Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Адыгейчоь

ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Адыгейчоь (маьӀнаш).

Респу́блика Адыге́й (адыг. Адыгэ Республик; йоца цӀе: Адыге́йчоь, Эдигей[30]) — Российн Федерацин субъект, цунна йукъара республика[31], Къилба федералан гуонан йукъайоьду, Къалбаседа-Кавказан экономикин кӀоштан дакъа. Коьрта шахьар — Майкоп гӀала.

Республикин мехкан массо а агӀора гуо бина Краснодаран махко.

Кхоьллина 1922 шарахь 27 июлехь Адыгейн (Чергазийн) автономин область аьлла Кубанан-ӀаьржахӀордан областан Майкопан а, Екатеринодаран а дакъойн махкахь, 1928 шеран августехь цӀе хийцина Адыгейн автономин область аьлла, 1991 шеран 3 июлехь республика йина[32][33].

Пачхьалкхан меттанаш: оьрсийн а, адыгейн а. Иштта баьржина эрмалойн, украинийн, кхурдойн меттанаш.

undefined
undefined

Географин хьал

Адыгейчоь лаьтта Российн Федерацин къилба-малхбузехь, Кубанан аьрру бердашца, дӀалоцу Кубанйисттера таьӀна (Кубандехьара) аренан йуккъера дакъа а, Къилбаседа-Малхбузан Кавказан къилбаседа басеш а.

Республикин коьрта мохк бу Кубанан доккхачу шина ген йукъахь — Лабан а, КӀайн а, лаьтта 44° а, 45° а къ.-с. ш. параллелашна йукъахь, 45-гӀа параллело йоькъу Краснодаран хилоттийла а, Кубанйисттера аренан къилбаседа дакъа а, 44-гӀа чекхйолу ломан кӀошташкахула Псенодах Ӏоман а, Гузерипль эвлан а гергахула, 40-гӀа меридиан йуккъехула аьлчи санна чекхйолу республикин къилбаседера къилбехьа, чекхйолу Лагонакан акъарин йуккъерачу декъехула, Майкопан а, Гиагински гӀаланан жимма малхбузехьа.

Адыгейчоьн доза ду Краснодаран мехкан Красноармейски, Динскан, Усть-Лабинскан, Курганинскан кӀошташца а, Краснодар гӀаланца а — къилбаседехьа, Йоккха Сочин Адлеран, Лазаревски, Хостински кӀошташца — къилбехьа, Апшеронскан, Белореченскан, Северскан кӀошташца а, Довха Хьост гӀалин администрацин мехкаца а — малхбузехьа, Мостовскан, Лабински, Курганински кӀошташца — малхбалехь.

Адыгейчоьнан майда — 7790 кв.км., дозанийн дохалла — 900 км, республикин йохалла мехкан къилбаседехьара къилбехьа — 208 км, малхбузера малхбалехьа — 165 км.

Ӏаламан тӀаьхьалонаш

Адыгейчохь хьаннийн тӀаьхьалонаш шорта йу, цара дӀалоцу мехкан кхоалгӀа сов дакъа, къилба агӀора. МаьӀданех кӀеззиг Ӏаламан газ ю, шорта бу гӀишлошъяран гӀирсаш (жагӀа, гӀум, сацкъар-латта, кир-маьӀда), республикин лаьмнашкахь доллу кӀеззиг деши[34], маьӀдан гӀирсаш.

Сахьтан аса

Адыгей Москохан хенан сахьтан зонехь йу. Сахьтан аса: UTC+3.

Климат

Адыгей Республикин климат барамехь-йовха а, дикка кӀеда а ю. Регионан климат кхолларан боккха Ӏаткъам бо атмосферан циркуляцин амало. Меттигера ладаме климатан а, рекреацин а амал ю, малх къегаран йохалла. Дерриг а республикехула шарахь дагардо 200 - 250 декхна де; цхьаьнатоьхна мелхан радиаци хуьлу 115 - 120 ккал/кв.см.

Доккхачу тӀегӀанера Адыгейчоьнан климатан амал билгалйоккху республикин географин хьолан башхаллаш, уггаре хьалха, гӀуорош боцу Ӏаьржа хӀорд гергахь хилар, меттиган шоралла, локхалла, Къилбаседа-Малхбузан Кавказан ломан раьгӀнаш латтар. Ӏаьржа хӀорд дика йовхонан «аккумулятор» ю, аьхка гулйой, Ӏаьнан заманахь гуонахьарачу меттигашна кӀез-кӀезиг луш дӀало цуо. Цуьнца цхьаьна иза Ӏаьржа хӀордан циклонаш кхоллало хьост ду, цуо бердашкарчу кӀошташка тӀуналла яхьа.

Шен рогӀехь, Кавказан лаьмнаш сацадо тӀуьна малхбузера мехаш, аьтту бо республикин мехкан тоъал тӀуналла латто бӀаьстенан-аьхкенан заманахь. Цундела Адыгейчохь йочанаш шозза дукха хуьлу, масала, Краснодаран мехкан къилбаседан аренан зонехьчул. Йочанаш йолуш шарахь 115 – 150 де хуьлу. Довха 200 – 210 шо шарахь хуьлу.

Республикин махкахь йочанаш яр цхьабосса дац, кхин чӀогӀа башхалла ю ломан кӀажошкарчу зонехь. Церан барам тӀекхета лакха мел волу. Амма йочанаш йекъаран боккха Ӏаткъам бо меттиган орографино. Иштта, Лагонакин акъарин къилбаседа басе ша-кепара «орографин экран» ю, цунна хьалха йочанийн барам цӀеххьана тӀекхета. Уггаре дукха йочанийн шеран юккъера барам (2744 мм) хааелла Белореченски дукъ хадорехь.

Мехкан механ раж иштта куьйга кӀела ю меттиган орографин. Иштта, нагахь Даховски гӀалахь къилбаседа а, къилбаседа-малхбален а агӀора мехаш делахь, тӀаккха Бели эркан тогӀен чохь йолчу Гузерипль эвлахь – къилбаседа, къилбаседа-малхбален, къилбан, къилба-малхбузан агӀора ду. Махкахь мехаш башха сиха ца хуьлу. Уггаре чӀогӀа шторман мехаш хаало дукхах дерг Ӏаьнан заманахь, доьзна ду деккъа кхузахула атмосферан фронташ чекхйовларца. Ломан а, ломан кӀажошкара а зонан механ рожан амалин башхалла ю ломан-тогӀин мехаш хилар.

