Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Нисде хатӀМотт хийцаХаам
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

ГӀебартойн-Балкхаройчоь

Дехар «ГӀБР» хьажийна йу кхузе; хьажа. иштта кхин маьӀнаш.

ГӀебартойн-Балкхаройчоь (Кабарди́но-Балка́рия; гIебар.-чергаз. Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ; кхарач.-балк. Къабарты-Малкъар Республика) — Российн Федерацин[22] республика[23], субъект, Къилбаседа Кавказан федералан гуонан йукъайогӀу. ГIебартойн-Балкхаройн республикин меттанаш гIебартойн а, балкхаройн а, оьрсийн а[24].

Къилбаседа-Кавказан федералан гуонан йукъайоьду, Къилбаседа-Кавказан экономикин кӀоштан дакъа ду[25]. Коьрта шахьар — Нальчик гӀала.

ГӀебартойн-Балкхаройн Республикин, цуьнан берриг махкахь гӀебартойн, балкхаройн, оьрсийн пачхьалкхан меттанаш ду[26].

Дозанца лаьтта: малхбузехь — Кхарачой-Чергазийчоь, къилбаседехь — Ставрополан мохк, малхбузехь а, къилба-малхбузехь а — Республика Къилбаседа ХӀирийчоь, къилбехь — Гуьржийчоь.

Кхоьллина 1921 шеран 1 сентябрехь ГIебартойн автономин область аьлла. 1922 шеран 16 январехь — ГIебартойн-Балкхаройн автономин область. 1936 шеран 5 декабрехь йина автономин республика (ГӀебартойн-Балкхаройн АССР). 1992 шарахь дуьйна — ГӀебартойн-Балкхаройн Республика

undefined

Физикин-географин амал

Географи

undefined
undefined

ГӀебартойн-Балкхаройчоьн республика йу Кавказан къилба макробасен йуккъерчу декъехь. Республика йекъна йу кхаа коьрта геоморфологин зонашна — ломан, ломан кӀажан, аренан. Ломан а, ломан кӀажан а зонаш дӀалоцу субъектан доккхаха долу дакъа. Аренан зоно дӀалоцу республикин къилбаседа-малхбален дакъа.

Республикехула вовшенца нисса Йоккхачу Кавказан 5 коьрта рагӀ йу: Дежийлин (йа Киран), Хьуьнан, Тархийн, АгӀонтӀиера, Коьрта (йа Хидоькъу).

  • Уггар лекха меттиг: Эльбрус лам (5642 м), уггар лекха бу Россехь, Кавказехь, Европехь.
  • Максимум йохалла къилбаседера къилбехьа: 167 км;
  • Максимум йохалла малхбузера малхбалехьа: 123 км.

Климат

Республикера климат тайп-тайпана йу. Лаьмнашкахь хиларна, республикехь вертикалкепара асалла йу. Аренашкахь а, ломан кӀажошкахь а тӀуьна континенталан климат йу, иза лаьмнашкахь хийцало субарктикан климатца. Кхин дӀа лекхачу лаьмнашкахь хийцало альпийн кепара климатца. Январан температуран йуккъера барам бу −2°С (аренашкахь), −12 °С (лаьмнашкахь), июлан 25°С а, 5°С а. Йочанийн шеран йуккъера барам бу 500 – 2000 мм.

Республикин аренашкахь (масала Прохладнин кӀоштан Прохладни гӀалахь а, Майскин кӀоштахь) бараман континенталан климат йу семиаридан климатан амалашца.

Аренашкахь Ӏа шен абсолютан лахарчу температурашца шийла ду ломан кӀажошкахь йолчу йарташкахь, гӀаланашкахьчул (Нальчик), республикин минимум температурин рекорд хоттийна 2012 шеран 8 февралехь Прохладни гӀалахь, гӀалин метеостанцехь температура охьаелира −29.5 °C, оццу хенахь Нальчикехь температура охьа ца йелира −27 °C лаха.

Аьхке аренашкахь чӀогӀа йовха хуьлу, шолгӀа дакъа тӀех йовха.

Июнь — уггар тӀуьна бутт бу, дукха йочанаш хуьлу, тӀех йовхо июнехь ца хаало (+37°С).

Июлан хьалхара дакъа июнан шолгӀачу декъах тера ду, амма декъо ду. Июлан шолгӀачу декъехь хаало лакхара температураш. Уггар бовха мур — июлан чеккхе — август. Аренашкахь июлан температура сих-сиха хьалайолу +38 °C сов, 2000—2016 шерийн муьрехь июлан температуран максимум хаайелла Прохладнехь 2000 шеран 28 июлехь, оцу дийнахь +40.7°С йара. Нальчикехь оцу дийнахь хӀаваъ дохделира +38.3 °C кхаччалц.

Август — аренашкахь дукха хьолахь шеран уггар бовха бутт хуьлу, аренашкахь августехь йочанаш хаъал кӀезиг хуьлу, июлехь йа сентябрехьчулла а. Аьхка йочанаш кӀезиг хилар бахьнехь татолийн система лелон йезаш хуьлу йуьртабахаман латташна хитохархьама. Августехь температурин максимум сих-сиха айало +38…+40 °C бараме. 21 бӀешарахь августан уггар лакхара температура хааелла 2006 шеран 8 августехь Прохладни гӀалахь — оцу дийнахь гӀалин метеостанцин максимум хилира +40.9 °C

Экосистема

Аренашкахь ду Iаьржа латта а, Ӏаьржа-боьмаша латта а, ломан басешкахь — ломан-байн.

Хьаннаш лоцу мехкан 1/10 дакъа. Хишшан тогӀенашкахь гӀадолу хьаннаш йу. 800—1600 м лакхахь — шуьйрагIадолу хьаннаш (алсама попан), 2200 м — баганан (алсама зоьзан). 2000 сов м лакхахь йу лаьмнийн цанаш (тайп-тайпана суланан а, кенийн а).

Йекхашйолчех йаьржина дийнаташ: цхьогал, чагӀалкх, борз, боьра ча, салор, лу, нал, сай, кавказан масар, дегIастанан хьех. Олхазарех уггар даьржинарш — цӀирцӀирхьоза, пеночка-весничка, акха котам, лекъ.

ГӀебартойн-Балкхаройчохь йу къоман парк «Приэльбрусье», ГIебартойн-Балкхаройчоьнан лекха лаьмнийн заповедник[27] а, 11 пачхьалкхан заказник а.

Эркаш

Ӏаьмнаш

Чухчареш

Чегеман чухчареш
Гедмишх

Пхи эзар метр лекха баххьаш

Истори

Коьрта йаззам: ГIебартойн-Балкхаройчоьн истори
Хьажа иштта: ГIебарта, Балкаройчоь

Вайн заманан республик кхоллале, цуьнан латтан тӀехь йара шиъ историн области — ГIебарта а, Балкхаройчоь а. ГӀебарта лаьттара шина олаллех: Йоккха ГӀебарта а, Жима ГӀебарта а, цара лоцуш хилла таханлерчу республикин аренан а, ломан кӀажан а дакъа, ткъа иштта ломан а, лаьмнийн баххьашкара а зонаш Балкх хин а, цуьнан геннийн а лакхенашкара. Балкхаройчоь екъна хилла пхеа ламан тайпанашка, лоцуш хилла, коьртаниг, республикин ломан а, лаьмнийн баххьашкара кӀошташ.

