Йалта
Йалта — бепигийн кепара хӀуш, коьшан культурин хӀуш[1], кхечу ораматийн хӀуш[2].
Кхечу маьӀнехь йалта леладо гулдаран кхетамехь: цуо билгала доккху бепиган кенийн а, кхоьшан культурин хӀушшан массийн барам[2], уьш ду йалтан арахецаран сурсат, йукъадоьду адаман дааран коьрта сурсаташна, леладо тайп-тайпана кхачанан промышленностан отраслин аьргалла санна а, йуьртан бахаман дийнатанна докъарна а[1].
Йалтан структура а, хӀоттам а
Йалтин буьртиг бу бекъа цхьа хӀу долу буьртиг. КӀен, ӀаьржакӀен, хьаьжкӀан и хӀу дерзина хуьлу (чкъор ца хуьлу), сулан, мекхан, дуган, берцан, кхечу культурийн иза къевлина хуьлу чкъоьраца. Йалтин коьрта масса йу эндоспермица. Йалтин лахара декъехь хин йолчу ораматан зӀийдиг хуьлу. Йалта тӀехула къовлу буьртиган а, хӀуьнан а чкъоьро[1].
| эндосперм | алейронан чкъор | зӀийдиг | чкъор | зезаган чкъоьраш | |
|---|---|---|---|---|---|
| КӀа | 81,1—84,2 % | 6,8—8,6 % | 1,4—3,2 % | 3,1—5,6 % | — |
| Сула | 51—61 % | 4—6 % | 3—4 % | 2—4 % | 20—40 % |
Буьртиган кхоьшан культурин кхиина буьртигехь эндосперма йац. Иза къовлу хӀуьнан чкъоьро, цунна бухахь зӀийдиг йу[1].
Химин хӀоттам
| Культураш | Буртигехь долу, % | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| белокаш | мохь | углеводаш, клетчатка йоцуш | клетчаткаш | овкъарш | ||
| КӀа | кӀеда | 12,0 | 1,7 | 68,7 | 2,0 | 1,6 |
| чӀогӀа | 13,8 | 1,8 | 66,6 | 2,1 | 1,7 | |
| ӀаьржакӀа | 11,0 | 1,7 | 69,6 | 1,9 | 1,8 | |
| Мукх | 10,5 | 2,1 | 66,4 | 4,5 | 2,5 | |
| Сула | 10,1 | 5,2 | 58,9 | 9,9 | 2,0 | |
| ХьаьжкӀа | 10,0 | 4,6 | 67,9 | 2,2 | 1,3 | |
| ЦӀен дуга | 11,3 | 2,7 | 58,3 | 11,3 | 2,4 | |
| Дуга | 6,6 | 1,9 | 62,3 | 10,2 | 5,1 | |
| Кхоьш | 23,4 | 2,4 | 53,1 | 4,7 | 2,4 | |
| Фасоль | 23,2 | 2,1 | 53,8 | 3,6 | 3,3 | |
| Соя | 34,0 | 18,4 | 24,6 | 4,5 | 4,5 | |
Эндосперман клеткийн коьрта декъан масса йуьзина крахмало а, белокаша а. Эндосперман тӀехулара чкъор (алейронан) белокаш а, махьарш а дукха йолуш ду. ЗӀийдиган чохь дукха йу белокаш а, махьарш а, ферменташ а, ду шекарш а, витаминаш а[1].
Йалта лелор
Самукъане факташ
- Чехин бараман системехь йалта йохалла йустаран дакъа ду.
- Исторехь дукхаха болу бозаллин барам бекъало эталонна — тайп-тайпана ораматийн йалтин массин (хӀу): кӀен, сулин, цхайолчу кхоьшан, дугин, берцан, кӀоллийн, цхьацца кактусийн (Америкехь)[3].
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Зерно // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
- ↑ 1 2 Зерно Архиван копи 2016 шеран 5 мартехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // Большой толковый словарь русского языка. Гл. ред. С. А. Кузнецов. В авторской редакции 2014 года (публикация на сайте Грамота.ру).
- ↑ Ирина Винокурова. Хлебная метрология // Техника — молодёжи. — 2011. — № 7 (июль). — С. 48.