Адыгейн мохк къилбаседера къилбехьа беха боццушехь (200 км гергга), республикин климат чӀогӀа тайп-тайпана ю. Къилбаседа аренан декъехь климат барамера континенталан ю, ломан кӀажошкахь - йовха, тӀуьна, ткъа къилба декъехь – лекха лаьмнийн шийла климат. Ерриг лаьрча Адыгейчоьнан климатан ресурсаш дика ю юьртабахаман, промышленность, транспорт, рекреаци кхиарна. Климатан башхаллаш дика къаьста шеран заманашца. Республикера Ӏа кӀезиг ло долуш, барамехь шийла, кӀеда ду. Наггахь бен доцу шерашкахь иза долало сихха. Дукха хьолахь хуьлу беха Ӏаьн хьалхара мур. Оцу заманахь хуьлу хийцало шелонаш а, йовхонаш а дерриг ло а дешаш.

Адыгейчуьра Ӏа доладаларан йукъара барам ноябран чеккхе ю, оцу хенахь хӀаваан температура охьайолу -5°С. Уггаре шийла Ӏаьн бутт январь бу. Юккъера дукхашеран температура -2,0°С тӀиера (аренашкахь) -4,4°С кхаччалц (лаьмнийн кӀажошкахь). Ӏаьнан заманахь сих-сиха дикка шелонаш хуьлу, оцу хенахь температуран минимум охьайолу -20, - 25°С. Цу тӀе абсолютан минимум хила тарло -30, - 35°С. Ӏаьн юккъехь цӀеххьана йохъяла тарло +5, +10°С температурашца, лайнаш а дашош, ша а бохош, хиш а дестош. Дукха хьолахь и йовхонаш йоьзна бовхачу бекъачу мехца - фенца.

Лайн чкъор аренашкахь стомма дац - 6 - 10 см, ломан кӀажошкахь а, ломахь а 50 см тӀиера 2 - 5 м кхаччалц ду. Луон кӀоргаллин максимум (6,1 м) хилла ломан Фиштан тобанехь. Аренан декъехь латта гӀуорадар 15 - 30 см сов ца хуьлу. БӀаьсте йоьзна Азин баран максимум лагӀъяларца, цуьнан малхбузан агӀо малхбалехьа юхаяларца. Иза бахьнехь, лаьттанйукъарахӀордан циклонийн аьтту болу малхбалехьа а, къилбаседа-малхбалехьа а кхача. Цуьнца йоьзна йовха хӀаваан массаш къилбехьара а, къилбаседехьара а таро йо сихха хӀаваан температура айа, яшийта, латта доххо. Адыгейчоьнан бӀаьстенан циркуляцин башха амал ю атмосферийн процессийн чӀогӀа хийцамаш хилар а, сихха хӀаваан массаш хийцаялар а.

БӀаьсте аренашкахь хьалха юлу (юккъера дукхашерийн хаамашца, февраль чекхболуш – мартан юьххьехь), ткъа лаьмнашкахь 2000 м лакхахь – март чекхболуш а, тӀаьхьа а. Март болалуш луо дерриг деша аренашкара, ткъа дерриг латта деша февралехь. Йохъялар бӀаьста сиха хуьлу. БӀаьсте йолаелла 15 де даьлчи – мартан бохаллехь, хӀаваан температура +5°С сов йолу, ткъа 10 - 20 апрелехь - +10°С сов хуьлу. Оцу хенахь гӀуоролаш дӀайовлу. Аьхка хӀаваан массийн циркуляци дикка лагӀло. Хенан-хӀоттам коьртаниг кхоллало меллаша йогӀу азоран а, арктикан антициклонийн хӀаваан массийн трансформаци бахьнехь, цунна дика гӀо до алсама мелхан радиаци яро. Адыгейчуьра аьхке лаьтта юккъера барам 140 дийнахь. Республикин аренан декъехь иза тӀекхочу майн хьалхарчу декъехь, ломан кӀажошкахь - 10 - 15 де тӀаьхьа, ткъа лаьмнашкахь 1700 - 1800 м хӀордан тӀегӀанал лакха кхаччалц – июнан хьалхарчу декъехь. Шеран уггаре бовхачу беттан температуран юккъера барам – июлехь аренашкахь хуьлу +23,2°С, ткъа ломан кӀажошкахь +20, + 22°С. Аьхке аренашкахь йовха а, йекъа а хуьлу, ломан кӀажошкахь дикка шийла хуьлу. Дикка лекхачу лаьмнашкахь хӀоьттина хӀаваан температура + 10°С хьалаялар ца хаало.

Аьхкенан йочанаш чӀогӀа догӀан амалехь хуьлу. Адыгейчоьнан берриг аренан махкахь йовхачу муьрехь 300 - 400 мм догӀа догӀу. Ломан кӀажошкахь оцу муьрехь тӀекхета 500 - 550 мм, ткъа лаьмнашкахь 800 - 1000 мм. Аренашкахь гуьйре тӀекхочу сентябрь чекхболуш – октябрь болалуш, ломан кӀажошкахь 10 - 15 де хьалха. Гуьйренан юьххьехь бовха, бекъа, бекхна хенан хӀоттам хуьлу. Октябран шолгӀачу декъехь хӀаваан температура 10°С охьайолу, соцу жигара юьртабахаман культурийн вегетаци, хаало дуьххьара гӀуоролаш. ДогӀанаш деха, массанхьа хуьлу. Ноябрехь хӀоьттина хӀаваан температура охьайолу -5°С, юьртабахаман культурийн вегетаци ерриг соцу.[35]

Истори

Коьрта йаззам: Адыгейн истори

1991 шеран декабрехь — 1992 шеран январехь хилира Республика Адыгейн Лакхарчу Советийн депутатийн харжамаш. Кхоьллира Адыгейн исторера дуьххьарлера парламент. 1993 шарахь цунах бира Законашкхолларан Гулам (Хасэ), ткъа 1995 шарахь Пачхьалкхан Совет — Хасэ.

