Борц
Борц (лат. Panicum) — Кенан ораматийн, йа Мятликан (Poaceae) доьзалера бецан орамат цхьанашеран а, дуккхушеран а тайпана.
Азехь, Америкехь, Африкехь, Европехь болу 442[2] кепара борц, Россехь хаало оцу ораматан 8 кеп, дукхахайерш чуйеина йу. Кхечу кенан ораматех борц къаьста лакхарчу чӀогӀаллица, мега кхио декъа латта тӀехь, дика лов йовхо. Акха кхуьучу хенахь берцах асар, йа докъар олу.
Тайпанахь ду уггаре ширачех адамо кхио йалта Panicum miliaceum, иза шуьйра йаьржина йуьртабахаман культура вайн деношкахь, цуьнан буьртиг лелабо йуургна Ӏов санна («берцан Ӏов»)[3].
Йуьртабахаман йукъараллин экспанси Цийчоьнан къилбаседа-малхбалехь йукккъера а, тӀаьхьара а муьрийн Хуншань оьздангаллин (в.э. 4000—3000 шо хь.) нисделира борц кхиор ламаста йарца Малхбален Хэйлунцзянехь а, ХӀордйистехь а[4]. Джунгаран Алатаухь вайн эрал 2700 шо хьалха меттигера даьхнийлелорхоша кхиабора борц, цуьнца кхобура Ӏай уьстагӀий а, гезарий а, уьш схьайевллера Гергара Малхбалера, тӀаккха даьхнийлелор даьржира Чоьхьара Азе Чоьхьара азин ламанан коридор (IAMC) малхбузен бай-аренийн схьбовлар долу нах бахкале (оьран йа афанасьевн оьздангаллера)[5].
ЦӀе
Линнейс лелийна оцу кенийн ораматан цӀарна латинин дош Panicum хаало кхин а Плинийн сочиненешкахь, цуо цӀе йаккхина кхиош йолчу кенийн ораматан, хетарехь — Setaria italica[3].
Цхьа могӀа йуьртбахаман культураш, шайн цӀерашкахь дош «борц» долуш йолу, масала, италин борц, жовхаран борц, пӀелгкепара борц, кхин дерш, кхечарна йукъара лору, уьш гергара йелахь, кенийн ораматийн тайпанашна[6].
Ботаникин сурт хӀоттор
Заза пхьаркенан, деха геннаш долуш. Орам тӀилдигкепара. Кенаш тӀехьара Ӏевдина, цхьаьна агӀора аратаьӀина, вукха агӀора чӀапа, хӀоакепара-ирдина. Кенийн пилигаш кхоъ, кехаткепара, аратаьӀна хьесашца, лахарниг йоца вукха шиннал. КхоалгӀа пилиган чоьтахь дукха хьолехь кхуьу йоьалгӀаниг, кхоалгӀаниг санна кхианза зезаганна. Зезаган пилагаш кхиана даьлча чохчамаха. Дургал кхоъ йу. Рыльцаш месаш йолуш.
Лелор а, маьӀна а
Йалта даккхархьама (берцан Ӏов) кхиабо дукхах дерг ша ма-барра борц (Panicum miliaceum), тахана акха кепара иза бевзаш а бац. Вайн эрал III эзаршо хьалха кхиабора йуьртабахаман культура санна Цийчохь а, Монголехь а, Европехь а, Къилбаседа Африкехь а[7]. Иза бӀаьстенан, йовхойеза, йокъаллалов, товлов орамат йу.
ХӀиндехь а, Шри-Ланкехь а ламаста кхиайо кегийра борц (Panicum sumatrense).
Буьртигех йоккху Ӏов (берцан Ӏов), доккху дама, ко, спирт, даьхнашна лелайо чӀано, чкъоьргаш, жарж, ча[6].
Кепаш
Ботаникин литературехь зорбатоьхна 3300 сов цӀе Panicum тайпана, царех 442 йу йукъара тӀеэцна, цхьа эзар сов цӀеран статус билгал ца йаьккхина, йисина цӀераш йукъайахна кхечу кепийн синонимикийн, цхьа дакъа кепаш къастийна шеш долчу тайпанашка.
Цхьайолу кепаш:
- Panicum acuminatum Sw. [syn. Panicum lindheimeri Nash — Линдхеймеран борц] [syn. Panicum huachucae Ashe — Хуахукан борц]
- Panicum antidotale Retz. — ДӀовшдоьхьала борц, йа Айсина борц [syn. Panicum miliare Lam. — Кегийра борц, йа къилба, йа берцан]
- Panicum bisulcatum Thunb. — Ши харш долу борц
- Panicum bulbosum Kunth — Хохкепара борц
Билгалдахарш
- ↑ Тайпанан хаамаш Panicum(ингалс.) терахьийн базехь Index Nominum Genericorum Ораматийн таксономин дуьненайукъара ассоциаци (IAPT).
- ↑ The Plant List: Panicum Архиван копи 2017 шеран 4 сентябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- ↑ 1 2 Цвелёв, 1976.
- ↑ Tao Li et al., 2020.
- ↑ Taylor R. Hermes et al. Early integration of pastoralism and millet cultivation in Bronze Age Eurasia Архиван копи 2019 шеран 8 декабрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ, 04 September 2019
- ↑ 1 2 БРЭ, 2015.
- ↑ БСЭ.
Литература
- Просо // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Рожевиц Р. Ю. Род 88. Просо — Panicum // Флора СССР : в 30 т. / гл. ред. В. Л. Комаров. — Л. : Изд-во АН СССР, 1934. — Т. 2 / ред. тома Р. Ю. Рожевиц, Б. К. Шишкин. — С. 35—37. — 778, XXXIII с. — 5175 экз.
- Кеп:ЗлакиСССР
- Просо // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
- Просо / Сидоренко В. С. // Полупроводники — Пустыня. — М. : Большая российская энциклопедия, 2015. — С. 613. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 27). — ISBN 978-5-85270-364-4.
- Tao Li, Chao Ning, Irina S.Zhushchikhovskaya, Mark J.Hudson, Martine Robbeets. Millet agriculture dispersed from Northeast China to the Cesian Far East: Integrating archaeology, genetics, and linguistics(ингалс.) // Archaeological Research in Asia : журнал. — 2020. — June (vol. 22). — 2352-2267. — DOI:10.1016/j.ara.2020.100177.
