Къилбаседа ХӀирийчоь

43°11′00″ къ. ш. 44°14′00″ м. д.HGЯO
Хӏара йаззам РУВИКИ чуьра бу — маьрша энциклопеди
Республика (пачхьалкх)
Къилбаседа ХӀирийчоь
оьрс. Республика Северная Осетия-Алания
хӀир. Цæгат Ирыстон
Древний горд Цимити 03.jpg
Байракх[d] ХӀост[d]
Байракх[d] ХӀост[d]
Гимн Северной Осетии
43°11′00″ къ. ш. 44°14′00″ м. д.HGЯO
Пачхьалкх  Росси
Адм. центр БуритӀе
Корта Сергей Иванович Меняйло
Истори а, географи а
Кхоллар 1993 шеран 9 ноябрь
Латта
  • 7987 квадратан километр
Сахьтан аса MSD, UTC+3, Европа/Москох[1]
Бахархой
Бахархой
Идентификаторан терахьаш
Код ISO 3166-2 RU-SE

Официалан сайт
Къилбаседа ХӀирийчоь картин тӀехь
РУВИКИ.Медиа логотип Викиларми чохь медиафайлаш


Sound.png Арахьара аудиофайлаш
Sound.png Къилбаседа ХӀирийчоьнан хӀост (Инс.)
1 туьма мах болу Российн банкан иэсан нахарт (2013)

Респу́блика Къи́лбасе́да ХӀири́йчоь — Ала́ни (Россий Федерацин субъект, цунна йукъара республикаКъилбаседа-Кавказан федералан гуон, Къилбаседа-Кавказан экономикин кӀоштан дакъа ду[3].

Коьрта гӀала — БуритӀе.

Доза ду: малхбузехь — цхьаццамма къобал йина Къилба ХӀирийчоьнца.

Къилбаседа-ХӀирийн автономин область йиллина 1924 шеран 7 июлехь. Республика йу 1936 шарахь дуьйна.

Пачхьалкхан меттанаш: хӀирийн а, оьрсийн а.

Физикин-географин амал

Географи

Къилбаседа ХӀирийчоь Къилба а, Къилбаседа-Кавказан а федералан гуонийн картин тӀехь
Къилбаседа ХӀирийчоьнан карта

Республика лаьтта Йоккха Кавказан къилбаседан басехь.

Берриг махках 4121 км² дӀалоцу чутаӀенаша а, аренаша а, ламанан асан дакъа эханнал дукха кӀезиг дац. Къилбаседехь — Ставрополан аре, цунна къилбехьа — Соьлжин а даккъаш, йуккъерачу декъехь — ХӀирийн таьӀна аре. Къилбехь — Коьрта, йа Хидоькъу дукъ. Уггаре лекха лам — Коьрта дукъан къилбаседехьа чекхдолу диъ доккха дукъ: АгӀонан, Тархийн, Байданан, Хьаннийн. Даккъаш хедийна Ӏинаша, царех коьртанаш ду Кармадонан (Геналдонан), Куртатин, Кассаран, Алагиран, Дигоран.

Геологин хӀоттам а, пайден маьӀданаш а

Антропогенан мур болалуш лаьмнаш кхолладаларан процесс хилла, иза бахьнехь гучудевлла дуккха а хебарш, чутаӀарш, кӀаьгнашы. Цул тӀаьхьа рельефкхолларехь йоккха роль ловзийра арахьара ницкъаша (уггаре хьалха, эркаша), цара хедадора ламанан хебарш, дира пурхнехьа чӀажжаш (Ардонан, Гизельдоннан, Фиагдонан эркийн чӀажжаш).

Пайден маьӀданаш:йукъахь цинк, даша, цӀеста, дети, доломиташ дохку полиметаллин маьӀданаш, дарбане хишшан хьосташ. Карийна дешимехкдаьтта, тӀаьхьало йолу маьӀданаш дохку меттигашкара пайда эца кечам бу беш.

Климат

Климат барамера континентан йу. Мазалкан аренехь — йекъа, сих-сиха бовха мох; январан йуккъера температура — −16 °C, июлан — +24 °C; йочанаш шарахь 600—700 мм аренашкахь, 900 мм кхаччалц ламанан кӀажошкахь.

Йуккера а, Ламанан кӀажошкара а кӀоштахь, лаьмнаш герга хиларо кӀадйина, барамера климатан аса. Ӏа кӀеда, аьхке йеха, амма йекъа йац, коьртаниг тӀехь тов йолуш йац, догӀане а йу. Аьхка таро йу тропикин циклонаш кхача, цара дахьа чӀогӀа догӀанаш стигал а къекъош. Ӏай коьртаниг йочанаш оьху Каспий-хӀорд тӀера. Январан йуккъера температура: −3,2 °C. Июлан йуккъера температура: +20,4 °C.

Гидрографи

Ардон эркан чӀожера дарбанан Ӏам

Къилбаседа ХӀирийчоьнан — Аланин махкахь охьаоьху дукха эркаш.

Къилбаседа ХӀирийчоьнан— Аланин коьрта эрк Урух (104 км), Ардон (101 км), Гизельдон (81 км), кхин дерш а.

Урух, Ардонан хьост долало лаьмнашкахь, шен хих схьадолу. И эркаш ламанан тобанера ду. Ламанан кӀажошкара эркаш лору ГӀалми а, Соьлжа а, церан ийна хиш ду: лаьттан бухара, догӀанан, дешша лайн. Уьш деста бӀаьста, гуьйренан а, Ӏаьнан а заманахь церан хиш хаъал лагӀло. Ӏаьнан заманахь уьш, ламанан эркаш санна, гӀор ца до чехка хиларна, охьадахар ламанан эркел меллаша делахь а.

КӀошт Административан центр Майда эзар. км² Бахархойн дукхалла. Адамийн луьсталла./км²
Алагиран Алагир 2,01 36,6 18,2
Ардонан Ардон 0,37 27,9 77,5
Дигоран Дигора 0,64 20,4 31,9
Ирафан Чикола 1,37 15,4 11,2
Кирован Эльхотово 0,36 26,9 74,7
Мазалкан Моздок 1,08 87,6 81,1
Правобережни Беслан 0,38 55,6 146,3
Пригородни Октябрьски 1,46 102,3 70,0

Хьажа кхин а

  • ХӀирийн-гӀалгӀайн дов
  • ХӀирийн аристократи
  • Теркан область
  • Советийн Союзан Турпалхойн исписка (Къилбаседа ХӀирийчоь)

Билгалдахарш

  1. https://data.iana.org/time-zones/tzdb-2021e/europe
  2. Конституция Российской Федерации. Ст. 6, пп. 1, 2
  3. Ю.С. Осипов и др., отв. ред. С.Л. Кравец. — Большая Российская Энциклопедия (в 34 т.). — Москва: Научное издательство «Большая российская энциклопедия», 2015. — Т. 28. Румыния - Сен-Жан-де-Люз. — С. 622—626. — 760 с. — 36 000 экз. — ISBN 978-5-85270-366-8. Архиван копи 2019 шеран 1 июнехь дуьйна Wayback Machine тӀехь
  4. В Северной Осетии нашли золотую жилу | ГТРК Алания. Россия-Алания / ГТРК "АЛАНИЯ" (2019 шеран 31 октябрь). ТӀекхочу дата: 2019 шеран 12 ноябрь. Архивйина 2019 шеран 12 ноябрехь

Литература

  • Григорович С. Ф. По горам и равнинам Северной Осетии: Спутник туриста, краеведа и экскурсанта. — Изд. 2-е, доработ. — Къилбаседа-Осетинское книжное издательство, 1960. — 128 с.
  • Бероев Б. М. По Северной Осетии. — Изд. 2-е, испр. и доп.. — М.: Физкультура и спорт, 1984. — 144 с. — (По родным просторам). — 50 000 экз.
  • История Северной Осетии: XX век. — ОИГСИ ВНЦ РАН и РСО—А им. В. И. Абаева. — М.: Наука, 2003. — 362 с. — ISBN 5-02-009810-8.

Хьажоргаш