Селькупийн мотт

Селькупийн мотт (шира цӀе остяко-самоедийн мотт) — самодийски меттанашна йукъабогӀуш болу селькупийн мотт. Буьйцучеран терахь ду 1 эзар гергга стаг. Баьржина Малхбузе Сибрех къилбаседа-малхбалехь а, малхбалехь а.

Диалекташ

Селькупийн меттан коьрта йиъ диалект ю: къилба а (хиш Таз, Турухан, Елогуй), йуккъераа (хиш Тым, ср. Обь), малхбалехьа а (Кет хи), къилбаседехьа (Чая, Чулым хиш, лакхара Обь). Тайп-тайпанчу регионашкара селькупаш вовшех ца кхеташ, шайна тайп-тайпана цӀераш лелош хила тарло, амма диалекташна йукъара дозанаш дӀадовлу.

Истори

XIX бӀешо кхаччалц селькупийн мотт эвенкашна а, ханташна а, кеташна а йукъахь Обна а, Енисейна а йукъахь йолчу кӀошташкахь къаьмнашна йукъара зӀенан меттан роль ловзош хилла.

Йоза йаздар

XIX бӀешо чекхдолуш селькупийн маттахь "богослужебни тексташ" тӀехь йолу масех книга арахецна. Йозанан система кхоьллина а, кхочушйеш а хилла 1930-гӀа шерашкахь латинийн алфавитан буха тӀехь; тӀаьхьо гучуйелира кириллицан вариант. 1950—1980-гӀа шерашкахь йоза лелош дацара бохург санна, стабилан стандарт а йацара. ХӀинцалера алфавит кхоьллина 1980-гӀа шераш чекхдовлуш.

Селькупийн литературни меттан алфавит (тазийн диалектан бух тӀехь)[2]:

А а Ӓ ӓ Б б В в Г г Д д Е е Ә ә Ё ё Ж ж З з
И и І і Й й К к Ӄ ӄ Л л М м Н н Ӈ ӈ О о Ө ө
Ӧ ӧ П п Р р С с Т т У у Ӱ ӱ Ф ф Х х Ц ц Ч ч
Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

Къилбаседа диалектехь лелайо алфавитан тайп-тайпана варианташ.

Меттан билгалонаш

Фонетика а, фонологи а

Кхечу самодийски меттанех къаьсташ, селькупийн маттахь хьалдолуш вокализм ю (25 мукъаза фонема а, 16 мукъаза аз а). Ауслаутехь хийцало гоморганан назальни а, соцунгӀа а мукъаза аьзнаш.

Морфологи

Дукхаллин терахьан пайдаэцаран барам лахбелла гулдаран кепаш шуьйра лелор бахьана долуш, падежийн система шорйелла, дацаран хандош ца хиларна. Цхьа могӀа лексически параллелаш ю кетийн а, кхечу енисейски а, хантийн а, тунгус-манчжурийн а меттанашца.

Библиографи

  1. Беккер Э. Г., Хелимский Е. А. Селькупский язык // Языки Российской Федерации и соседних государств: Энциклопедия: в 3-х томах / Редколлегия: В. А. Виноградов, Э. Р. Тенишев(†), В. М. Солнцев(†), А. М. Шахнарович(†), Е. А. Поцелуевский, Г. А. Давыдова; Рецензенты: О. А. Казакевич, Т. Б. Крючкова; Институт языкознания РАН. — М.: Наука, 2005. — Т. 3 (С—Я). — С. 18—28. — 608 с. — 1200 экз. — ISBN 5-02-011267-4, ISBN 5-02-011237-2. (в пер.)
  2. Григоровскій Н. П. Азбука сюссогой гулани. Казань, 1879.
  3. Ириков С. И. Букварь. СПб, 1997.
  4. Коротких Г. В., Ким А. А. Уроки по языку шёшкупов. — Томск: Вайар, 2019. — 40 с.
  5. Кузнецова А. И., Хелимский Е. А. Селькупские материалы в рукописном наследии Л. А. Варковицкой // Советское финно-угроведение. 1989. Т.25, N 1. С. 51-53.
  6. Кузнецова А. И., Казакевич О. А., Иоффе Л. Ю., Хелимский Е. А. Очерки по селькупскому языку. Т. 2. Тексты. Словарь. М., 1993. С. 6-88.
  7. Прокофьев Г. Н. Селькупский (остяко-самоедский) язык. Ч. 1. Л., 1935.
  8. Прокофьев Г. Н., Селькупская грамматика, Л., 1935; Erdélyi J., Selkupisches Wörterverzeichnis, Bdpst, 1969.
  9. Букварь. 1 класс: учебник на селькупском языке для общеобразовательных организаций / Р. А. Кусамина, С. И. Ириков; под редакцией А. И. Гашилова. — Санкт-Петербург : Фил. изд-ва «Просвещение», 2017. — 118, [1] с. : цв. ил.; 26 см. — (ФГОС) (Новый учебник Севера).; ISBN 978-5-09-058935-2 : 100 экз.

Билгалдахарш

  1. http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls
  2. А. И. Кузнецова и др. Селькупский язык. — СПб.: филиал изд-ва "Просвещение", 2002. — С. 14—15, 37. — 395 с. — 100 экз. — ISBN 5-09-005259-X.