1992 шеран январехь хаьржира республикин дуьххьарлера президент Джаримов Аслан. 1992 шеран мартехь — Республика Адыгейн Лакхарчу Советан дуьххьарлера председатель Тлеуж Адам. 2002 шерера 2007 шо кхаччалц Адыгейн коьртехь вара Хазрет Совмен, 2007 шерера 2017 шо кхаччалц — Тхакушинов Аслан. 2017 шарахь дуьйна Республика Адыгейн Корта — Кумпилов Мурат ву.

1993 шеран 25 декабрехь болх бан йолаелла Российн Федерацин Конституцис къобалйина Адыгейн республикин статус.

Республика Адыгейн Конституци чӀагӀйина Закононашкхолларан Гуламо (Хасэ) 1995 шеран 10 мартехь.

Бахархой

Коьрта йаззам: Адыгейн бахархой

Росстатан хаамашца республикин бахархойн барам 463 088[24] ст. (

Бахархойн дукхалла
1926[1]1931[2]1939[36]1942[37]1944[38]1945[39]1959[7]
113 481↗126 500↗241 799↘226 422↘206 111↗206 923↗284 690
1970[8]1979[9]1987[10]1989[11]1990[12]1991[12]1992[12]
↗385 644↗404 504↗426 000↗432 588↗434 788↗436 598↗441 280
1993[12]1994[12]1995[12]1996[12]1997[12]1998[12]1999[12]
↗446 191↗448 480↗449 864↗450 358↘450 075↗450 810↘450 358
2000[12]2001[12]2002[13]2003[12]2004[12]2005[12]2006[12]
↘449 052↘447 327↘447 109↘446 828↘445 242↘444 438↘442 735
2007[12]2008[12]2009[12]2010[14]2011[15]2012[16]2013[17]
↘441 199↘441 176↗442 775↘439 996↘439 935↗442 451↗444 403
2014[18]2015[19]2016[20]2017[21]2018[22]2019[23]2020[24]
↗446 406↗449 171↗451 480↗453 366↗453 376↗454 744↗463 088

). Бахархойн луьсталла: 58,36 ст./км (

Бахархойн дукхалла
1926[1]1931[2]1939[40]1942[41]1944[42]1945[43]1959[7]
113 481↗126 500↗241 799↘226 422↘206 111↗206 923↗284 690
1970[8]1979[9]1987[10]1989[11]1990[12]1991[12]1992[12]
↗385 644↗404 504↗426 000↗432 588↗434 788↗436 598↗441 280
1993[12]1994[12]1995[12]1996[12]1997[12]1998[12]1999[12]
↗446 191↗448 480↗449 864↗450 358↘450 075↗450 810↘450 358
2000[12]2001[12]2002[13]2003[12]2004[12]2005[12]2006[12]
↘449 052↘447 327↘447 109↘446 828↘445 242↘444 438↘442 735
2007[12]2008[12]2009[12]2010[14]2011[15]2012[16]2013[17]
↘441 199↘441 176↗442 775↘439 996↘439 935↗442 451↗444 403
2014[18]2015[19]2016[20]2017[21]2018[22]2019[23]2020[24]
↗446 406↗449 171↗451 480↗453 366↗453 376↗454 744↗463 088

). ГӀалийн бахархойн: 46,32[44] % (2017).

2017 шо чекхдолуш баларан коэффициент хилира 12.6 промилле. Берриг бахархойн чот йича кхочу, шарахь Республика Адыгейн регионехь кхелха 5713 стаг.[45]

Къоман хӀоттам

Багарбина шо 1979[46] 2002[47] 2010[48]
Берриг бахархой 404 390 ↗ 447 109 ↘ 439 996
Къам гайтинарш 404 390 (100 %) ↗ 445 306 (100 %) ↘ 425 386 (100 %)
Оьрсий 285 626 (70,6 %) ↗ 288 280 (64,7 %) ↘ 270 714 (63,6 %)
Адыгейш 86 561 (21,4 %) ↗ 108 757 (24,4 %) ↗ 109 699 (25,8 %)
Эрмалой 6 359 (1,6 %) ↗ 15 268 (3,4 %) ↗ 15 561 (3,7 %)
Украинаш 12 078 (3,0 %) ↘ 9 091 (2,0 %) ↘ 5 856 (1,4 %)
Кхурдой 2 (0,0 %) ↗ 3 631 (0,8 %) ↗ 4 528 (1,1 %)
ГӀезалой 2 415 (0,6 %) ↗ 2 904 (0,7 %) ↘ 2 571 (0,6 %)
Цигонаш 1 109 (0,3 %) ↗ 1 844 (0,4 %) ↗ 2 364 (0,6 %)
Азербайджанаш 274 (0,1 %) ↗ 1 399 (0,3 %) ↗ 1 758 (0,4 %)
Желтой 1 021 (0,3 %) ↗ 1 726 (0,4 %) ↘ 1 385 (0,3 %)
Белорусаш 2 244 (0,6 %) ↘ 1 934 (0,4 %) ↘ 1 253 (0,3 %)
Кхин къаьмнаш 6 701 (1,7 %) ↗ 10 472 (2,4 %) ↘ 9 697 (2,3 %)
Къам ца гайтинарш 0 ↗ 1 803 ↗ 14 610
гайтина 1000 сов барам болу къаьмнаш 1000 человек
undefined
undefined

Адыгейш беха, коьртаниг, 45 эвлахь, ткъа кхин а Майкоп гӀалахь, Энем, Яблоновски, Тлюстенхабле поселкашкахь. Уггаре гулахь хевшина уьш Тахтамукайн, Теучежан, Шовгенан, Кошехаблан, Красногвардейски кӀошташкахь.

1998 шарахь Косово а, Метохи а автономин махкара правительствон «Пачхьалкхан гӀоьнан Автономин мехкан Косовра (Бертан Республика Югослави) адыгаш (чергазий) Республика Адыгей кхалхош дӀататта йиш йоцу белхаш»[49] цӀе йолчу сацамца араяьккхира чергазийн тоба (42 доьзал[50] (200 ст. гергга), охьаховшийра Майкопе а, керла эвла Мафэхабле (Майкопан кӀошт) а.