1921 шарахь ГӀебарта а, Балкхаройчоь а Йуккъерчу Кавказан кхечу историн областашца йукъаягӀара Ломан АССР. 1921 шеран 1 сентябрехь ГӀебартойн гуо арабаьлла Ломан автономин республикин чуьра, ткъа тӀехьа 1922 шеран 16 январехь цунна тӀехьаягӀара Балкхаройчоь.

ГIебартойн-Балкхаройн автономин область кхоьллира 1922 шарахь, 1936 шарахь цунах йира АССР.

Сийлахь Даймехкан тIом болуш ГӀебартойн-Балкхаройчохь кхоьллира Скорохода А. Ф. куьйгаллехь волу 115-гIа ГIебартойн-Балкхаройн дошлойн дивизи, цуо тӀом бира Кавказ йаккхаран тӀамехь а, Сталинградан тӀамехь а. 1942 шарахь республикин доккхаха долу дакъа Нальчикца цхьаьна Германин куьйгакӀелахь лаьттира. 1943 шеран январехь ГӀебартойн-Балкхаройчоь шаерг мукъайаьккхира мостагӀчух. 1944 шарахь балкхарой махкахбахар бахьнехь цӀе хийцира ГIебартойн АССР аьлла, 1957 шарахь — йуха а ГӀебартойн-Балкхаройн АССР хилира. 1992 шарахь — ГӀебартойн-Балкхаройн Республика.

1950-гIа а, 1960-гIа шерашкахь ГӀебартойн-Балкхаройчохь йина яккхий промышленни машенашъяран, гӀирсашбаран предприятеш. 1990 шарахь промышленностехь балхахь бара 96,3 эз. стаг[28].

2008 шарахь Российн Банко арахецна ГӀебартойн-Балкхаройчоьн лерина иэсаллин ахча[29].

Символика

Республика ню шен байракх, хӀост, шатлакхан илли.

ГӀБР Конституцехь хӀост дешийн (можа) эрзун сурт ду. Эрзун накхан тӀехь декъна турс ду, лакхахь — детийн (кӀай) шиъ бохь болу лам сийначу аренахь, лахахь — дешийн (можа) кхоъ дехуо гӀа баьццарчу арахь.

ГӀебартойн-Балкхаройн Республикин Пачхьалкхан байракхан кӀади ду цхьатерра доккха ана асанаш: лакхарниг — сийна, йуккъерниг — кӀай, лахарниг — баьццара басахь. КӀадин йуккъехь — гуо, хадийна сийна а, баьццара а асанца; сийна асан тӀехь — Эльбрус ламан сурт ду кӀайчу басахь.

ГӀебартойн-Балкхаройн Республикин Пачхьалкхан шатлакхан илли йу гӀебартойн а, балкхаройн а, оьрсийн а къаьмнийн эшарийн интонации а, беснаш а лелош кхоьллина йолу даккхийдеран музыка. Шатлакхан Иллехь дешнаш дац. Музыкин автор — Карданов Хьасан[30][31].

Бахархой

Коьрта йаззам: ГIебартойн-Балкхаройчоьнан бахархой

Росстатан терхьашца республикин бахархойн барам бу 868 350[20] ст. (

Бахархойн дукхалла
1926[1]1931[2]1933[3]1959[4]1970[5]1979[6]1987[7]
204 006↗224 400↗278 800↗420 115↗588 203↗674 605↗732 000
1989[8]1990[9]1991[9]1992[9]1993[9]1994[9]1995[9]
↗759 586↗762 288↗780 768↗794 380↗803 318↗810 033↗821 149
1996[9]1997[9]1998[9]1999[9]2000[9]2001[9]2002[10]
↗834 504↗846 310↗860 502↗870 822↗878 990↗886 698↗901 494
2003[9]2004[9]2005[9]2006[9]2007[9]2008[9]2009[9]
↘901 051↘898 948↘896 938↘894 014↘891 299↗891 338↗892 389
2010[11]2011[9]2012[12]2013[13]2014[14]2015[15]2016[16]
↘859 939↘859 792↘859 063↘858 946↘858 397↗860 709↗862 254
2017[17]2018[18]2019[19]2020[20]
↗864 454↗865 828↗866 219↗868 350

). Бахархойн луьсталла — 69,64 ст./км² (

Бахархойн дукхалла
1926[1]1931[2]1933[3]1959[4]1970[5]1979[6]1987[7]
204 006↗224 400↗278 800↗420 115↗588 203↗674 605↗732 000
1989[8]1990[9]1991[9]1992[9]1993[9]1994[9]1995[9]
↗759 586↗762 288↗780 768↗794 380↗803 318↗810 033↗821 149
1996[9]1997[9]1998[9]1999[9]2000[9]2001[9]2002[10]
↗834 504↗846 310↗860 502↗870 822↗878 990↗886 698↗901 494
2003[9]2004[9]2005[9]2006[9]2007[9]2008[9]2009[9]
↘901 051↘898 948↘896 938↘894 014↘891 299↗891 338↗892 389
2010[11]2011[9]2012[12]2013[13]2014[14]2015[15]2016[16]
↘859 939↘859 792↘859 063↘858 946↘858 397↗860 709↗862 254
2017[17]2018[18]2019[19]2020[20]
↗864 454↗865 828↗866 219↗868 350

). ГӀалийн бахархой — 51,93[32] % (2017).

Бахархой 2010 шеран барам,
стаг[33]		 2002 шеран барам,
стаг[34]		 1989 шеран барам,
стаг[35]
ГӀебартой ↘ 490 453 (57,2 %) 498 702 (55,3 %) 363 494 (48,2 %)
Оьрсий ↘ 193 155 (22,5 %) 226 620 (25,1 %) 240 750 (31,9 %)
Балкхарой ↗ 108 577 (12,7 %) 104 951 (11,6 %) 70 793 (9,4 %)
Туркой ↗ 13 965 (1,6 %) 8 770 (1 %) 4 162
ХӀирий ↘ 9 129 (1,1 %) 9 845 (1,1 %) 9 996 (1,3 %)
Эрмалой ↘ 5 002 5 342 3 512
Украинаш ↘ 4 800 7 592 12 826 (1,7 %)
Корейш ↘ 4 034 4 722 4 983
Цигонаш ↗ 2 874 2 357 2 442
Чергазий ↗ 2 475 725 614
ГIезалой ↘ 2 375 2 851 3 005
Азербайджанаш ↘ 2 063 2 281 2 024
Нохчий ↘ 1 965 4 241 736
Гуьржий ↘ 545 1 731 2 090
ГӀазгӀумкий ↘ 1 462 1 800 1 587
Немцой ↘ 1 462 2 525 8 569 (1,1 %)
ГӀалгӀай ↗ 1 271 1 236 664
Кхарачой ↘ 1 028 1 273 1 202
Шайн къам ца дийцинарш ↗2 269 15 0

Билгалдаккхар: таблицехь гайтина 2010 шарахь 1000 сов стаг волу къаьмнаш.

Билгалдаккхар2: кхин адыгаш санна дукха а гӀебартоша 2010 шеран дӀаяздаран компанехь гайтира шайн экзоэтноним — «чергази».

Боьршанаш-стенаш

2010 шеран Российн халкъдагардаран болх[36]:

Хан Божарий,
ст. 		Зуларий,
ст. 		Барам,
ст. 		Дакъа
массо а бахархойх, %
0 — 14 шо 84 068 80 834 164 902 19,2 %
15 — 59 шо 274 148 302 840 576 988 67,1 %
60 шерал баккхийра 43 559 74 490 118 049 13,7 %
Массо а 401 775 458 164 859 939 100,0 %

Божарий — 401 775 ст. (46,7 %). Зударий — 458 164 ст. (53,3 %).

