Мазалкан кӀошт
Мазалкан кӀошт (хӀир. Мæздæджы район) — Российн Федерацин Къилбаседа ХӀирийчоьн йукъара административан-мехкан дакъа а, муниципалан кхоллам (муниципалан кӀошт) а.
Административан центр — Мазалк гӀала.
Географи
Мазалкан кӀошт лаьтта республикин къилбаседа декъехь, Теркан шинне а бердаца. Доза ду малхбузехь ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан Теркан кӀоштаца, къилбаседехь Ставрополан мехкан Курскан кӀоштаца, малхбалехь Нохчийчоьнан Теркан кӀоштаца, къилба-малхбалехь ГӀалгӀайчоьнан Маьлхбикан кӀоштаца, ткъа иштта къилбехахь республикин Кировн а, Правобережни а кӀошташца. КӀоштан майда — 1080 км²[2].
Зонийн кӀошташйарца мохк бекъало шина кӀоште — аренан а, ломан кӀажошкара а. КӀоштан къилбаседан декъо дӀалоцу Теркйистан акъари. Теркан аьрру бердан декъан локхаллин йуккъера барамаш техка хӀордан тӀегӀанера 120 - 150 метрашна йукъахь. Теркан аьтту бердаца дахделла дукъ, иза лахлуш ду малхбузера малхбалехьа. КӀоштан йуккъерачу декъехула чекхдолу Теркан дукъ максимум локхаллица 400 метр гергга. КӀоштан къилба йисташкахула чекхдолу ГӀебартойн-Соьлжан дукъ, цигара кӀоштан хӀордан тӀегӀанера максимум локхаллаш кхочу 800 метре.
Гидрографин маша кӀоштан мехка тӀехь коьртаниг гайтина бу Терко а, кӀоштан малхбуза дозанашца охьадогӀу цуьнан аьтту генно Курпо а. Цул сов кӀоштахь ду шортта хин татолаш, царех коьртаниг ду Теркан-Куман татол, Ленинан цӀарах татол, Малокабардински татол, Теркйистан татол, Гуьчиг-Йуьртан татол, кхин а.
Истори
Мазалкан кӀошта нах ховшаран истори орамашца Сийлахь-боккха шен муьре дӀадоьдуш лору талламхоша. КӀоштахь карош йолу уггаре шира материалаш майкопан оьздангаллера лору. Шира скифийн муьран кобанан оьздангаллера элементийн материалан тешаллаш карийна Мазалкан вайн эрал VII—VI бӀешо хьалхарчу кошахь. Цуьнан тешалла ду 1934—1936 шерашкара археологин талламаш. 1988—1989 шерашкахь карийна вайн эрал VI—II бӀешо хьалхара скифийн-савроматийн кошан барз. Мазалк станцин латтан тӀехь, тӀом балале карийна сарматийн барз кӀела вайн эрал II—I бӀешо хьалха боьхкинарш. 1983 шарахь Комарово йуьртан кӀоштахь карийна I бӀешерера мехала сарматийн мозгӀар-аьзнин каш.
ТӀаьхьарасарматийн йа хьалхарааланийн муьран иэсаш йу кӀоштахь. III—IV бӀешерашкара 48 баьрзан тоба йахйелла Теркан аьтту бердаца, Муьжера Нохчийчуьра НогӀамирзин-Йурта кхаччалц. КӀоштахь йевзаш йу Лаха Малгобек, Виноградни, ГӀоьжакъе йарташкахь йолу аланийн гӀаланаш. Уггаре йоккханиг царех, лаьтта Киевскехь. Ойла йича тера хуьлу, Мазалкан гӀаланаш хӀаллак хилла хилар гӀажарийн заманахь, монголаш тӀелатале.
Талламхошна хетарехь, XIII бӀешарахь йуккъера Кавказхьалхено Дешийн ордан эскаршна плацдарм хилла йоккха роль лелайора иранан-монголийн Хулагидийн тайпанашна дуьхьала. Теркан тӀехь масийттаза тӀемаш хилла ордахошна а, иранхошна а. Исторехь дӀайазбина 1255 шеран Ӏай а, 1263 шеран 13 январехь а хилла тӀемаш. ТӀаьхьарчу тӀамехь Дешийн ордан хан Берке тоьлла. Кхузахь хилла Дешийн ордан ханийн четар, кхуззахь велла хан Берке 1267 шарахь.