Йуьртан меттигашкара бисина бахархой беха гӀазакхийн гӀаланашкахь, кӀотаршкахь, эвланашкахь, посёлкашкахь.

Оьрсий беха республикин берриг махкахь, гулахь беха Гиагин а, Майкопан а кӀошташкахь, дукха бу уьш Красногвардейски, Тахтамукайски кӀошташкахь.

Украинаш хевшина баьржина ерриг Адыгейчухула.

Адыгейхь гулахь беха гӀезалой: Киров (Шовгенан кӀошт), Политотдел, Отрадни (Кошехаблан кӀошт) кӀотаршкахь, Афипсип эвлахь (Тахтамукайн кӀошт), Майкоп гӀалахь.

Эрмалой гулахь хевшина Майкопан кӀоштахь: Пролетарски, Цветочни, Къилбаседа-Малхбелен бошмаш, Шаумян кӀотаршкахь, Тульски посёлехь, Кужорски гӀалахь, Майкопехь.

Кхурдой: Бели, Преображенски, Садови, Еленовски, Красногвардейски ярташкахь, Бжедугхабль эвлахь (Красногвардейски кӀошт).

Желтой: Гавердовски кӀотарахь (гӀалин гуо Майкоп).

Бахархойн къоман хӀоттам кӀошташкахула (2002 шо)[51]:

Мохк Оьрсий Адыгаш Эрмалой Украинаш Кхурдой
Майкоп гӀ. 72,6 % 16,7 % 3,0 % 2,5 % 0,0 %
Адыгейск гӀ 18,1 % 78,4 % 0,4 % 0,6 % -
Йуьртан меттиг
Майкоп гӀ.		 79,9 % 6,0 % 2,3 % 2,6 % 0,8 %
Гиагинскан кӀошт 86,7 % 2,8 % 3,1 % 2,1 % 0,1 %
Кошехаблан кӀошт 43,0 % 49,4 % 2,0 % 0,8 % -
Красногвардейскан кӀошт 63,0 % 17,3 % 1,8 % 1,7 % 10,3 %
Майкопан кӀошт 81,2 % 1,5 % 10,0 % 2,8 % 0,1 %
Тахтамукайн кӀошт 54,7 % 34,7 % 2,6 % 1,8 % 0,1 %
Теучежан кӀошт 27,2 % 68,4 % 1,0 % 0,8 % 0,1 %
Шовгеновн кӀошт 33,6 % 62,5 % 0,4 % 0,7 % 0,0 %

Бахархойн къоман хӀоттам 2010 шеран багарбарца[52]:

Мохк Оьрсий Ст. Адыгаш Ст. Эрмалой Ст. Украинаш Ст. Кхурдой Ст. Цигонаш Ст.
Гиагинскан кӀошт 86,77 % 27 458 2,81 % 889 3,85 % 1 218 1,35 % 428 0,26 % 83 1,53 % 484
Майкопан кӀошт 81,44 % 46 739 1,80 % 1 031 10,66 % 6 119 1,81 % 1 036 0,21 % 122 0,92 % 528
гӀ. гуо Майкоп 71,84 % 112 802 17,83 % 27 216 2,96 % 4 651 1,87 % 2 933 0,13 % 203 0,26 % 413
Майкоп гӀ. 71,29 % 96 119 18,19 % 24 526 3,03 % 4 085 1,88 % 2 537 0,03 % 36 0,15 % 201
Красногвардейскан кӀошт 64,14 % 19 683 16,14 % 4 953 1,76 % 539 0,95 % 290 13,11 % 4 024 0,26 % 80
Тахтамукайн кӀошт 57,10 % 38 257 33,21 % 22 247 3,02 % 2 022 1,17 % 782 0,12 % 78 0,37 % 245
Кошехаблан кӀошт 40,12 % 12 147 51,90 % 15 711 2,02 % 612 0,55 % 167 - - 1,87 % 565
Шовгеновн кӀошт 32,77 % 5 532 62,88 % 10 613 0,55 % 92 0,37 % 63 - 1 0,08 % 13
Теучежан кӀошт 28,06 % 5 626 65,82 % 13 195 1,15 % 230 0,56 % 112 0,08 17 0,18 % 37
Адыгейск гӀ. 17,60 % 2 120 79,04 % 9 521 0,59 % 71 0,33 % 40 - - - -
гӀ. гуо Адыгейск 17,09 % 2 470 79,93 % 11 549 0,54 % 78 0,29 % 42 - - - -

МогашаллаӀалашйар

Республика Адыгейчохь 2018 шеран хаамашца бу[53]:

  • 119 ВИЧ-инфекцица цомгуш верг,
  • 1799 цомгуш верг ракца,
  • 210 йовхарийн цамгар йолу пациент,
  • 1739 наркоманех дарба лелош берш,
  • 11556 стаг маларх дарба лелош берш,
  • 26 цомгуш верг чӀурамцамгарх.