Бахархойн йуккъера хан — 35,3 шо. Бахархойн медианан хан — 32,8 шо.

Божарийн йуккъера хан — 33,4 шо. Божарийн медианан хан — 30,8 шо.

Зударийн йуккъера хан — 36,9 шо. Зударийн медианан хан — 34,9 шо.

Нах беха пункташ

Коьрта йаззам: ГIебартойн-Балкхаройн нах беха пункташ
Бахархойн барам 10 эзар сов стаг волу нах беха пункташ
Нальчик
Бахархойн дукхалла
1897[37]1913[38]1926[37]1931[2]1933[3]1939[39]1959[40]
4809↗18 600↘12 893↗20 939↗26 900↗47 970↗87 617
1962[38]1967[38]1970[41]1973[38]1975[42]1976[43]1979[44]
↗102 000↗119 000↗145 690↗176 000↗194 000→194 000↗207 406
1982[45]1985[46]1986[43]1987[7]1989[47]1990[48]1991[43]
↗215 000↗219 000↗224 000↗236 000↘234 547↘233 000↗241 000
1992[43]1993[43]1994[43]1995[46]1996[46]1997[49]1998[46]
↗242 000↘241 000↘239 000↘234 000↘233 000↗236 000↘232 000
1999[50]2000[51]2001[46]2002[10]2003[52]2004[53]2005[54]
↗234 700↘233 400↘228 400↗274 974↗275 000↘273 500↘272 800
2006[55]2007[56]2008[57]2009[58]2010[11]2011[59]2012[12]
↘271 400↘270 400↘269 700↘269 227↘240 203↘240 100↘239 337
2013[13]2014[14]2015[15]2016[16]2017[17]2018[18]2019[19]
↘239 098↘238 802↗238 987↗239 040↗239 200↗239 300↗239 710
2020[60]
↘239 583
Еха-ГӀала
Бахархойн дукхалла
1897[37]1939[61]1959[40]1967[62]1970[41]1979[44]1986[62]
3280↗25 369↗28 828↗36 000↗40 074↗47 557↗53 000
1987[7]1989[47]1992[62]1996[62]1998[62]2001[62]2002[10]
→53 000↗57 084↗58 700↗59 500↗59 800↘59 100↗61 772
2003[62]2005[62]2006[62]2007[62]2009[58]2010[63]2011[62]
↗61 800↘60 800↘60 600↘60 300↘60 123↘59 601↘59 600
2012[12]2013[13]2014[14]2015[15]2016[16]
↘58 804↘58 203↘57 934↗58 182↘58 083
Баксан
Бахархойн дукхалла
1939[64]1959[65]1970[41]1979[44]1989[47]1992[66]1996[66]
3805↘3583↗18 443↗21 843↗28 767↗30 200↗31 400
1998[66]2000[66]2001[66]2002[10]2003[66]2005[66]2006[66]
↗31 800↗32 200↗32 300↗35 805↘35 800↗56 900↗57 000
2007[66]2008[66]2009[58]2010[63]2011[66]2012[12]2013[13]
↗57 400↗57 800↘37 346↘36 860↗36 900↗36 907↗37 163
2014[14]2015[15]2016[16]
↗37 373↗37 527↗37 782
Нарткала
Бахархойн дукхалла
193919591970[41]1979[44]1989[47]1992[67]1996[67]
5400↗13 100↗18 958↗23 419↗28 171↗28 800↘28 700
1998[67]2000[67]2001[67]2002[10]2003[67]2005[67]2006[67]
↗28 800↗29 000↗29 100↗33 775↗33 800→33 800↘33 600
2007[67]2008[67]2009[58]2010[63]2011[67]2012[12]2013[13]
↘33 500↘33 400↘33 362↘31 694↗31 700↘31 325↘31 037
2014[14]2015[15]2016[16]
↘30 500↘30 476↗30 497
Майски
Бахархойн дукхалла
19391959[40]1967[68]1970[41]1979[44]1989[47]1992[68]
5900↗12 387↗17 000↗18 623↗21 768↗24 533↗25 400
1996[68]1998[68]2000[68]2001[68]2002[10]2003[68]2005[68]
↘25 300→25 300↘25 100↘25 000↗27 037↘27 000↗27 200
2006[68]2007[68]2008[68]2009[58]2010[63]2011[68]2012[12]
↗27 300↘27 100↗27 200↗27 301↘26 755↗26 800↘26 757
2013[13]2014[14]2015[15]2016[16]
↘26 558↘26 493↗26 683↗26 831
Тырныауз
Бахархойн дукхалла
193919591967[69]1970[41]1979[44]1989[47]1992[69]
3500↗12 800↗17 000↗18 253↗21 050↗30 778↗31 100
1996[69]1998[69]2000[69]2001[69]2002[10]2003[69]2005[69]
↘27 400↘26 800↘26 100↘25 700↘21 092↗21 100↘20 500
2006[69]2007[69]2008[69]2009[58]2010[63]2011[69]2012[12]
↘20 400↘20 200↘20 100↘20 085↗21 000→21 000↘20 781
2013[13]2014[14]2015[15]2016[16]
↘20 706↘20 492↗20 544↗20 551
Дыгулыбгей
Бахархойн дукхалла
2002[10]2009[70]2010[63]2011[70]2012[70]2013[70]2014[70]
20 355↗20 912↘20 228↗20 243↗20 271↘20 206↗20 214
2015[15]2016[16]
↗20 349↗20 387
Терк
Бахархойн дукхалла
19391959[40]1970[41]1979[44]1989[47]1992[71]1996[71]
4500↗6647↗10 422↗12 335↗16 559↗17 800↗18 500
1998[71]2000[71]2001[71]2002[10]2003[71]2005[71]2006[71]
→18 500→18 500→18 500↗20 255↗20 300↘20 100↘19 900
2007[71]2008[71]2009[58]2010[63]2011[71]2012[12]2013[13]
↘19 800→19 800↗19 843↘19 170↗19 200↗19 273↗19 329
2014[14]2015[15]2016[16]
↗19 446↘19 442↘19 426
Чегем
Бахархойн дукхалла
1959[65]1970[72]1979[73]1989[47]2000[74]2001[74]2002[10]
4973↗7551↗9650↗13 225↗15 700↘14 100↗17 893
2003[74]2005[74]2006[74]2007[74]2008[74]2009[58]2010[63]
↗17 900↗18 200↗18 300→18 300→18 300↗18 305↘18 019
2011[74]2012[12]2013[13]2014[14]2015[15]2016[16]
↘18 000↘17 887↘17 819↗17 820↗17 875↗17 957
Нартан
Бахархойн дукхалла
2002[10]2009[75]2010[63]
12 325↗12 345↗12 813
Исламей
Бахархойн дукхалла
2002[10]2009[75]2010[63]2011[76]2012[12]2013[13]2014[14]
10 582↘10 406↗11 261→11 261↗11 354↗11 456↗11 535
2015[15]2016[16]
↗11 625↗11 707
Заюково
Бахархойн дукхалла
1939[77]1970[78]1979[73]2002[10]2009[75]2010[63]2012[12]
6400↗7624↗7658↗10 252↘10 084↗11 229↗11 316
2013[13]2014[14]2015[15]2016[16]
↗11 384↗11 464↗11 528↗11 586
Чегем ШолгӀа
Бахархойн дукхалла
2002[10]2009[75]2010[63]2012[12]2013[13]2014[14]2015[15]
10 632↗10 648↗10 769↗10 934↗11 075↗11 237↗11 338
2016[16]
↗11 374
Шалушка
Бахархойн дукхалла
2002[10]2009[75]2010[63]2012[12]2013[13]2014[14]2015[15]
11 240↗11 258↘11 158↘11 120↘11 066↘11 020↘11 016
2016[16]
↘10 989
Хьасанья
Бахархойн дукхалла
1979[44]1989[47]2002[10]2009[75]2010[63]
5791↗6523↗10 190↗10 428↗10 829

