэцаран акт «суна ца хууш» хилла^[34].

Цхьанна Ӏаламан, вукхунна Ӏаламан доцуш долу башкирийн меттан грамматиках лаьцна автора дина маьӀна искусственни аьлла дӀакхайкхийра, оьрсийн меттан бакъдолчуьнца догӀуш ца хиларна.

Карарчу хенахь дукхах йолу терминаш оьрсийн маттера калькированни йу гочъйича, вуьшт аьлча, дӀакхачош йу башкирийн дешнех а, оьрсийн дешнаш ма-дарра йухадохуш долу аларш а лелош: «ледокол» - «боҙватҡыс» а, «бетонкегорг» - «он кизгес» а, «йалтадакъорг» тертер - «бет» кхин а^[35]. Цу гӀуллакхо меттан тӀеэцарна а, «доьналла» а муха Ӏаткъам бо бохучух лаьцна таллам бац, амма бакъдерг гуш ду: чолхе мотт бу, цуьнан жамӀехь технически а, нормативни а документаш ненан мотт буьйцучарна кхеташ дац, хӀунда аьлча хьалха лелош йоцу терминаш филологаша искусственни кепара тираже йукъайаьхна.

Цу йукъадогӀуш хила тарло иштта: дешдакъойн бехкаман терахь санна йолчу искусственни критерих пайдаэца гӀортар а, цул тӀаьхьа лелор а^[36]); процентан Ӏаламан билгало тюркийн меттанашкахь «%56» йу (йөҙҙән илле алты — бӀенах пхийтта шиъ, йөҙҙән бер өлөш) башкирийн меттахь оьрсийн маттах тера хилла «56 %», эххар а йеша йиш йоцу тексташ а, «чалх хӀотторан» предложенеш а кхуллуш йолу.

Цу хьолах хьалхаваларан цхьа некъ хила мега, лакхарчу тӀегӀанан тюркийн меттан терминаш а, аларш а лелор, Ӏаламан бух тӀехь кхуьуш, башкирийн маттахь церан аналоги/гармонизаци йар.