Нах беха меттиг

Нах беха меттигаш 5 эз. сов вахархо веха
Майкоп
Бахархойн дукхалла
1897[54]1913[55]1923[55]1926[54]1931[2]1933[56]1939[57]
34 300↗52 300↘43 300↗52 500↘52 085↗53 100↗55 871
1942[58]1959[59]1962[55]1967[55]1970[60]1973[55]1975[61]
↗61 917↗82 135↗92 000↗106 000↗110 212↗122 000↗123 000
1976[62]1979[63]1982[64]1985[65]1986[62]1987[10]1989[66]
→123 000↗127 828↗134 000↗140 000↗141 000↗145 000↗148 608
1990[67]1991[62]1992[65]1993[62]1994[62]1995[65]1996[65]
↗150 000↗153 000↗155 000↗163 000↗164 000→164 000↗165 000
1997[68]1998[65]1999[69]2000[70]2001[65]2002[13]2003[55]
↗166 000→166 000↗167 000↗167 300↘167 000↘156 931↘156 900
2004[71]2005[72]2006[73]2007[74]2008[75]2009[76]2010[14]
↗157 000↗157 200↘156 800↘156 700↘153 500↗154 555↘144 249
2011[77]2012[16]2013[17]2014[18]2015[19]2016[20]2017[21]
↘144 200↗144 467↗144 683↘144 544↘144 101↘144 055↘143 343
2018[22]2019[23]2020[78]
↘141 970↘140 539↗141 475
Яблоновски
Бахархойн дукхалла
1959[59]1970[60]1979[63]1989[66]2002[79]2010[80]2012[16]
13 327↗19 518↗23 709↗24 939↗25 063↗26 171↗27 029
2013[17]2014[81]2015[19]2016[20]2017[21]2018[22]2019[82]
↗27 792↗28 873↗30 518↗32 039↗33 431↗34 098↗35 639
2020[83]2021[84]2022[85]
↗38 793↗39 804↗41 847
Энем
Бахархойн дукхалла
1970[60]1979[63]1989[66]2002[79]2010[80]2012[16]2013[17]
6755↗11 750↗17 843↘17 654↗17 890↗18 161↗18 251
2014[81]2015[19]2016[20]2017[21]2018[22]2019[82]2020[83]
↗18 392↗18 787↗19 091↗19 391→19 391↗19 661↗20 372
2021[84]2022[85]
↘20 310↗20 617
Гиагински
Бахархойн дукхалла
1959[86]1970[87]1979[88]1989[89]2002[79]2010[80]2013[90]
10 248↗13 647↗14 057↗14 522↗15 160↘14 121↘13 954
2014[81]2015[91]2016[92]2017[93]2018[94]2019[82]2020[83]
↘13 845↘13 759↗13 788↘13 776↗13 872↗13 979↗14 168
2021[84]2022[85]
↘14 144↗14 236
Адыгейск
Бахархойн дукхалла
1979[95]1989[11]1992[96]1998[96]2000[96]2001[96]2002[79]
9684↗12 548↗12 600→12 600↘12 400↘12 300↘12 209
2003[96]2005[96]2006[96]2007[96]2008[96]2009[76]2010[80]
↘12 200→12 200→12 200↗12 300→12 300↘12 205↗12 237
2011[96]2012[16]2013[17]2014[81]2015[19]2016[20]2017[21]
↘12 200↗12 368↗12 444↗12 481↗12 659↗12 689↗12 701
2018[22]2019[82]2020[83]2021[84]2022[85]
↗12 745↘12 728↘12 721→12 721↗12 910
Керла Адыгейчоь
  1. Н/Д[97]
Хански
Бахархойн дукхалла
1959[86]1970[60]1979[88]2002[79]2010[80]2013[90]2014[81]
6414↗9619↗10 224↗11 290↘11 245↗11 549↗11 660
2015[91]2016[92]2017[93]2018[94]2019[82]2020[83]2021[84]
↗11 757↗11 767↗11 803↘11 752↘11 690↘11 679↘11 582
2022[85]
↘11 565
Тульски
Бахархойн дукхалла
1959[86]1970[60]1979[63]1989[66]2002[79]2009[76]2010[80]
4706↗7077↗8024↗9538↗10 502↗10 652↗10 732
2013[90]2014[81]2015[91]2016[92]2017[93]2018[94]2019[82]
↗10 825↗10 887↘10 869↘10 862↗10 878↗10 979↗11 012
2020[83]2021[84]2022[85]
↗11 236↗11 351↘11 347
Красногвардейски
Бахархойн дукхалла
1959[86]1970[87]1979[88]1989[89]2002[79]2010[80]2013[90]
3591↗7499↗8406↗8798↗9065↗9459↘9419
2014[81]2015[91]2016[92]2017[93]2018[94]2019[82]2020[83]
↘9381↗9400↗9432↗9462↗9577↗9629↘9617
2021[84]2022[85]
↘9547↘9477
Кошехабль
Бахархойн дукхалла
1959[86]1970[87]1979[88]1989[89]2002[79]2010[80]2011[98]
5391↗6529↗6601↗6935↗7309↘7239↗7240
2012[16]2013[90]2014[81]2015[91]2016[20]2017[93]2018[94]
↗7267↗7321↘7255↘7193↘7183↗7202↘7190
2019[82]2020[83]2021[84]2022[85]
↘7181↘7157↗7209↗7255
Каменномостски
Бахархойн дукхалла
1970[60]1979[63]1989[66]2002[79]2010[80]2013[90]2014[81]
9089↘8216↗8292↘7580↘7213↘7178↘7175
2015[91]2016[92]2017[93]2018[94]2019[82]2020[83]2021[84]
↗7189↘7161↘7111↘7097↘7078↗7101↘7077
2022[85]
↗7098
Дондуковска
Бахархойн дукхалла
1959[86]1979[88]1989[11]2002[79]2010[80]2013[90]2014[81]
8280↘6815↘6295↗6605↘6603↘6538↘6530
2015[91]2016[92]2017[93]2018[94]2019[82]2020[83]2021[84]
↗6573↘6554↗6616↗6636↗6648↗6749↗6771
2022[85]
↗6820
Краснооктябрьски
Бахархойн дукхалла
2002[79]2010[80]2013[90]2014[81]2015[91]2016[92]2017[93]
5488↗5875↗6060↗6157↗6323↗6472↗6600
2018[94]2019[82]2020[83]2021[84]2022[85]
↘6536↘6451↗6526↗6629↗6631
Тахтамукай
Бахархойн дукхалла
1959[86]1970[87]1979[88]1989[89]2002[79]2010[80]2013[90]
3165↗4419↗4907↗5212↘5117↗5214↗5413
2014[81]2015[91]2016[92]2017[93]2018[94]2019[82]2020[83]
↗5446↗5506↗5564↗5628↗5698↗5836↗6031
2021[84]2022[85]
↗6132↗6298
Тлюстенхабль
Бахархойн дукхалла
1979[63]1989[66]2002[79]2009[76]2010[80]2012[16]2013[17]
4137↘3869↗4961↘4794↗5403↗5585↘5555
2014[81]2015[19]2016[20]2017[21]2018[22]2019[82]2020[83]
↗5639↗5660↗5668↘5635↘5619↘5584↗5620
2021[84]2022[85]
↗5771↗5848
Хатукай
Бахархойн дукхалла
2002[79]2010[80]2013[90]2014[81]2015[91]2016[92]2017[93]
4535↗4911↘4903↗4916↗4933↗4944↗4983
2018[94]2019[82]2020[83]2021[84]2022[85]
↗5038↗5071↗5072↗5075↘5064