Административан-лаьттан декъадалар

undefined
Коьрта йаззам: ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан административан-лаьттан декъадалар

«ГӀебартойн-Балкхаройн Республикин административан-лаьттан хӀоттамах» цӀе йолчу ГӀБРан Законаца, иза РФ ю шена йукъа хӀара административан-лаьттан дакъош долуш: 3 республикин куьйга кӀелара гӀала, 10 кӀошт.[79]

Республикин муниципалан хӀоттаман гуран чохь, ГӀебартойн-Балкхаройнчоьнан административан-лаьттан дозанчохь кхоьллина муниципалан кхолламаш: 3 гӀалин гуонан, 10 муниципалан кӀошт.[80]

Республикин коьрта гӀала — Нальчик, иза иштта йоккха экономикин йукъ йу Къилбаседа Кавказан, пачхьалкхехь коьртачех цхьаъ курорт ю федералан маьӀна долуш.

№ ЦӀе Административан
центр 		Бахархой,
ст.
Республикин маьӀна долу гӀаланаш (гӀалийг гуонаш)
1 Нальчик Нальчик
Бахархойн дукхалла
2002[10]2009[58]2010[63]2011[70]2012[12]2013[13]2014[14]
300 392↘295 269↘266 033↘265 776↘265 266↘264 835↘264 502
2015[15]2016[16]
↗264 812↗264 924
2 Баксан Баксан
Бахархойн дукхалла
2009[58]2010[63]2011[70]2012[12]2013[13]2014[14]2015[15]
58 258↘57 088↗57 148↗57 178↗57 369↗57 587↗57 876
2016[16]
↗58 169
3 Еха-ГӀала Еха-ГӀала
Бахархойн дукхалла
2009[70]2010[63]2011[70]2012[12]2013[13]2014[14]2015[15]
60 123↘59 601↘59 467↘58 804↘58 203↘57 934↗58 182
2016[16]
↘58 083
КӀошташ (муниципалан кӀошташ)
1 Баксанан кӀошт Баксан
Бахархойн дукхалла
2002[10]2009[58]2010[63]2011[70]2012[12]2013[13]2014[14]
114 888↘57 765↗60 970↗61 054↗61 244↗61 518↗61 845
2015[15]2016[16]
↗62 269↗62 634
2 Зольскан кӀошт Залукокоаже
Бахархойн дукхалла
2002[10]2009[58]2010[63]2011[70]2012[12]2013[13]2014[14]
50 634↘50 349↘48 939↗48 964↗49 098↗49 236↗49 304
2015[15]2016[16]
↗49 427↗49 460
3 Лескенан кӀошт Анзорей
Бахархойн дукхалла
2009[58]2010[63]2011[70]2012[12]2013[13]2014[14]2015[15]
29 025↘27 840↗27 913↗28 135↗28 485↗28 644↗28 745
2016[16]
↗28 981
4 Майскин кӀошт Майски
Бахархойн дукхалла
2002[10]2009[58]2010[63]2011[70]2012[12]2013[13]2014[14]
40 051↘39 959↘38 625↘38 541↗38 572↘38 327↘38 232
2015[15]2016[16]
↗38 518↗38 713
5 Прохладнин кӀошт Прохладни
Бахархойн дукхалла
2002[10]20062009[58]2010[63]2011[70]2012[12]2013[13]
46 425↘45 859↘45 593↘45 533↗45 539↘45 398↗45 439
2014[14]2015[15]2016[16]
↘45 321↘45 205↘45 195
6 Теркан кӀошт Терк
Бахархойн дукхалла
2002[10]20062009[58]2010[63]2011[70]2012[12]2013[13]
52 976↘51 861↘51 095↗51 220↗51 221↘51 176↘51 060
2014[14]2015[15]2016[16]
↘50 883↘50 806↘50 715
7 Урванан кӀошт Нарткала
Бахархойн дукхалла
2002[10]20062009[58]2010[63]2011[70]2012[12]2013[13]
104 126↘75 021↗75 088↘71 782↗71 818↗72 034↗72 260
2014[14]2015[15]2016[16]
↘72 217↗72 579↗72 862
8 Чегеман кӀошт Чегем
Бахархойн дукхалла
2002[10]20062009[58]2010[63]2011[70]2012[12]2013[13]
68 335↗68 600↗68 733↗69 092↗69 132↘69 041↘69 004
2014[14]2015[15]2016[16]
↘68 898↗68 970↗68 971
9 Черекан кӀошт Кашхатау
Бахархойн дукхалла
2002[10]20082009[58]2010[63]2011[70]2012[12]2013[13]
25 927↗26 011↗26 021↗26 956↗26 996↗27 073↗27 187
2014[14]2015[15]2016[16]
↗27 220↗27 438↗27 637
10 Эльбрусан кӀошт Тырныауз
Бахархойн дукхалла
2002[10]200420062009[58]2010[63]2011[70]2012[12]
35 968↘35 900↘35 424↘35 111↗36 260↘36 223↘36 044
2013[13]2014[14]2015[15]2016[16]
↘36 023↘35 810↗35 882↗35 910

Экономика

Республикин экономикин бух — юьртабахам (ялташ (кIа, хьаьжкIа, борц), техникин ораматаш (маьлхан хӀуш, к1омал), даьхнийлелор (шуран-жижиган тайпана), ткъа иштта хьунхьакхар.

ГӀебартойн-Балкхаройн Республикин жима а, йуккъера а предпринимательствон инфраструктура кхиоран гуран чохь йехкира цхьа маша бизнес-инкубатораш, церан Ӏалашо — ГӀБРан жима а, йуккъера а предпринимательствон кечйина офисийн а, производственни а гӀишлош ялар мехах льготашца. Кхоьллина дика болх беш ю кхоъ бизнес-инкубатор: офисийн а, производственни а гӀишлош луш йолу Нальчик гӀалара пачхьалкхан урхалла "ГӀебартойн-Балкхаройн бизнес-инкубатор, шиъ муниципалан офисийн бизнес-инкубаторш йу Прохладнехь а, Баксанан кӀоштахь а. 2012 шеран Республикин ВРП барам хилира 94,2 млрд сом.[хьост?]

Промышленность

Республикехь болх беш йу 200 сов промышленни предприяти[81]. Майски гӀалахь ю Россехь коьртачех рентгенан гӀирс беш йолу ООО «Севкаврентген-Д». Терк гӀалахь «Терекалмаз» заводехь деш ду шайн синтетикан алмазаш а, церан бух тӀехь лакхара нийса болу алмазан гӀирс а. Арахоьцучу продукцин йукъахь бу геолого-талламан а, ломанмаьӀданийн а предприятешна беш болу алмазан бурун гӀирсаш (баттарчий, сто, шорйийрирш); алмаз доьллина гӀирсаш (прецизионан фасонан роликаш, къоламаш, яхканаш, гуран чуьра алмазаш), машенашъяран а, металлтодаран а шаръяран алмазан гӀирс (нийса профилан АЧК гуонаш, кхин а); тӀулгтабаран а, гӀишлошъяран индустрин а алмазан хадоран а, шарбаран а, Ӏаламан тӀулг, бетон, асфальт къагоран (алмазан паста, кхин а) а гӀирс (хадон сегментийн тӀулгаш, фрезаш, аьлханаш, мешнийн херхаш, кхин а). Тырныауз гӀалахь йу йохк-эцаран GIPSELL маркан продукци ешйолу завод «Каббалкгипс», иза гӀишлошъяран гӀирс баран а, бохкаран а бух тӀехь лаьтта.

Кхуьуш йу электроэнергетика, регионехь болх беш йу масех гидроэлектростанци, 2010 шеран нуьцкъалла — 126,6 МВт, ток йаккхар 478 млн кВт•с шарахь:

  • Аушигерски ГЭС (60,0 МВт; 222,0 млн кВт•с шарахь),
  • Кашхатау ГЭС (65,1 МВт; 241,0 млн кВт•с шарахь),
  • Баксански ГЭС (27,0 МВт; 125,0 млн кВт•с шарахь),
  • болх беш ю масех кегийра ГЭС (нуьцкъалла 5,5 МВт, ток йаккхар 14,9 млн кВт•с шарахь),
  • йеш йу Зарагижски (28,8 МВт[82]) а, Верхнебалкарски а ГЭС (15,6 МВт),
  • хьехош йу «Голубые озёра» ГЭС (до 110 МВт) йар, проект йеш йу Сармаковскан ГЭС (17,6 МВт, 74,5 млн кВт•с)

Йуьртан бахам

2020 шеран 1 январехь йуьртан бахархой бара 416 эзар стаг, ГӀебартойн-Балкхаройнчоьнан 48% бахархой.

2021 шарахь ораматашкхиоран сурсатийн индекс йара 113%, даьхнийлелоран сурсаташ – 106%.

Даьхнийлелор

2021 шеран 1 февралехь массо бахаман категорин 274,5 эз. корта йаккхий маӀаш йолу даьхний (+2,3%), царех 138 эз. корта бежний (+3,6%), уьстагӀий а, гезарий а 401 эз. корта (+2,9%), олхазарш 3,9 млн корта (+5,4%). [83]

2020-чу шарахь массо а категорин йуьртабахаман сурсаташ арахоьцучара даьккхина 537,5 эзар тонн шура (+4,5%). Йуьртабахаман организацешкахь 2019-чу шарца дуьстича, хӀора бежана луш йолу шура 12,6% алсамйаьлла, 6334 кг кхаьчна. 2020-чу шарахь ГӀебарта-Балкхаройчохь 151,3 млн бюджетан ахча хьажийна ма-дарра шурин даьхнилелорехь сурсаталла лакхайаккхархьама массо а категорешкахь йолчу бахамашна субсидин кепехь, цу йукъахь 140,7 млн сом федеральни бюджетера а долуш.

2021-чу шеран хьалхарчу 4 баттахь республикехь даьхна шура 135,6 эзар тонне кхаьчна, стохкалерчу оццу муьрца дуьстича, иза 4,7% алсам ду. Цул сов, 2021-чу шеран январь батте кхаччалц алсамдаьлла бахаман дийнатийн коьрта тайпанаш. Цу кепара, уьстагӀийн а, гезарийн а терахь алсамдаьлла 3,8%, бежанийн - 3,6%[84].

Йалташ лелор

Цара кхиадо йалташ (кӀа, мукх, борц, хьаьжкӀа), даар, промышленностан (маьлхан хӀуш а, кӀомал) йалташ, картолаш а, хасстоьмаш а, кхаш а.

2021 шарахь ГӀебартойн-Балкхаройнчоьнан бошмашлелорхоша кхиийна 535,5 эзар тонн стоьмийн-цӀазаман сурсаташ, царех хӀун культураш 490,1 эзар тонн, лагнаш долу культураш – 40,5 эзар тонн. Стоьмийн-цӀазамийн культураш тӀекхетар доьзна дӀайеран майданаш сов йовларна. ГӀебартойн-Балкхаройчоь масех шарахь хьалхий-тӀехьий йукъайоьду Российн топ-5 регионийн стоьмаш-цӀазамаш дӀадеран боларца. 2021 шарахь дӀайийна дуккха шерашкахь кхуьу ораматаш майданахь 1500 га. Царна йукъахь голубика йийна 50 га майданахь. Импортан меттана Российн субъекташка хӀиттайо 400 эзар тонн сов тайп-тайпана стоьмаш а, цӀазамаш а. 2022 шеран 1 январехь йерриге стоьмаш Ӏалашден меттигаш - 185,8 эзар тонн сурсаташна йу, царех 2021 шарахь йина 35,4 эз. тонн [85].

2021-чу шарахь Чегеман кӀоштахь йерриг а шарахь ораматийн сурсаташ арахеца лерина 100 гектар майда йолу теплицийн комплекс йарна лерина инвестицийн проект кхочушйан йолийна. Хьалхара мур, 37,6 гектар майда йолуш, дӀаболо лерина бу 2023-чу шеран хьалхарчу кварталехь - шарахь 20 эзар тонн гергга барамехь теплицийн помидораш кхио лерина йу. 62,4 гектар майда йолу шолгӀа мур дӀаболор бу 2024-гӀа шо чекхдолуш — лардечу латтанаш тӀехь ораматийн сурсаташ арахеца лерина ду шарахь 49,2 эзар тонн барамехь[86].

2022-гӀа шо тӀекхачале ГӀебартойн-Балкхаройчохь бераш кхиоран теплицийн комплекс йоло дагахь йу «Эко-Культура» холдинг, теплицийн ораматийн уггар йаккхийчех йолу. 100 гектар майданахь кхиор ду цӀазамаш. Проектана инвестицеш хир йу 14 миллиард сом, йухадерзоран хан йалх шо гергга йу[87].

2020 шерашкахь массо а бахаман категореш гулдина стоьмаш а, цӀазамаш а 517,3 эзар тонн (+48 %), кемсаш 18,1 эзар тонн (+57,1 %), хасстоьмаш 2936 эзар тонн (-21,7 %), картол 1807 эз. тонн (-7,8 %), кхоьш 57,9 эз. тонн (-29,5 %)[88].

2020-чу шарахь массо а категорешкахь йолчу бахамашкахь йалта а, хьаьжкӀаш а гулйина йозаллехь 1193,3 эзар тонн, йалта дара аьхьначул тӀаьхьа (+5%). Цу йукъахь 155,8 эзар тонн кӀа (+4,3%), 965,6 эзар тонн хьаьжкӀаш (+4,2%). Мукх 618 эзар тонн, сула 36 эзар тонн, цӀен дуга 1,2 эзар тонн. Маьлхан зӀакарийн йалта 298 эзар тонн, сула 87,4 эзар тонн, рапс 30,3 эзар тонн[89].

ДӀайеран майданаш:
шо 1959 1990 1995 2000 2005 2010 2015 2020
эз. гектар 326[90] 325,3[91] 316,8[91] 308,7[91] 290,9[92] 291,1[92] 289,6[92] 294,6

Транспорт

Хьажа иштта: Нальчик (аэропорт)

Оьздангалла

undefined

Наьртийн эпосан оьздангаллин тӀехьено дахьа доккха маьӀна республикин оьздангаллин. XX бӀешеран тӀеххьарчу итт шарахь республикин оьздангаллин политика йина Российн, федералан оьздангаллин а, искусствон а концепцех уьйр ца хаддош, тергойеш башхаллашна, дуккха а къаьмнаш долу ГӀебартойн-Балкхаройн къоман оьздангалла кхиаран халонашна. «Росси оьздангалла» цӀе йолчу федералан Ӏалашонан программо хаъал кхетам белла даймехкан оьздангаллин кханенна[93].

XX бӀешеран чеккхенгахь ГӀБР айаделла шайн кхоллараллин хьашт, 90-гӀа шераш долалуш къоьлла дӀаяьлла, оьздангалла керлачу рынкан хьолах дола дан делла. Нагахь 1999 шарахь ГӀебартойн-Балкхаройчохь 1440 кружок хиллехь, 2001 шарахь церан барам совбелира 1560 кхаччалц, хаалора оьздангаллин-садаӀаран меттигаш алсама йовлар. Оьздангаллин-садаӀаран тайпа кхолламийн барамца ГӀБР 78 меттигехь йу Российн Федерацин субъекташлахь. XX бӀешеран 90-гӀа шерийн ГӀБРан этносан музыкин оьздангалла кхиаран башхаллаш[хьост?].

Дукхахйолчу йарташкахь Оьздангаллин цӀенош бен ца хилира шорта функцеш йолу оьздангаллин центраш, церан хьоло гайтора хӀокха, вукха йартийн оьздангаллин дахаран тегӀа. Таханлера къаьмнийн оьздангалла кхиоран болх — фольклоран этнографин центраш йахкар.

Доккха маьӀна долуш ду шайн кхолларалла лакхарчу тегӀанехь кхиор, 90-гӀа шерашкахь ГӀБРехь ца хеддаш дӀахьуш йу республикин эшарийн а, хелхаран а халкъан ансамблийн, адыгийн а, балкхаройн а халкъан иллиалархойн фестивалаш, къаьмнийн ловзарш, регионашкара говзаллаш хийцаран оьздангаллин фестивалаш, смотраш — хореографин говзаллин, халкъан музыкин гӀирсийн оркестрийн къийсамаш, К. Каширгован цӀарахчу къоман пондар лакхархошна кечйира тематикан программа «Музыкин ГӀебартойн-Балкхаройчоь».

Муниципалан оьздангаллин кхолламийн белхашкахь кӀоштан социооьздангаллин специфика лоруш дика тенденцеш хилира мероприятеш йарехь. Баксанан кӀоштан оьздангаллин кхолламашкахь шуьйра даьржира фольклоран фестивалаш, смотраш, къовсамаш дар. Зольскан кӀоштехь хааделла фольклоран тобанаш а, ансамблаш а тӀекхетар. Урванан кӀоштан оьздангаллин отдело жигара баьккхина шайн болх фольклор Ӏалашйарехь а, кхиорехь а. Изза Ӏалашо хӀоттийра фольклоран Центран Псынабо йуьртахь. Теркан кӀоштахь дика терго йора берашций, кегийрхошций болчу балхана, Черекан кӀоштехь — жигарабаьлла гӀиллакхаш, Ӏадаташ дендарехь а, Ӏалашдарехь а болу болх, Чегеман кӀоштехь — дӀахьо къоман рузманан ловзарш, фольклоран коллективийн смотр-конкурсаш, халкъан эшарш лакхархойн фестивалаш[хьост?].

1980-гӀа шераш дуьйлалуш шуьйра даьржира йартийн, гӀалийн, кӀоштийн деза денош. Уьш ду ГӀалин денош, ГӀебартойн-Балкхаройн йаздархойн юбилейш йазйар, хьалхелелорхой базбеш къоман ловзарш дӀадахьар. Гласностан а, демократизацин а керла мур болалуш дезчу деношна йукъадало дуьйлира культан Ӏадатийн йукъараллин гуттар хьалха дицдина долу деза денош. Дукха хьолахь уьш довзийтаран мероприятеш йара, профессионалийн а, шешкхоллайелла а коллективаш хиттош: хьалхара хершан деза де; кхъуейпллъыжькӀэрыщIэ (кхагийна нехча хьалаоллар) спортан ловзаршца, совгӀаташца, уьш хиттадора кӀант вича а, кхечу дуьненан рузман дезчу терхьашца (1 май, 7 ноябрь, кхин а); Навруз даздар. Къоман йукъахь лела гӀиллакхаш, деза денош, Ӏадаташ, уьш дӀадахьаран кепаш дика довзаро аьтту бо гучудаккха оьздангаллин-довзийтаран кхолламаш гулдинарг.

Ӏидин башхалла, адамийн Ӏидин йукъаметтиг лаьтта гармоница ийна шина хотӀан йукъаметтигах: говзаллехь хуьлу тӀех билламе а, практикехь реал ма-йарра а. Дика дисина, амма мела а кеп хийцина доьзалан Ӏиданаша а, Ӏадаташа а. Масала, дахаран хьалхара циклан Ӏадаташ (гущэхэпхэ (бер аганан чудиллар), «дуьххьара ког баккхаран Ӏида), ловзаран Ӏадаташ. XX бӀешеран 80-90-гӀа шерашкахь дуьненан хӀуманан доьзалийн Ӏиданашна, чӀогӀа халкъан йукъадаьхкина вина йа йина денош даздар, дешар чекхдаккхар, иштта кхин дӀа а.

Адыгин вокалан оьздангалла йухакхолларехь йоккха роль йу 1996 шарахь дуьйна дӀахьуш йолу ГӀебартойн-Балкхаройн халкъан артистан Х. Кунижевн цӀарахчу адыгийн халкъан эшарийн Республикин конкурсан[хьост?]. Конкурсан Ӏалашо: меттахӀоттор Ӏадатан эшаран кхолларалла; адыгийн эшар лакхаран оьздангалла Ӏалашйар; гучубахар говза иллиалархой; кегийрхой а, бераш а кхоллараллин йукъаозор, церан говзалла айар; жанран шуьйра пропаганда; коллективийн а, шеш болу иллиалархойн а репертуар йузар.

ГӀБРан оьздангаллин баккхий векалш бу, ГӀБРан халкъан поэт, ССРСн, РСФСРн Ленинан а, Пачхьалкхан а премийн лауреат Кулиев Кайсын, ССРСн халкъан артист, ССРСн а, РСФСРн а Пачхьалкхан премийн лауреат Темирканов Юрий.

Ӏилма а, дешар а

Коьрта йаззам: ГIебартойн-Балкхаройчоьнан лакхарчу дешаран заведенийн список

Дин

Дин пачхьалкхах дӀакъастийна ду законаца цхьабосса а ду[94]. Уггаре чӀогӀа даьржина ши дин ду: ислам (суннийн некъан) а, православин керсталла а. Бусалбанийн къаьмнаш республикехь 70% сов ду[95]. суннийн некъан ислам ГӀебартчоьнан а, Балкхаройчоьнан махкахь дуьззина чӀагӀделира XVIII бӀешо чекхдолуш[96].

ГӀБР правительствон 2013 шеран хаамашца, республикехь дӀайазбина бу 176 динан кхоллам[97], царна йукъахь:

ГӀБРехь болх беш ду 152 маьждиг[98], 20 православин килс, 1 монастырь-килс, 4 часовня-килс, 1 синагога, 27 протестантийн а, 3 риман-католикийнламазан цӀенош. Динан болх бо 137 бусулбаний, 23 православин, 2 риман-католикийн, 30 гергга протестантийн динан белхалоша, 1 жугтийн молла.

Филатели а, нумизматика а

ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан лерина марканаш

«ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан АССР 50 шо» марка. ССРС пошт 1971 ш.
Нальчикера оьздангаллин тӀаьхьенан объект — ГӀебартачоь Россех дӀатохаран 400 шо кхачарна лерина иэс. Российн пошт 2001 ш.

ГӀебартойн-Балкхаройчоьнна лерина нахарташ

Российн банкан нахарт — Сери: Российн Федераци:ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан Республика, аверс.
Российн банкан нахарт — Сери: Российн Федераци:ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан Республика, реверс.
Российн банкан нахарт: ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан Республика кхоьллина 100 шо, аверс.
Российн банкан нахарт: ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан Республика кхоьллина 100 шо, реверс.

Хьажа иштта

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 4 Всесоюзная перепись населения 1926 года. М.: Издание ЦСУ Союза ССР, 1928. Том 9. Таблица I. Населённые места. Наличное городское и сельское население. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 7 февраль. Архивйина 2015 шеран 7 февралехь
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Административно-территориальное деление Союза ССР : [Районы и города СССР на 1931 год]. — Москва: Власть советов, 1931. — XXX, 311 с.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 Административно-территориальное деление Союза ССР. На 15 июля 1934 года.
  4. ↑ 1 2 3 4 Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность наличного населения городов и других поселений, районов, районных центров и крупных сельских населенных мест на 15 января 1959 года по республикам, краям и областям РСФСР. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 10 октябрь. Архивйина 2013 шеран 19 октябрехь
  5. ↑ 1 2 3 4 Всесоюзная перепись населения 1970 года. Численность наличного населения городов, поселков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 14 октябрь. Архивйина 2013 шеран 19 октябрехь
  6. ↑ 1 2 3 4 Всесоюзная перепись населения 1979 года. Численность наличного населения РСФСР, автономных республик, автономных областей и округов, краев, областей, районов, городских поселений, сел-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек.
  7. ↑ 1 2 3 4 5 6 Народное хозяйство СССР за 70 лет. Юбилейный статистический ежегодник. Финансы и статистика, Москва, 1987 год. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 25 июль. Архивйина 2016 шеран 28 июнехь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1987A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  8. ↑ 1 2 3 4 Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность населения СССР, РСФСР и ее территориальных единиц по полу. Архивйина 2011 шеран 10 октябрехь
  9. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 Численность постоянного населения на 1 января (человек) 1990-2013 года
  10. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архивйина 2012 шеран 3 февралехь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  11. ↑ 1 2 3 4 5 Перепись населения 2010. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений. Федеральная служба государственной статистики. ТӀекхочу дата: 2013. Архивйина 2013 шеран 6 сентябрехь
  12. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 31 май. Архивйина 2014 шеран 31 майхь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  13. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). ТӀекхочу дата: 2013 шеран 16 ноябрь. Архивйина 2013 шеран 16 ноябрехь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  14. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 август. Архивйина 2014 шеран 2 августехь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2014CQ» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2014CQ» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2014CQ» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2014CQ» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2014CQ» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2014CQ» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2014CQ» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2014CQ» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2014CQ» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2014CQ» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2014CQ» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2014CQ» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2014CQ» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2014CQ» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2014CQ» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2014CQ» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2014CQ» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2014CQ» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2014CQ» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2014CQ» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2014CQ» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2014CQ» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2014CQ» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2014CQ» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  15. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 6 август. Архивйина 2015 шеран 6 августехь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  16. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
  17. ↑ 1 2 3 4 5 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (2017 шеран 31 июль). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 31 июль. Архивйина 2017 шеран 31 июлехь
  18. ↑ 1 2 3 4 5 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 25 июль. Архивйина 2018 шеран 26 июлехь
  19. ↑ 1 2 3 4 5 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 31 июль. Архивйина 2021 шеран 2 майхь
  20. ↑ 1 2 3 4 5 Оценка численности постоянного населения на 1 января 2020 года и в среднем за 2019 год. Росстат. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 13 март.
  21. ↑ Конституция Кабардино-Балкарской Республики, ст. 76.
  22. ↑ Конституция Российской Федерации. Ст. 5, пп. 1, 2
  23. ↑ Конституция КБР. РАЗДЕЛ I. корта I Основы Конституционного строя.(ТӀе цакхочу хьажорг)
  24. ↑ Конституция КБР(ТӀе цакхочу хьажорг)
  25. ↑ Петрушина М.Н., Пуляева Д.А. и др. Кабарди́но-Балка́рия / председ. Ю.С. Осипов и др., отв. ред. С.Л. Кравец. — Большая Российская Энциклопедия (в 30 т.). — Москва: Научное издательство «Большая российская энциклопедия», 2008. — Т. 12. Исландия - Канцеляризмы. — С. 309. — 766 с. — 65 000 экз. — ISBN 978-5-85270-343-9.
  26. ↑ Конституция КБР. РАЗДЕЛ I. Глава III. Государственное устройство. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 28 ноябрь. Архивйина 2018 шеран 1 июлехь
  27. ↑ Кабардино-Балкария. Энциклопедия «Отечество»
  28. ↑ И. Х. Тхамокова. Русское население Кабардино-Балкарии в XIX — начале XXI в.: динамика этнокультурных границ. Нальчик: Издательский отдел Кабардино-Балкарского института гуманитарных исследований, 2014. С. 108, 117
  29. ↑ Сообщение ЦБ Рф от 30 июля 2008 г. «О выпуске в обращение памятных монет»
  30. ↑ Конституция Кабардино-Балкарской Республики
  31. ↑ Гимн КБР
  32. ↑ Численность постоянного населения на 1 января (человек) 1990-2010 года
  33. ↑ Всероссийская перепись населения 2010 года. Национальный состав и владение языками, гражданство. Население по национальности и владению русским языком по субъектам Российской Федерации Архивйина 2013-07-24 — Wayback Machine
  34. ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав и владение языками, гражданство. Население по национальности и владению русским языком по субъектам Российской Федерации Архивйина 2006-11-04 — Wayback Machine
  35. ↑ Демоскоп Weekly. Приложение. Справочник статистических показателей. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам России. Кабардино-Балкарская АССР
  36. ↑ Том 1. Таблица 2.2 Население КБР по возрастным группам и полу.
  37. ↑ 1 2 3 Кеп:Население/1897E Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1897E» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  38. ↑ 1 2 3 4 Кеп:Население/1897BZ
  39. ↑ Всесоюзная перепись населения 1939 года. Численность городского населения СССР по городским поселениям и внутригородским районам. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 30 ноябрь. Архивйина 2013 шеран 24 декабрехь
  40. ↑ 1 2 3 4 Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 25 сентябрь. Архивйина 2013 шеран 28 майхь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1959C» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1959C» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1959C» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  41. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 25 сентябрь. Архивйина 2013 шеран 29 сентябрехь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1970E» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1970E» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1970E» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1970E» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1970E» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1970E» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  42. ↑ Российский статистический ежегодник, 1998 год
  43. ↑ 1 2 3 4 5 6 Кеп:Население/1994B