Амма хьейина Дешийн Орда «дуьне даьккхинчу» Тимара. 1395 шарахь иза тӀелетира Ордан къилба дозанашна, кхузза дукха эзаршкахь долу эскаро тӀом бира Тохтамыш ханан эскаршца, хӀоранза а дӀатоттуш уьш къилбаседа-малхбузехьа. ТӀаьххьара тӀом хилира 1395 шеран 15 апрелехь хетарехь хӀинцалера Екатериноградски гӀалан йисташкахь. Йуха а хӀинцалера Мазалкан кӀоштан мохк хилира хиламийн эпицентрехь.
XIV бӀешарахь Дешийн Ордас шен ницкъ байира, адыгаш буьйлабелира тӀаьхь-тӀаьхьа Бештау агӀорахьара малхбалехьа кхалха, оцу йукъахь хӀинцалера Мазалкан кӀоштан латта а ду. Цунна тешалла ду — XIV-XVI бӀешерашкара шортта долу гӀебартойн баьрзан кешнаш.
XVIII бӀешо чекхдолуш гӀебартойн (адыгийн) йукъаралла йекъайелира шина олалле, Теркан малхбузехьара мохк, йукъахь бисира ЖимагӀебартойн олаллан (Джылахъстэней). Цу хенахь дуьйна Мазалк — гӀап-гӀала йу, ма-дарра аьлчи, Мазалкан махко — схьайахьа шайн истори.
- Мазалкан уезд
1785 шарахь кхоьллира 6 уезд йукъахь йолу Кавказан губерни, царах цхьаъ хилира Мазалкехь центр йолу Мазалкан уезд.
1822 шарахь Кавказан губернин цӀе хийцина Кавказан область аьлла дозанаш а ца хуьйцуш, областан центр хӀоттийра Ставрополь.
1827 шарахь Мазалкан уездах гуо бира.
1847 шарахь императоран Николай I-чун омарца Кавказан областан цӀе хийцира Ставрополан губерни аьлла. Мазалкан уезд арайелира Ставрополан губернин йукъара. Уездан мехкан дакъа штатан арахьарчу Мазалк гӀалица йукъайахара Пятигорскан уездан.
1866 шеран 29 ноябрехь штатан арахьара Мазалк гӀала йукъара йаьккхира Ставрополан губернера дӀатуьйхира Теркан областах.[3]
1921 шарахь Теркан областах губерни йира, цунна йукъахь чӀагӀйира пхиъ уезд: Георгиевскан, ГӀизларан, Мазалкан, Пятигорскан, Святокрестовскан.
- Мазалкан кӀошт
1924 шеран 2 июнехь Теркан губернех Теркан гуонан бира центр Пятигорскехь а йолуш, ткъа Мазалкан уездах – Мазалкан кӀошт йира.
1930 - 1937 — Къилбаседа-Кавказан мохк йукъахь йу. 1937 шарахь мехкан цӀе хийцира Орджоникидзен цӀарах, ткъа 1943 шарахь — Ставрополан аьлла.
ХӀинцалерачу дозанашкахь Мазалкан кӀошт йина 1944 шарахь, оцу хенахь Ставрополан мохк йукъара Къилбаседа-ХӀирийн АССР йукъа дӀаелира Мазалк гӀала, ГӀБАССР Курпан кӀоштан дакъа, дӀайаьккхинчу НГӀАССР Малхабекан кӀоштан дакъа.
Бахархой
| 1967[4] | 2002[5] | 2009[6] | 2010[7] | 2011[8] | 2012[9] | 2013[10] |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 63 900 | ↗88 634 | ↘86 940 | ↘84 682 | ↘84 603 | ↗85 253 | ↗85 617 |
| 2014[11] | ||||||
| ↗85 877 |
- Урбанизаци
ГӀалан хьолашкахь (Мазалк гӀала) беха 47,35 % кӀоштан бахархой.
- Къоман хӀоттам
2010 шеран Йерригроссийн бахархой багарбаран[12] жамӀашца.
| Къам | Барам, ст. |
Берриг бахархойх дакъа, % |
|---|---|---|
| оьрсий | 42 296 | 49,9 % |
| гӀумкий | 15 732 | 18,6 % |
| хӀирий | 8 430 | 10,0 % |
| эрмалой | 2 807 | 3,3 % |
| туркой | 2 639 | 3,1 % |
| гӀебартой | 2 114 | 2,5 % |
| нохчий | 2 008 | 2,4 % |
| цигонаш | 1 492 | 1,7 % |
| гӀалгӀай | 1 324 | 1,6 % |
| корейш | 1 066 | 1,3 % |
| украинаш | 900 | 1,1 % |
| кхин | 3 043 | 3,5 % |
| къам ца гайтина | 831 | 1,0 % |
| берриш | 84 682 | 100 % |
- Сте-боьршаллин а, хенан а хӀоттам
2010 шеран Йерригроссийн бахархой багарбаран[13] жамӀашца:
| Хан, шо |
Барам, ст. |
Берриг бахархойх дакъа, % |
|---|---|---|
| 0 — 14 | 17 639 | 20,8 % |
| 15 — 59 | 53 480 | 63,2 % |
| 60 сов | 13 561 | 16,0 % |
| хан ца гайтина | 2 | 0 % |
| Берриш | 84 682 | 100 % |
Йуккъера хан — 36,1 шо. Медианан хан — 34,1 шо.
Боьрша — 39 886 ст. (47,1 %), сте — 44 796 ст. (52,9 %)
Муниципалан-мехкан хӀоттам
Мазалкан кӀоштехь 33 нах беха пункт йу, цхьаъ гӀалин а, 17 йуьртан а нах беха меттиг: Невозможно определить количество столбцов
Нах беха меттигаш
- Весели (Къилбаседа ХӀирийчоь)
- Виноградни (Къилбаседа ХӀирийчоь)
- Гуьчиг-Йурт
- ГӀалгӀайн Курпе
- ГӀоьжакъе
- Дружба (Къилбаседа ХӀирийчоь)
- Елбаево
- Калинински (Къилбаседа ХӀирийчоь)
- Киевски (Къилбаседа ХӀирийчоь)
- Комарово (Къилбаседа ХӀирийчоь)
- Кондратенко Любин эвла
- Къаскам
- Лаха Малгобек
- Луковски (Къилбаседа ХӀирийчоь)
- Луковски (эвла)
- Мазалк
- Мали Малгобек
- Мирни (Къилбаседа ХӀирийчоь)
- Муьже
- Ново-Георгиевски (Къилбаседа ХӀирийчоь)
- Новоосетински
- Осетински (эвла)
- Павлодольски
- Предгорни (Къилбаседа ХӀирийчоь)
- Притеречни
- Раздольни (Къилбаседа ХӀирийчоь)
- Садови (Къилбаседа ХӀирийчоь)
- Советски (Мазалкан кӀошт)
- Сухотски
- Тельманан эвла (Къилбаседа ХӀирийчоь)
- Троицки (Къилбаседа ХӀирийчоь)
- Черноярски
- Черноярски (станци)
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 https://web.archive.org/web/20220901194902/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx
- ↑ Карта PCO-A на сайте газеты «Растдзинад»
- ↑ Ставкомархив Архивйина 2021-12-27 — Wayback Machine
- ↑ Северная Осетия за годы советской власти (Статистический сборник). Северо-Осетинское книжное издательство. 1967. Страница 9
- ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архивйина 2012 шеран 3 февралехь
- ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 январь. Архивйина 2014 шеран 2 январехь
- ↑ Итоги Всероссийская перепись населения 2010 года по РСО-Алания. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и селельских поселений и населённых пунктов
- ↑ Оценка численности населения на 1 января текущего года
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 31 май. Архивйина 2014 шеран 31 майхь
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). ТӀекхочу дата: 2013 шеран 16 ноябрь. Архивйина 2013 шеран 16 ноябрехь
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 август. Архивйина 2014 шеран 2 августехь
- ↑ Том4. Таблица 4. Национальный состав РСОА по муниципальным образованиям по переписи 2010 года. Архивйина 2013 шеран 19 августехь
- ↑ Том 2. Возрастно-половой состав и состояние в браке.
Кхин дӀа темана тӀехь
| ГӀаланаш | |
|---|---|
| КӀошташ | |