Административан-мехкан йекъайалар

undefined

Республика Адыгейчоьнан «Республика Адыгейчоьнан административан-мехкан хӀоттамах лаьцна» законаца, республикина йукъайогӀу административан-мехкан дакъош: 7 кӀошт а, 2 республикин гӀалин гуо (2 республикин маьӀна долу гӀала)[99][100]:

№ ХӀост Муниципалан
кхоллар 		Административан
центр 		Майда,
км² 		Бахархой,
адам.
1 Coat of Arms of Maikop (Adygea).png Майкопан гӀалин гуо Майкоп гӀ. 57 167 559
2 Coat of Arms of Adygeysk.png Адыгейскан гӀалин гуо Адыгейск гӀ. 14 901
3 Giaginski Raion Coat of Arms.png Гиагинскан кӀошт Гиагински э. 790 31 390
4 Coat of arms of Koshejabl Raion.png Кошехаблан кӀошт Кошехабль э. 606 30 317
5 Krasnogvardeiskoye Raion gerb.jpeg Красногвардейскан кӀошт Красногвардейски э. 726 31 005
6 Coat of arms of Maikopski District, Adygea.png Майкопан кӀошт Тульски э. 3667 59 246
7 Coat of arms of Takhtamukay Raion.png Тахтамукайн кӀошт Тахтамукай э. 440 72 239
8 Teuchezski Raion gerb.png Теучежан кӀошт Понежукай э. 710 20 887
9 Coat of Arms of Shovgenovsky rayon (Respublyc of Adygeya).svg Шовгеновн кӀошт Хакуринохабль э. 521 16 859

Царна, шен рогӀехь, иштта йукъайогӀу Адыгейн административан-мехкан дакъошна нах беха меттигаш[99]:

  • гӀалин нах беха меттигаш:
    • республикин маьӀнийн гӀаланаш, кӀоштан маьӀнийн гӀаланаш, гӀалин тайпана посёлкаш, дачин посёлкаш, курортан посёлкаш,

Ӏилма, дешар, оьздангалла

Коьрта йаззам: Адыгейчоьнан литература
Коьрта йаззам: Адыгашбовзар

Адыгийн къаьмнийн уггар шира оьздангаллин хӀоллам бу Наьртийн эпос, цу тӀехь гучуйолу адыгийн адамийн йукъаралла кхиаран йуьхьанцарчу муьрехь дуьненах йолу ойланаш, церан дӀалеларш, оьздангаллин норманаш а, философин ойланаш, легендаш, дахаран а, оьздангаллин а башхаллаш.

Театраш а, концертийн кхолламаш а

Майкопехь болх беш бу цхьа могӀа театран а, концертан а кхолламаш:

Спорт

Оьрсийчоьнан къоман тобанашна юкъахь ву Адыгейчура 66 спортан дешархо 18 спортан тайпанашна йукъара.

  • Футболан клуб «Дружба» Майкоп (2-гӀа дивизионан зона «Къилбе»).
  • Зударийн гандболан "АГУ-Адыиф" клуб (суперлига).
  • Баскетболан клуб "Динамо-МГТУ" (Суперлига-2).
  • Адыгейчоьнан Республикан парашютца леларан федераци.

1992-чу шарахь дуьйна хӀора шарахь дӀахьош ю «Къилбаседа Кавказан къаьмнийн доттагӀалла» цӀе йолу дуккха а деношкахь вилспетийн къийсадаларш. Цуьнан маршрут: Майкоп - Краснодар - Ставрополь - Черкесск - Пятигорск - Нальчик - БуритӀе.

Адыгейчохь дӀахьош бу Интерралли-Белая хин туризман къовсам.

Адыгейчоьнан пачхьалкхан университетехь 1971-чу шарахь кхоьллина физкультурин а, дзюдон а институт.

Республикехь боккха тидам тӀебохуьйту ламасталлин спортан тайпа лоруш йолу йеза атлетикин спортан. 1983-чу шарахь дуьйна Уляп эвлахь хӀора шарахь дӀахьо республикин къийсамаш А. Б. Пшикановн цӀарах йезачу атлетикехь, цуо доккха дакъа лаьцна иза кхиорехь советийн заманахь. Йерриг а республикехь болх беш ю гӀарабевлла чемпионийн тренераш коьртехь а болуш, йозаллин атлетикин масех секци.