  44. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 25 сентябрь. Архивйина 2021 шеран 7 ноябрехь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1979D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1979D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1979D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1979D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1979D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1979D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1979D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  45. ↑ Народное хозяйство СССР 1922-1982 (Юбилейный статистический ежегодник)
  46. ↑ 1 2 3 4 5 Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 12 май. Кху чуьра архивйина оригиналан 2014 шеран 16 ноябрехь
  47. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Архивйина 2011 шеран 26 сентябрехь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1989C» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1989C» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1989C» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1989C» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1989C» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1989C» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1989C» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «1989C» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  48. ↑ Кеп:Население/2002AB
  49. ↑ Кеп:Население/1997B
  50. ↑ Кеп:Население/1999E
  51. ↑ Кеп:Население/2000N
  52. ↑ Российский статистический ежегодник. 2010 год. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 3 июнь. Архивйина 2016 шеран 3 июнехь
  53. ↑ Кеп:Население/2004H
  54. ↑ Кеп:Население/2005M
  55. ↑ Кеп:Население/2006Q
  56. ↑ Кеп:Население/2007AC
  57. ↑ Российский статистический ежегодник, 2008 год. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 12 май. Архивйина 2016 шеран 12 майхь
  58. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 январь. Архивйина 2014 шеран 2 январехь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2009D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2009D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2009D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2009D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2009D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2009D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2009D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2009D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2009D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2009D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2009D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2009D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2009D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2009D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2009D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2009D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2009D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2009D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2009D» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  59. ↑ Города с численностью населения 100 тысяч человек и более на 1 января 2011 года. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 8 май. Архивйина 2016 шеран 8 майхь
  60. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 17 октябрь. Архивйина 2020 шеран 17 октябрехь
  61. ↑ Прохладнеский район (1939 г.)
  62. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Народная энциклопедия «Мой город». Прохладный. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 3 июль. Архивйина 2014 шеран 3 июлехь
  63. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 Численность населения КБР в разрезе населённых пунктов по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 21 сентябрь. Архивйина 2014 шеран 21 сентябрехь
  64. ↑ Баксанский район 1939 г.
  65. ↑ 1 2 Всесоюзная перепись населения 1959 года
  66. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Народная энциклопедия «Мой город». Баксан (город)
  67. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Народная энциклопедия «Мой город». Нарткала
  68. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Народная энциклопедия «Мой город». Майский (Кабардино-Балкария)
  69. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Народная энциклопедия «Мой город». Тырныауз
  70. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Кабардино-Балкария. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2009-2014 годов
  71. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Народная энциклопедия «Мой город». Терек. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 5 октябрь. Архивйина 2013 шеран 5 октябрехь
  72. ↑ Перепись населения СССР 1970 года. РСФСР — Северо-Кавказский район
  73. ↑ 1 2 Перепись населения СССР 1979 года. РСФСР — Северо-Кавказский район
  74. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Народная энциклопедия «Мой город». Чегем (город)
  75. ↑ 1 2 3 4 5 6 Численность населения по Кабардино-Балкарской Республике на 1 января 2009 года в разрезе муниципальных образований. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 16 март. Архивйина 2015 шеран 16 мартехь
  76. ↑ Численность населения России
  77. ↑ Баксанский район (1939 г.). ТӀекхочу дата: 2013 шеран 22 сентябрь. Архивйина 2013 шеран 22 сентябрехь
  78. ↑ Баксанский район. 1970 год. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 14 октябрь. Архивйина 2013 шеран 14 октябрехь
  79. ↑ Закон «Об административано-территориальном устройстве Кабардино-Балкарской Республики»
  80. ↑ Закон «О статусе и границах муниципальных образований в Кабардино-Балкарской Республике»
  81. ↑ Реестр промышленных предприятий КБР Архивйина 2013-11-09 — Wayback Machine
  82. ↑ В КБР к 2013 году планируют построить две малые ГЭС, Информационно-новостной портал КБР (19 октября 2011). Дата обращения: 5 апрелехь 2013.
  83. ↑ Кабардино-Балкария увеличила производство молока на 3,5 % 10.03.2021. ТӀекхочу дата: 2021 шеран 25 апрель. Архивйина 2021 шеран 25 апрелехь
  84. ↑ Производство молока в Кабардино-Балкарии увеличилось почти на 5% в 2021 году 01.06.2021. ТӀекхочу дата: 2021 шеран 1 июнь. Архивйина 2021 шеран 2 июнехь
  85. ↑ Плоды и ягоды из Кабардино-Балкарии в рамках импортозамещения поставляются в регионы России 22.03.2022
  86. ↑ Информация о реализации в 2021 году Государственной программы Кабардино-Балкарской Республики «Развитие сельского хозяйства и регулирование рынков сельскохозяйственной продукции, сырья и продовольствия в Кабардино-Балкарской Республике». ТӀекхочу дата: 2022 шеран 1 май. Архивйина 2022 шеран 1 майхь
  87. ↑ «Эко-культура» вложит 14 млрд рублей в производство ягод. Проект будет запущен в 2022 году в Кабардино-Балкарии. ТӀекхочу дата: 2021 шеран 28 апрель. Архивйина 2021 шеран 28 апрелехь
  88. ↑ Итоги уборочной кампании 2020 в Кабардино-Балкарии. ТӀекхочу дата: 2021 шеран 25 апрель. Архивйина 2021 шеран 25 апрелехь
  89. ↑ Ход уборочной кампании 2020 в РФ по областям. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 13 ноябрь. Архивйина 2020 шеран 31 октябрехь
  90. ↑ Основные показатели сельского хозяйства по республикам, краям и областям // Сельское хозяйство СССР. Статистический сборник (1960). — Москва: Госстатиздат ЦСУ СССР, 1960. — С. 506. — 667 с. — 10 000 экз. (Архивйина 2019 шеран 25 майхь).
  91. ↑ 1 2 3 Госкомстат России. Растениеводство. 14.1 Посевные площади всех культур // Регионы России. Социально экономические показатели. 2002. — Москва, 2002. — С. 490. — 863 с. — 1600 экз. — ISBN 5-89476-108-5. (Архивйина 2019 шеран 19 апрелехь).
  92. ↑ 1 2 3 Федеральная служба государственной статистики. Растениеводство. 14.5 Посевные площади сельскохозяйственных культур // Регионы России. Социально экономические показатели. 2016. — Москва, 2016. — С. 726. — 1326 с. — ISBN 978-5-89476-428-3. (Архивйина 2018 шеран 24 октябрехь).
  93. ↑ Особенности развития этнической музыкальной культуры КБР в 90-е годы XX века | Архивы и общество
  94. ↑ Конституция Кабардино-Балкарской Республики от 1 сентября 1997 г. N 28-РЗ (принята Парламентом Кабардино-Балкарской Республики 1 сентября 1997 г.) (в редакции, принятой Конституционным Собранием 12 июля 2006 г., республиканских законов от 28 июля 2001 г. / Глава I Основы конституционного строя. constitution.garant.ru. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 19 май. Архивйина 2017 шеран 23 майхь
  95. ↑ Двадцатка самых исламизированных регионов России. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 19 май. Архивйина 2017 шеран 1 июнехь
  96. ↑ ДУМ РФ. Кабардино-Балкарская Республика. www.dumrf.ru. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 19 май. Архивйина 2017 шеран 20 майхь
  97. ↑ Религия. pravitelstvo.kbr.ru. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 19 май. Архивйина 2017 шеран 3 июнехь
  98. ↑ Хазраталий Дзасежев избран на новый срок | Официальный сайт Кабардино-Балкарской правды. www.kbpravda.ru. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 19 май.

Литература

  • Харенко А. А. Горными тропами Кабардино-Балкарии: Спутник туриста. — Нальчик: Эльбрус, 1972. — 104, [16], [24] с. — 30 000 экз. (обл.; карташ-схемаш)

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш