Карели
Респу́блика Каре́ли (карел. Karjalan tašavalta, ливв. Karjalan tazavaldu, фин. Karjalan tasavalta[24], вепс. Karjalan Tazovaldkund; йоца цӀераш: Каре́ли[25], Ка́рьяла[25]) — Российн Федерацин субъект, цунна йукъара республика[26][27]. Къилбаседа-Малхбузен федералан гуон йукъа йоьду, Къилбаседа экономикин кӀоштан дакъа ду.
Коьрта шахьар — Петрозаводск гӀала[28].
Республика кхоьллина 1920 шарахь Карелин къинхьегаман коммуна[29], 1923 шеран 25 июлехь цунах йира РСФСР йукъахь Автономин Карелийн Социалистийн Советийн Республика (1936 шеран 5 декабрехь дуьйна — Карелийн Автономин Советийн Социалистийн Республика). 1940 шеран 31 мартехь ССРС Лакхарчу кхеташонан сацамца цӀе хийцина Карелийн-Финнийн ССР, РСФСР йукъара арайаьккхина. 1956 шеран 16 июлехь — йуха а РСФСР йукъара субъект. 1990 шеран 9 августехь республикин Лакхара кхеташоно тӀеэцна Пачхьалкхан суверенитетех деклараци, ткъа 1991 шеран 13 ноябрехь тиллина цуьнан хӀинцалера цӀе — Республика Карели[30].
Карелин малхбузен доза ду Российн Федерацин а, Финляндин а пачхьалкхан дозан дакъа. Малхбалехьа Карелин доза ду Архангельскан областца, Къилбехахь — Вологдин а, Ленинградан областашца, къилбаседехь — Мурманскан областца.
Пачхьалкхан мотт — оьрсийн. Республикехь пачхьалкхо гӀо лоцуш долу меттанаш: карелийн (кириллицин бух тӀаьхь абат ца хиларна бац республикин пачхьалкхан мотт), финнийн, вепсийн.
ЦӀе схьайалар
Республикин цӀе — Karjala — схьайалар чаккхенца билгалдаьккхина дац, амма хетарш дуьцу, иза даьлла хила тарло прото-финнийн дешах *karja «даьхни», иза схьаэцна ду прагерманийн *harjaz («эскар»); -la чаккхено гойту «латта» (дуста «Калевала», Похьёла)[31].
Ӏалам
Географи
Республика Карели лаьтта Къилбаседа Европехь, Российн къилбаседа-малхбузен декъехь, бердаш дашадо КӀайн хӀордо къилбаседа-малхбалехь. Къилбаседехьара къилбехьа 660 км йу, ткъа малхбузехьара малхбалехьа — 424 км[33].
Муниципалан кӀошташ
| Картан тӀера номер | КӀошт | Бахархой | Майда (км²) | Адамийн луьсталла бахархой (адам./км²) |
ГӀалийн Бахархой |
Эвланий Бахархой |
Адм. центр | ГӀалин кепара эвланаш |
ГӀалин а гӀалин кепара эвланийн а дукхалла |
Эвланий меттигийн дукхалла |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Беломорскан кӀошт | 17 261[16] | 12.930 | 1,4 | 11.563 | 9.502 | Беломорск | 1 | 4 | |
| 2 | Калевалан кӀошт | 7273[16] | 13.030 | 0,6 | 5.274 | 4.196 | Калевала | 1 | 3 | |
| 3 | Кеман кӀошт | 16 105[16] | 7.950 | 2,1 | 13.118 | 5.486 | Кемь | 1 | 3 | |
| 4 | Кондопоган кӀошт | 38 445[16] | 5.940 | 6,7 | 33.309 | 8.518 | Кондопога | 1 | 8 | |
| 5 | Лахденпохьян кӀошт | 13 621[16] | 2.180 | 6,4 | 8.124 | 7.149 | Лахденпохья | 1 | 4 | |
| 6 | Лоухин кӀошт | 12 431[16] | 22.710 | 0,6 | 10.823 | 5.923 | Лоухи | Чупа, Пяозерский | 3 | 3 |
| 7 | Медвежьегорскан кӀошт | 29 202[16] | 13.730 | 2,2 | 22.725 | 11.447 | Медвежьегорск | Пиндуши, Повенец | 3 | 6 |
| 8 | Муезерскан кӀошт | 10 847[16] | 18.180 | 0,6 | 3.795 | 10.818 | Муезерский | 1 | 7 | |
| 9 | Олонецан кӀошт | 21 373[16] | 3.920 | 5,7 | 9.201 | 15.761 | Олонец | 1 | 9 | |
| 10 | Питкярантан кӀошт | 18 490[16] | 2.270 | 8,5 | 12.540 | 9.391 | Питкяранта | 1 | 4 | |
| 11 | Прионежьен кӀошт | 21 615[16] | 4.600 | 4,7 | - | 23246 | Петрозаводск | - | 13 | |
| 12 | Пряжан кӀошт | 14 501[16] | 6.430 | 2,3 | 4.174 | 12.708 | Пряжа | 1 | 6 | |
| 13 | Пудожан кӀошт | 19 275[16] | 12.660 | 1,6 | 9.864 | 14.750 | Пудож | 1 | 7 | |
| 14 | Сегежан кӀошт | 38 472[16] | 10.640 | 3,7 | 42.209 | 3.754 | Сегежа | Надвоицы | 2 | 4 |
| 15 | Сортавалан кӀошт | 31 421[16] | 2.190 | 14,5 | 25.259 | 7.626 | Сортавала | Вяртсиля, Хелюля | 3 | 2 |
| 16 | Суоярвин кӀошт | 16 944[16] | 13.580 | 1,3 | 10.776 | 10.341 | Суоярви | 1 | 4 |
Российн Федерацин ТӀеман ницкъаш Республикин махкахь
Полици
Республика Карелин Чоьхьара гӀуллакхийн министралла[34] йукъайогӀу Российн Федерацин чоьхьара гӀуллакхийн меженийн системин, куьйгакӀела йу Российн ЧГӀМ.
Республика Карелин Чоьхьара гӀуллакхийн министр хӀоттаво Российн Федерацин Президентан омарца.
Республика Карелин чоьхьара гӀуллакхийн меженийн структурин чу йогӀу:
- Республика Карелин ЧГӀМ;
- 18 мехкан дакъа:
- Петрозаводск гӀалин Российн ЧГӀМ урхалла;
- Российн ЧГӀМ дакъа Кондопогин кӀоштахь;
- Российн ЧГӀМ дакъа Медвежьегорскан кӀоштахь;
- Российн ЧГӀМ дакъа Прионежьен кӀоштахь;
- Российн ЧГӀМ дакъа Пудожан кӀоштахь;
- Российн ЧГӀМ дакъа Олонецан кӀоштахь;
- Российн ЧГӀМ дакъа Сегежин кӀоштахь;
- Российн ЧГӀМ дакъа Беломорскан кӀоштахь;
- Российн ЧГӀМ дакъа Калевалин кӀоштахь;
- Российн ЧГӀМ дакъа Кеман кӀоштахь;
- Российн ЧГӀМ дакъа Костомукша гӀалахь;
- Российн ЧГӀМ дакъа Лахденпохьян кӀоштахь;
- Российн ЧГӀМ дакъа Лоухин кӀоштахь;
- Российн ЧГӀМ дакъа Муезерски кӀоштахь;
- Российн ЧГӀМ дакъа Питкярантин кӀоштахь;
- Российн ЧГӀМ дакъа Пряжин кӀоштахь;
- Российн ЧГӀМ дакъа Сортавалин кӀоштахь;
- Российн ЧГӀМ дакъа Суоярвин кӀоштахь.
- Транспорт тӀера Российн ЧГӀМ Петрозаводскан асанан дакъа.
Республика Карелин ЧГӀМ кхоьллина де — 1923 шеран 5 сентябрь.
Пенитенциарни система
Республика Карелин махкахь ТаӀзар кхочушдаран федералан гӀуллакхан карахь йу[35]:
- 3 нисваран колони:
- посёлкера Надвоицы «Республика Карелин УФСИН урхаллин № 1 йолу нисваран колони» учреждени
- Сегежера «Республика Карелин УФСИН урхаллин № 7 йолу нисваран колони» учреждени
- Петрозаводскера «Республика Карелин УФСИН урхаллин № 9 йолу нисваран колони» учреждени
- дарбанан-нисваран учрежденеш:
- Медвежьегорскера «Республика Карелин УФСИН № 2 республикин дарбан цӀа» дарбанан-профилактикин учреждени
- Сегежин кӀоштара (посёлок Верхни) «Республика Карелин УФСИН № 4 дарбанан нисваран учреждени»
- 2 талламан изолятор:
- Петрозаводскера «Республика Карелин УФСИН № 1 талламан изолятор» учреждени
- Сегежера «Республика Карелин УФСИН № 2 талламан изолятор» учреждени
- «Республика Карелин УФСИН зуламийн-кхочушдаран инспекци» учреждени
Хьаьжа кхин а
Билгалдахарш
- Комментареш
- ↑ Оьрсийн мотт цхьаъ бен боцу пачхьалкхан мотт бу Республика Карелин.
- ↑ Пачхьалкхо гӀо лоцу[23], кхин тӀе бац республикин пачхьалкхан мотт.
- Хьосташ
- ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx
- ↑ 1 2 Всесоюзная перепись населения 1926 года. М.: Издание ЦСУ Союза ССР, 1928. Том 9. Таблица I. Населённые места. Наличное городское и сельское население. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 7 февраль. Архивйина 2015 шеран 7 февралехь
- ↑ 1 2 Статистический справочник СССР за 1928 г.
- ↑ ИСТОРИЧЕСКАЯ ДЕМОГРАФИЯ. Научный журнал. 2009. № 2 (4).
- ↑ 1 2 Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность наличного населения городов и других поселений, районов, районных центров и крупных сельских населенных мест на 15 января 1959 года по республикам, краям и областям РСФСР. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 10 октябрь. Архивйина 2013 шеран 19 октябрехь
- ↑ 1 2 Всесоюзная перепись населения 1970 года. Численность наличного населения городов, поселков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 14 октябрь. Архивйина 2013 шеран 19 октябрехь
- ↑ 1 2 Всесоюзная перепись населения 1979 года. Численность наличного населения РСФСР, автономных республик, автономных областей и округов, краев, областей, районов, городских поселений, сел-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек.
- ↑ 1 2 Народное хозяйство СССР за 70 лет. Юбилейный статистический ежегодник. Финансы и статистика, Москва, 1987 год. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 25 июль. Архивйина 2016 шеран 28 июнехь
- ↑ 1 2 Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность населения СССР, РСФСР и ее территориальных единиц по полу. Архивйина 2011 шеран 10 октябрехь
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 Численность постоянного населения на 1 января (человек) 1990-2013 года
- ↑ 1 2 Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архивйина 2012 шеран 3 февралехь
- ↑ 1 2 Перепись населения 2010. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений. Федеральная служба государственной статистики. ТӀекхочу дата: 2013. Архивйина 2013 шеран 6 сентябрехь
- ↑ 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 31 май. Архивйина 2014 шеран 31 майхь
- ↑ 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). ТӀекхочу дата: 2013 шеран 16 ноябрь. Архивйина 2013 шеран 16 ноябрехь
- ↑ 1 2 Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 август. Архивйина 2014 шеран 2 августехь
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 6 август. Архивйина 2015 шеран 6 августехь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег
<ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег<ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег<ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег<ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег<ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег<ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег<ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег<ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег<ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег<ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег<ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег<ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег<ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег<ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег<ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег<ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна - ↑ 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
- ↑ 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (2017 шеран 31 июль). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 31 июль. Архивйина 2017 шеран 31 июлехь
- ↑ 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 25 июль. Архивйина 2018 шеран 26 июлехь
- ↑ 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 31 июль. Архивйина 2021 шеран 2 майхь
- ↑ 1 2 Оценка численности постоянного населения на 1 января 2020 года и в среднем за 2019 год. Росстат. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 13 март.
- ↑ ИСТОРИЧЕСКАЯ ДЕМОГРАФИЯ. Научный журнал. 2009. № 2 (4).
- ↑ Закон Республики Карелия о государственной поддержке карельского, вепсского и финского языков в Республике Карелия.
- ↑ Karjalan tasavalta (tiivistetty info) (фин.). ТӀекхочу дата: 2011 шеран 10 май. Кху чуьра архивйина оригиналан 2011 шеран 12 сентябрехь
- ↑ 1 2 Конституция Республики Карелия. www.gov.karelia.ru. ТӀекхочу дата: 2011 шеран 10 сентябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2011 шеран 10 сентябрехь — статья 1
- ↑ Конституция Российской Федерации. Ст. 5, пп. 1, 2. ru.wikisource.org. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 30 ноябрь. Архивйина 2022 шеран 14 февралехь
- ↑ Лукашов А.А., Тельнова Н.О. и др. Каре́лия / председ. Ю.С. Осипов и др., отв. ред. С.Л. Кравец. — Большая Российская Энциклопедия (в 30 т.). — Москва: Научное издательство «Большая российская энциклопедия», 2009. — Т. 13. Канцелярия конфискации - Киргизы. — С. 128. — 782 с. — 60 000 экз. — ISBN 978-5-85270-344-6. Архиван копи 2019 шеран 19 апрелехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- ↑ Конституция Республики Карелия. www.gov.karelia.ru. ТӀекхочу дата: 2011 шеран 10 сентябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2011 шеран 10 сентябрехь — статья 15
- ↑ Декретом ВЦИК от 25 июля 1923 года Карельская трудовая коммуна была преобразована в Карельскую Советскую Республику.
- ↑ Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) Карельской АССР. docs.cntd.ru. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 30 ноябрь. Архивйина 2020 шеран 3 февралехь
- ↑ karelia | Origin and meaning of the name karelia by Online Etymology Dictionary (инг.). www.etymonline.com. ТӀекхочу дата: 2021 шеран 15 август. Архивйина 2021 шеран 15 августехь
- ↑ Мамонтова, Н. Словарь топонимов Карелии. — С. Введение. Архиван копи 2021 шеран 31 августехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- ↑ Краткая экономико-географическая справка Карелии. old.gov.karelia.ru. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 30 ноябрь. Архивйина 2020 шеран 13 августехь
- ↑ Министерство внутренних дел по Республике Карелия. 10.mvd.ru. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 30 ноябрь. Архивйина 2012 шеран 22 июнехь
- ↑ Учреждения УФСИН России по Республике Карелия. www.10.fsin.su. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 30 ноябрь. Архивйина 2021 шеран 11 июлехь
Хьажоргаш
- Официальный сайт Республики Карелия. gov.karelia.ru. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 30 ноябрь.(фин.)(ингалс.)
- Фотографии Карелии. photokarelia.ru. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 30 ноябрь.
- Топографические карты. www.kolamap.ru. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 30 ноябрь.
- Достопримечательности Карелии. www.karjalan.ru. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 30 ноябрь.
- Олонецкие губернские ведомости — источник по истории Карелии XIX и начала XX вв.
- Центр национальных культур и народного творчества Республики Карелия. www.etnocenter.ru. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 30 ноябрь.
- Культурный туризм в Карелии. culttourism.ru. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 30 ноябрь.
- «Карельское Содружество». vk.com. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 30 ноябрь. — межрегиональная организация земляков и друзей Карелии
( "Карельское Содружество",. olon-rayon.ru. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 24 июль. Архивйина 2019 шеран 12 августехь
- «Земля Калевалы». vk.com. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 30 ноябрь. — ежегодный международный этнофестиваль, посвящённый культуре Карелии<ref>По земле Калевалы | Русское географическое общество. www.rgo.ru. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 24 июль. Архивйина 2019 шеран 24 июлехь
Кхин дӀа темана тӀехь
 | |
|---|---|
| Сурт, видео, аудио | |
| Дошамаш а, энциклопедеш а | |
| Библиографин каталогашкахь |
 Карели Республика теманашкахь | |
|---|---|
| Истори | |
| Географи | |
| Политика | |
| Сийлаллаш | |
| Оьздангалла | |
| |
 | Коьрта гӀала: Петрозаводск Махкан-екъаялар: АгӀонаш: ХӀост | Шатлакхан Илли | Истори | Бахархой | Махкан-йекъайалар | Байракх |  | |
Российн федерацин регионаш | |
|---|---|
| Республикаш | Адыгейчоь • Алтай • Башкирийчоь • Буряти • ГӀалгӀайчоь • ГӀалмакхойчоь • ГӀебартойн-Балкхаройчоь • ГӀезалойчоь • ГӀирма • ДегӀаста • Донецкан Халкъан Республика • Карели • Коми • Кхарачой-Чергазийчоь • Къилбаседа ХӀирийчоь • Луганскан Халкъан Республика • Марий Эл • Мордови • Нохчийн Республика • Тыва • Удмурти • Хакаси • Чувашийн Республика Якути • |
| Мехкаш | Алтайн • Байкалдехьара • Камчаткин • Краснодаран • Красноярскан • Пермийн • Приморьен • Ставрополан • Хабаровскан |
| Областаш | Амуран • Архангельскан • Аштаркханан • Белгородан • Брянскан • Владимиран • Волгоградан • Вологдин • Воронежан • Запорожьен • Ивановн • Иркутскан • Калининградан • Калугин • Кемеровн • Кировн • Костромин • Курганан • Курскан • Ленинградан • Липецкан • Магаданан • Москван • Мурманскан • Нижни Новгородан • Новгородан • Новосибирскан • Омскан • Оренбурган • Орёлан • Пензин • Пскован • Ростовн • Рязанан • Самарин • Саратовн • Сахалинан • Свердловскан • Смоленскан • Тамбовн • Тверан • Томскан • Тулин • Тюменан • Ульяновскан • Херсонан • Челябинскан • Ярославлан |
| Фед. лараме гӀаланаш | |
| Автономин область | |
| Автономин гуонаш | Ненцойн1 • Ханты-Мансийн — Югра2 • Чукчийн • Ямал-Ненцойн2 |
1 Архангельскан областан йукъайогӀу2 Тюменан областан йукъайогӀу | |