Хьажа кхин а

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 4 Всесоюзная перепись населения 1926 года. М.: Издание ЦСУ Союза ССР, 1928. Том 9. Таблица I. Населённые места. Наличное городское и сельское население. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 7 февраль. Архивйина 2015 шеран 7 февралехь
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Административно-территориальное деление Союза ССР : [Районы и города СССР на 1931 год]. — Москва: Власть советов, 1931. — XXX, 311 с.
  3. ↑ ИСТОРИЧЕСКАЯ ДЕМОГРАФИЯ. Научный журнал. 2009. № 2 (4).
  4. ↑ ИСТОРИЧЕСКАЯ ДЕМОГРАФИЯ. Научный журнал. 2009. № 2 (4).
  5. ↑ ИСТОРИЧЕСКАЯ ДЕМОГРАФИЯ. Научный журнал. 2009. № 2 (4).
  6. ↑ ИСТОРИЧЕСКАЯ ДЕМОГРАФИЯ. Научный журнал. 2009. № 2 (4).
  7. ↑ 1 2 3 4 Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность наличного населения городов и других поселений, районов, районных центров и крупных сельских населенных мест на 15 января 1959 года по республикам, краям и областям РСФСР. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 10 октябрь. Архивйина 2013 шеран 19 октябрехь
  8. ↑ 1 2 3 4 Всесоюзная перепись населения 1970 года. Численность наличного населения городов, поселков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 14 октябрь. Архивйина 2013 шеран 19 октябрехь
  9. ↑ 1 2 3 4 Всесоюзная перепись населения 1979 года. Численность наличного населения РСФСР, автономных республик, автономных областей и округов, краев, областей, районов, городских поселений, сел-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек.
  10. ↑ 1 2 3 4 5 Народное хозяйство СССР за 70 лет. Юбилейный статистический ежегодник. Финансы и статистика, Москва, 1987 год. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 25 июль. Архивйина 2016 шеран 28 июнехь
  11. ↑ 1 2 3 4 5 6 Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность населения СССР, РСФСР и ее территориальных единиц по полу. Архивйина 2011 шеран 10 октябрехь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1989A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1989A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  12. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 Численность постоянного населения на 1 января (человек) 1990-2013 года
  13. ↑ 1 2 3 4 5 Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архивйина 2012 шеран 3 февралехь
  14. ↑ 1 2 3 4 5 Перепись населения 2010. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений. Федеральная служба государственной статистики. ТӀекхочу дата: 2013. Архивйина 2013 шеран 6 сентябрехь
  15. ↑ 1 2 3 4 Кеп:Население/2011A
  16. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 31 май. Архивйина 2014 шеран 31 майхь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  17. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). ТӀекхочу дата: 2013 шеран 16 ноябрь. Архивйина 2013 шеран 16 ноябрехь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  18. ↑ 1 2 3 4 5 Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 август. Архивйина 2014 шеран 2 августехь
  19. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 6 август. Архивйина 2015 шеран 6 августехь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  20. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2016AA» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2016AA» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2016AA» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2016AA» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2016AA» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  21. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (2017 шеран 31 июль). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 31 июль. Архивйина 2017 шеран 31 июлехь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2017AA» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2017AA» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2017AA» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2017AA» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  22. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 25 июль. Архивйина 2018 шеран 26 июлехь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2018AA» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2018AA» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2018AA» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2018AA» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  23. ↑ 1 2 3 4 5 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 31 июль. Архивйина 2021 шеран 2 майхь
  24. ↑ 1 2 3 4 5 Оценка численности постоянного населения на 1 января 2020 года и в среднем за 2019 год. Росстат. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 13 март.
  25. ↑ ИСТОРИЧЕСКАЯ ДЕМОГРАФИЯ. Научный журнал. 2009. № 2 (4).
  26. ↑ ИСТОРИЧЕСКАЯ ДЕМОГРАФИЯ. Научный журнал. 2009. № 2 (4).
  27. ↑ ИСТОРИЧЕСКАЯ ДЕМОГРАФИЯ. Научный журнал. 2009. № 2 (4).
  28. ↑ ИСТОРИЧЕСКАЯ ДЕМОГРАФИЯ. Научный журнал. 2009. № 2 (4).
  29. ↑ Конституция Республики Адыгея, ст. 5.
  30. ↑ Нохчийн маттахь мехкийн цӀераш. Даймохк. Архивйина 2023 шеран 18 мартехь
  31. ↑ Конституция Российской Федерации. Ст. 5, пп. 1, 2
  32. ↑ Закон РСФСР «О преобразовании Адыгейской автономной области в Советскую Социалистическую Республику Адыгея в составе РСФСР»
  33. ↑ Республика Адыгея — История Архивйина 2021-06-10 — Wayback Machine
  34. ↑ Золото Северного Кавказа // Вестник золотопромышленника, 19.07.2010(ТӀе цакхочу хьажорг)
  35. ↑ Республика Адыгея - Основные сведения. www.adygheya.ru. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 17 июнь.
  36. ↑ ИСТОРИЧЕСКАЯ ДЕМОГРАФИЯ. Научный журнал. 2009. № 2 (4).
  37. ↑ ИСТОРИЧЕСКАЯ ДЕМОГРАФИЯ. Научный журнал. 2009. № 2 (4).
  38. ↑ ИСТОРИЧЕСКАЯ ДЕМОГРАФИЯ. Научный журнал. 2009. № 2 (4).
  39. ↑ ИСТОРИЧЕСКАЯ ДЕМОГРАФИЯ. Научный журнал. 2009. № 2 (4).
  40. ↑ ИСТОРИЧЕСКАЯ ДЕМОГРАФИЯ. Научный журнал. 2009. № 2 (4).
  41. ↑ ИСТОРИЧЕСКАЯ ДЕМОГРАФИЯ. Научный журнал. 2009. № 2 (4).
  42. ↑ ИСТОРИЧЕСКАЯ ДЕМОГРАФИЯ. Научный журнал. 2009. № 2 (4).
  43. ↑ ИСТОРИЧЕСКАЯ ДЕМОГРАФИЯ. Научный журнал. 2009. № 2 (4).
  44. ↑ Численность постоянного населения на 1 января (человек) 1990-2010 года
  45. ↑ Республика Адыгея: население, власть, здравоохранение, районы(бил-боцу.). femida.guru. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 25 июль.
  46. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года
  47. ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года
  48. ↑ Всероссийская перепись населения 2010 года. Национальный состав и владение языками, гражданство. Население по национальности и владению русским языком по субъектам Российской Федерации Архивйина 2013-07-24 — Wayback Machine
  49. ↑ Постановление Правительства РФ от 3 июля 1998 г. N 690 «О неотложных мерах государственной поддержки переселения адыгов (черкесов) из Автономного края Косово (Союзная Республика Югославия) в Республику Адыгея» Архивйина 2012-03-01 — Wayback Machine
  50. ↑ Черкесская общественность пожаловалась руководству НТВ на искажение истории черкесов Косова
  51. ↑ Сайт о населении Кавказа
  52. ↑ Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения Республики Адыгея. Том 4. Национальный состав Архивйина 2013-11-04 — Wayback Machine
  53. ↑ Цитатийн гӀалат: <ref> тег нийса йац; кху автоссылка1 тIетовжаран йоза йаздина дац
  54. ↑ 1 2 Города с численностью населения 100 тысяч и более человек. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 17 август. Архивйина 2013 шеран 10 ноябрехь
  55. ↑ 1 2 3 4 5 6 Кеп:Население/1897P
  56. ↑ Административно-территориальное деление Союза ССР. На 15 июля 1934 года.
  57. ↑ Всесоюзная перепись населения 1939 года. Численность городского населения СССР по городским поселениям и внутригородским районам. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 30 ноябрь. Архивйина 2013 шеран 24 декабрехь
  58. ↑ ИСТОРИЧЕСКАЯ ДЕМОГРАФИЯ. Научный журнал. 2009. № 2 (4).
  59. ↑ 1 2 Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 25 сентябрь. Архивйина 2013 шеран 28 майхь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1959C» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  60. ↑ 1 2 3 4 5 6 Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 25 сентябрь. Архивйина 2013 шеран 29 сентябрехь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1970E» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1970E» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1970E» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1970E» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1970E» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  61. ↑ Российский статистический ежегодник, 1998 год
  62. ↑ 1 2 3 4 5 Кеп:Население/1994B
  63. ↑ 1 2 3 4 5 6 Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 25 сентябрь. Архивйина 2021 шеран 7 ноябрехь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1979D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1979D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1979D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1979D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1979D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  64. ↑ Народное хозяйство СССР 1922-1982 (Юбилейный статистический ежегодник)
  65. ↑ 1 2 3 4 5 6 Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 12 май. Кху чуьра архивйина оригиналан 2014 шеран 16 ноябрехь
  66. ↑ 1 2 3 4 5 6 Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Архивйина 2011 шеран 26 сентябрехь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1989C» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1989C» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1989C» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1989C» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1989C» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  67. ↑ Кеп:Население/2002AB
  68. ↑ Кеп:Население/1997B
  69. ↑ Кеп:Население/1999E
  70. ↑ Кеп:Население/2000N
  71. ↑ Кеп:Население/2004H
  72. ↑ Кеп:Население/2005M
  73. ↑ Кеп:Население/2006Q
  74. ↑ Кеп:Население/2007AC
  75. ↑ Российский статистический ежегодник, 2008 год. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 12 май. Архивйина 2016 шеран 12 майхь
  76. ↑ 1 2 3 4 Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 январь. Архивйина 2014 шеран 2 январехь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2009D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2009D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2009D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  77. ↑ Города с численностью населения 100 тысяч человек и более на 1 января 2011 года. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 8 май. Архивйина 2016 шеран 8 майхь
  78. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 17 октябрь. Архивйина 2020 шеран 17 октябрехь
  79. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Публикация данных Республики Адыгея по Всероссийской переписи населения 2002 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 21 май. Архивйина 2014 шеран 21 майхь
  80. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения Республики Адыгея. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 13 апрель. Архивйина 2014 шеран 13 апрелехь
  81. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Численность постоянного населения по МО и населённым пунктам Республики Адыгея по состоянию на 1 января 2014 года с учётом МТП. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 апрель. Архивйина 2014 шеран 2 апрелехь
  82. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Численность постоянного населения по МО и населенным пунктам Республики Адыгея по состоянию на 1 января 2019 года. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 4 апрель.
  83. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Численность постоянного населения по МО и населенным пунктам Республики Адыгея по состоянию на 1 января 2020 года. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 4 апрель.
  84. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Численность постоянного населения по МО и населенным пунктам Республики Адыгея по состоянию на 1 января 2021 года. ТӀекхочу дата: 2022-22-03.
  85. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Численность постоянного населения по МО и населенным пунктам Республики Адыгея по состоянию на 1 января 2022 года. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 5 ноябрь.
  86. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров по полу
  87. ↑ 1 2 3 4 Всесоюзная перепись населения 1970 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населенных пунктов - районных центров по полу. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 14 октябрь. Архивйина 2013 шеран 14 октябрехь
  88. ↑ 1 2 3 4 5 6 Всесоюзная перепись населения 1979 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 29 декабрь. Архивйина 2013 шеран 29 декабрехь
  89. ↑ 1 2 3 4 Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров по полу. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 20 ноябрь. Архивйина 2013 шеран 16 ноябрехь
  90. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Численность постоянного населения Республики Адыгея на 1 января 2013 года
  91. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Численность постоянного населения по муниципальным образованиям и населённым пунктам республики Адыгея по состоянию на 1 января 2015 года. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 7 апрель. Архивйина 2015 шеран 7 апрелехь
  92. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Численность постоянного населения по МО и населённым пунктам Республики Адыгея по состоянию на 1 января 2016 года с учётом МТП. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 6 апрель. Архивйина 2016 шеран 6 апрелехь
  93. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Численность постоянного населения по МО и населенным пунктам Республики Адыгея по состоянию на 1 января 2017 года с учетом МТП. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 17 май.
  94. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Численность постоянного населения по МО и населенным пунктам Республики Адыгея по состоянию на 1 января 2018 года. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 22 март.
  95. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года. Архивйина 2011 шеран 22 августехь
  96. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Народная энциклопедия «Мой город». Адыгейск. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 12 октябрь. Архивйина 2013 шеран 12 октябрехь
  97. ↑ Новая Адыгя > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник
  98. ↑ Адыгея. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2009-2014 годов
  99. ↑ 1 2 Закон Республики Адыгейчоь «Об административно-территориальном устройстве Республики Адыгейчоь». ТӀекхочу дата: 2023 шеран 23 октябрь. Архивйина 2018 шеран 26 ноябрехь
  100. ↑ Закон «О внесении изменений в Закон Республики Адыгейчоь „Об административно-территориальном устройстве Республики Адыгейчоь“». ТӀекхочу дата: 2023 шеран 23 октябрь. Архивйина 2016 шеран 24 сентябрехь

Литература

  • Адыгская (черкесская) энциклопедия / гл. ред. М. А. Кумахов. — М.: Фонд им. Б. Х. Акбашева, 2006. — 1247 с.: ил., карты, портр. — Указ. имен: с. 1164—1202. Указ. геогр. и этногр. назв.: с. 1203—1240. — Библиогр.: с. 1139—1163. — 5000 экз.
  • Остапенко Р. А. Майкопская и Адыгейская епархия РПЦ // Православная энциклопедия. Т. XLII. — М., 2016. — С. 311—314.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш