Тимарлан
Тамерла́н йа Тиму́р (1336 шеран 9 апрель[1][2][…], Шахрисабз[d], Чагатайский улус[d] — 1405 шеран 19 февраль[2], Отрар[d]) — туьркийн-монголийн баьчча, хӀинцалерачу ОвхӀанан, Иранан, Месопотамин, Къилбаседа ХӀиндин а, Йуккъера Азин а мехкашкахь Темуридин импери йилларан бух биллинарг а, Темуридин династин хьалхара урхалча а. Цкъа а эшаза волу баьчча, исторехь уггаре сийлахь-баккхийчу эскаран хьуьнархочух а, тактикех а цхьаъ санна шуьйра вевзаш ву, иштта уггаре а къизачух цхьаъ санна а[3][4][5][6]. Иштта иза лору говзаллин а, архитектурин а сийлахь-воккха гӀолоцург, цо уьйраш латтийна Ибн Халдун, Хьафиз а, Хьафиз-и Абру а санна болчу интеллектуалашца, цуьнан урхалла Темуридиналла йухадендаларан йуьхьиг хилла[3].
Цуьнах лаьцна
Вина Мавераннахрехь (хӀинцалерачу Узбекистанан махкахь) 1336 шеран 9 апрелехь барласийн тайпанан доьзалехь, 1370 шо герга кхочуш цо шен кера йаьккхина малхбузен Чагатайн ханство. Оцу махкара цо тӀеман кампанеш дӀайаьхьна Малхбузен, Къилба а, Йуккъера Азехь, Кавказехь а, Къилба Россехь а. Цо эшийна Дешийн Орданан ханаш, Мисран а, Шеман а мамлюкаш, кхуьуш лаьтта Османхойн импери а, ХӀиндин тӀаьхьара Делин султанат а, иштта бусулба дуьненан уггаре нуьцкъала урхалча хилла[7]. Оцу баккхийн тӀеман толамашца цо Темуридин импери йилларан бух биллина, амма иза цуьнан валларал тӀаьхьа дукха хан йалале йаржийна
Евразин бай-аренийн сийлахь-баккхийчу кхерсташ лелачу баьччех тӀаьххьарниг хилла иза, цуьнан имперехь кечдина хилла бухадаьхна а, чӀогӀа а долчу бусулбанийн «йархойн империйн» 16-гӀа а, 17-гӀа а бӀешерашкахь кхолладаларан орамаш[8][9][10].
Билггал гӀерташ хилла Чингисханан тӀеман толамийн тӀаьхьенах пайдаэца[11]. Жерар Шальяна дийцарехь, Темур, бусулба волуш а, туьрк волуш а, шен Чингисханан когаметтаниг лоруш хилла[12]. Беатрис Форбс Манц дийцарехь, «шен официалан кехат-йаздарехь Темура шен дахарехь дӀахьош хилла ша Чингизийн бакъонаш меттахӀоттийнарг ву боху сурт. Цо шен Иранера, мамлюкийн а, Ӏосманхойн а мехкашкахь йина кампанеш бакъйора, узурпаторша схьадехначу латтанашна тӀехь монголийн законни контроль меттахӀоттайар санна»[13]. Шен тӀеман толамаш бакъбан, Темура исламан символех а, меттах а пайдаэцара, ша Исламан тур ву олий дӀакхайкхош. Цо шен дола дехкинера дешаран а, динан а меттигаш.
Смирна йуьйш, керистачу рыцаршна-госпитальерашна тӀехь чӀогӀа толам баьккхина цо, ша гӀази хилар дӀа а кхайкхош[3]. Шен урхалла чекхдолуш Темура шен йуьззина контроле йерзийнера Чагатайн ханствон а, Иранан а, Дешийн Орданан а йисина йолу берриге латтанаш.
Темуран эскар дуккха а къаьмнех лаьтташ хилла, цуьнах кхоьруш хилла берриге Азехь а, Европехь а, церан латтанийн цхьа дакъа цуьнан тӀеман кампанеша хӀаллакдина хилла[14]. Цхьаболчу Ӏилманхойн маххадорца, цуьнан тӀеман кампанеша бахьанехь миллионашкахь адамаш хӀаллакхилла[15].
Иза 1409—1449 шерашкахь Йуккъера Азехь урхалла дина волу Темуридин султанан, астрономан а, математикан а Улугбекан деда хилла, иштта XVII бӀешарахь ХӀиндин субконтинентан йерриге аьлча санна мехкашкахь урхалла дина йолу Моголийн импери йилларан бух биллинчу Бабуран (1483—1530) прапрапрадеда хилла[16] иштта вевзаш волу Тадж-Махал йиллинчу Шах-Джаханан дайх хилла иза.
Йукъара характеристика
ЦӀе
Тимуран йуьззина цӀе Тимур ибн Тарагай Барлас تيمور ابن ترغيى برلس (Tāmūr ibn Tāraġaiyi Bārlās) — Барласех волчу Тарагайн кӀант Тимур) йара, Ӏаьрбийн ламасте алам-насаб-нисба) йина йогӀуш.
Туьркийн меттанашкахь Temür йа Темир бохург «эчиг» бохург ду. Тайп-тайпанчу гӀажарийн хьосташкахь сих-сиха хьакхош ду гӀажарийн матте дерзийна Тимурленг (Timūr(-e) Lang, تیمور لنگ) «АстагӀа Тимур» боху харц цӀе, и цӀе, схьахетарехь, оцу хенахь сийсазйаран метта лерина йара[17]. Иза малхбузен меттанашка а дехьаделира (Tamerlan, Tamerlane, Tamburlaine, Timur Lenk). Русехь цуьнах олура Темир Аксак (Эчиган астагӀа)[18].
Чингизид воцу дела, Тимуран официалан ханан титул лело бакъо йацара, цундела цуьнан цӀе даима эмир (тхьамда, куьйгалхо) аьлла бен ца йоккхура. Делахь а, 1370-гӀа шарахь Сарай-мульк ханымна маре вахарца Чингизидийн цӀийнаца гергарло тасаделира, цо Тимур Гурган цӀе тӀеийцира[19]
(Tāmūr Gurkānī, (تيموﺭ گوركان), Gurkān — монголийн «күрүгэн» йа «хүргэн» (нуц) бохучу дешан гӀажарийн матте дерзийна кеп йу). ХӀокхуо гойтура, Тимур Чингизидийн гергархо хилар а, церан хӀусамашкахь маьрша ваха а, гӀуллакх дан а бакъо йолуш хилар а[20].
ГӀажарийн а, тюркийн а йуккъерачу бӀешерийн хьосташкахь Тимурах иштта олура «сахьибкиран» (гӀаж. صاحب كران), аьлча а ши седа — Ана седа а (Венера), Муштари а (Юпитер) йа Ана седа а, Малх а — цхьаьнакхеттачу хенахь вина волу, ткъа кхетамца — ирсе волу стаг[21].
Стогалла
Гена хьежаш волу урхалча а, говза организатор а.
Темура шен тӀаьхьа дитина иттаннашкахь монументалан архитектурин гӀишлош, царех цхьайерш дуьненан оьздангаллин хазана йукъайахна. Темуран гӀишлоша, уьш йеш цо жигара дакъалацаро, цуьнан кӀаргза исбаьхьаллин чам хилар гойту.
Хьосташка хьаьжжина, Темурна шахматех ловзо марзо хилла (нийсо аьлча, шатранджах), хила мегаш ду иза шен заманан чемпион хилар а[22].
Арахьара куц
Темуран заманхо а, цуьнан йийсархо а хиллачу, 1401-чу шарахь дуьйна иза вовза а вевзаш хиллачу Ибн Арабшаха хаам бо: «Темур дика дегӀан хӀоттам болуш хилла, лекха дегӀ а, шуьйра хьаж а, йоккха корта а, чӀогӀа аз а долуш, цуьнан ницкъ цуьнан майраллил оьшуш бацара; йуьхьан кӀайлла жигара йоккхура сирлачу цӀеналло. Цуьнан шуьйра белшаш, стомма пӀелгаш, деха вареш, чӀогӀа дилха хилла. Цо йеха маж лелайора; цуьнан аьтту куьг а, ког а талхийна хилла. Цуьнан хьажар дикка кӀеда хилла. Цо валар ца лорура, шен 70 шо кхача кӀеззиг хан йисина валарах, цуьнан хьекъал а, цуьнан кхерамзалла а эша ца хилла. Иза аьшпийн мостагӀ хилла; бегаша иза ца воккхавеш хилла. … цунна бакъдерг ладугӀуш дезаш хилла, иза мел къиза хиллехь а. Дикачу йа вончу кхиамаша цуьнан син-хьалех хӀумма а ца дора. Майрачу салтийн доттагӀ, ша а майраллица вуьзна волуш, цо хаа мегара ша лоруьйта а, шена муьтӀахь хилийта а»[23].
М. М. Герасимовс Гур-Эмир (Самарканд) кешнаш схьаделлачу хенахь а, Тамерланан ду аьлла лоручу скелетна тӀаьхьа талламаш бинчу хенахь а гучудели цуьнан локхалла 172 см хилар. Темур чӀогӀа стаг хилла, физически кхиина а хилла, цуьнан заманхоша цунах лаьцна йаздора: «Нагахь дукхахболчу тӀемалоша секхан сардак (тетива) йоккхачу йалгӀуьнна (ключица) тӀе кхаччалц озабаллахь, Темура иза лергана тӀе кхаччалц озабора». Цуьнан месаш шен тайпана нахана йуккъехь дукхахболчеранчулла сирла хилла[24]. Темуран даьӀахкаш ма-дарра талларо гойту, антропологин агӀор иза къилба-сибиран расех хилар[25]. Темуран хан къаналле йахна хиларна (69 шо) ца хьоьжуш, цуьнан туьтин, иштта скелетан а, къаьсташ йолу къаноллин аматаш йацара. Дукхахболу цергаш меттахь хиларо, даьӀахкийн рельеф цӀена хиларо, остеофиташ (даьӀахкаш тӀехь кхиарш) йоцуш хиларо — хӀокху дерригено а гойту, скелет ницкъечу а, могушчу а стаган хилар, цуьнан биологин хан 50 шерал сов ца хилла. Могушчу даьӀахкийн массусалла, чӀогӀа кхиина рельеф а, церан луьсталла а, белшийн шоралла а, некхачу вотан барам а, дикка лекха дегӀ а — хӀокху дерригено а бакъо ло Темур чӀогӀа чӀогӀа дегӀан хӀоттам болуш хилла аьлла ойла ян. Эмиран атлетически ницкъ болу дилха, схьахетарехь, дикка декъа хилла, иза хила дезаш а ду: тӀеман походашкахь дахар, церан халонашца а, эшамашца а, гуттар аьлча санна нуьйр тӀехь хиларо верста вайта йиш йацара иза[26].
Темуран тӀемалой кхечу бусулбанех къаьсташ йолу арахьара башхалла цара Ӏалашйина йолу кӀажарш йара, иштта хеташ бу оцу хенан Йуккъерчу Азин суьрташ долчу куьйгайозанашца ширачу тюркашна талламаш бина болу цхьаболу Ӏилманчаш[29]. Оцу заманчохь, ширачу тюркийн хӀолламашна а, Афрасиабан суьрташ тӀера тюркийн суьрташна а талламаш беш, талламхой оцу сатте баьхкина, V—VIII бӀешерашкахь тюркаш дукхахберш кӀажарш лелош хилла хиларна[30].
1941-чу шарахь Темуран каш схьадилларо а, цуьнан даьӀахкашна антропологин таллам баро а гойту Темура кӀажарш лелийна ца хилар. «Темуран чоьш стомма, нисса, кӀайлла йолуш цӀен-боьра бос болуш хилла, алсамох дерг таьӀна-каштани йа цӀен бос болуш». «Корта леррина дӀабашаран Ӏедална дуьхьал, шен валаран хан тӀекхочуш Темуран дикка деха чоьш хилла». Цхьаболчу историкашна хета, цуьнан месаш сирла хилар Темура хьаьна хьаькхна хиларна ду. Делахь а, М. М. Герасимовс шен балхахь билгалдоккху хӀара[26]:
«Бинокулярца мажоран чоьшна алсама талламаш бинчу хенахь гучудели, и цӀен-боьра бос шен Ӏаламан хилар, тӀе хьаьна хьаькхна бац иза, историкаша ма-йазздира. Темура деха мекхаш лелийна, лакхарчу балдин тӀехула леррина дӀадашийна ца хилла уьш. Гучу ма-даллара, лакхарчу тӀеман чкъоьран бакъо хилла мекхаш лакхарчу балдин тӀехула дӀа ца дошуш лело, Темура а, оцу бакъонна тӀетовш, шен мекхаш дӀа ца дошуш, паргӀат охьахецна лелийна. Темуран йоккха йоцу луьста маж кӀадин кепехь хилла. Мажоран чоьш чӀогӀа, нисса аьлча санна, стомма, сирла-боьра (цӀехо) бос болуш хилла, дуккха а кӀайлла а йолуш».
М. М. Герасимовс бинчу тӀеман баьччин даьӀахкаш меттахӀотторан (реконструкцин) талламо боху: «Карийна скелет чӀогӀачу стаган йу, монголаца дуьстича, дикка лекха дегӀ а долуш (170 см гергга). Тимуран туьтин чохь типични монголоидни аматаш ган чӀогӀа хьекъал оьшуш дац: къаьсташ йолу брахикефали, шеко йоцуш, чӀапа йуьхь, цуьнан дикка шоралла а, локхалла а. ХӀара дерриге а чӀогӀа дика догӀу йозанан документашца, цара Темуран схьавалар барласийн тайпанах хилар чӀагӀдо. БӀаьрхигийн йисташ дуткъа хиларо, церан йоккхалла а, горгалла а, орбитийн лахара йист чӀогӀа хьалха таьӀна хиларо а, бӀаьргашна йуккъехь доккха меттиг хиларо а монголоидни бӀаьргийн хӀоттам билгалбоккху, иза кхин а чӀагӀдо бӀаьргийн херо аьршна хиларо. Делахь а, меран бух чӀогӀа хьалха таьӀна хиларо а, йуьхьан йуккъера дакъа билгалдаларна а гойту, монголийн бӀаьргийн чкъоьран (эпикантус) хӀоттам дикка кӀезиг хилар. Лахарчу чен сеттаран сено билгалдоккху типични монголоидни кепехь йолу жима, чӀогӀа лергаш нисдалар. Темуран чоьш стомма, нисса, кӀайлла йолуш цӀен-боьра бос болуш хилла, алсамох дерг таьӀна-каштани йа цӀен бос болуш»[26].
Йозанан хьосташа билгалдоккху, 1362-чу шарахь Сеистанехь туркменашца хиллачу тӀамехь Темур пхенашца лазийна хилар; цуьнан хиллачу хьаьттах иза шен дерриге дахарехь аьтту когах астагӀа а, аьтту куьйгах заьӀап а висина. Оцу хенахь, Клавихон хаамашца, Темуран аьтту куьйган ши пӀелг а байна. М. М. Герасимовс шен талламехь чӀагӀдира, аьтту куьйган даьӀахкаш гола тӀехь дикка сеттинчу хьолехь вовшаххоттаделла хилар. Цуьнца цхьаьна, Темуран белш тӀехь куьйган меттаххӀоттар дайна ца хилла, куьйго болх а бора, иза чӀогӀа ницкъ болуш а хилла, цунна новкъарло ца йора чевно талхийначу хьажо пӀелго а. Иштта чӀагӀйина йара Темуран астагӀалла а. Аьтту варе а, гола а лазийна хилла. Голан чӀана варин эпифизца вовшаххоттаделла хилла, иза ишттачу хьолехь хиларна, ког нисбан йиш ца хилла, хӀара дерриге а цуьнан «АстагӀа» бохучу цӀарца догӀуш ду[31]. Темурна говрахь лела дукха дезаш хилла, масех дийнахь нуьйр тӀера охьа ца воссаш а хуьлуш хилла иза, цуьнца кхето дезаш хила мега цуьнан лазийна болу ког оццелла сеттина хилар[26].
Тимуран меттанаш хаар
Темуран пачхьалкхан бакъонийн документаш шина маттахь хӀиттийна хилла: гӀажарийн а, туьркийн а. Иштта, масала, 1378-чу шеран документ, Хорезмехь дехаш хиллачу Абу Муслиман тӀаьхьенашна бакъонаш луш долу, чагатайн туьркийн маттахь хӀиттийна хилла[32].
1391-чу шарахь Тохтамышан дуьхьала поход йеш, Темура омра дира Алтын-Шокы лам тӀехь чагатайн маттахь уйгурийн элпашца — бархӀ могӀа а, Ӏаьрбийн маттахь — кхо могӀа а, Коранан текст йолуш, йоза даккха. Къайлах
«Къинхетамечу, Шен къинхетам массо а хӀуманна шуьйра болчу АллахӀан цӀарца! Дерриге долчун Да, бакъаллин Сийлалла, терго еш волу Лардархо, Йерригницкъала а, нуьцкъала а волу, Дахаран а, валаран а Хьекъале совгӀатдархо! ВорхӀ бӀе дезткъа итт а кхоалгӀачу шеран, йисаран шеран аьхка йолалуш йолчу хенахь [1391-чу шеран 6 апрель], Туранан султан Темур-бек исламан дуьхьала кхо бӀе эзар эскарца булгарийн ханна Тохтамыш-ханна дуьхьала хьалагӀаьттира. Оцу меттиге кхаьчначу хенахь, цо хӀара барз бира, дагалацаман билгало хилийта. Дала мукъа лахь, Везачу Дала нийсо ер йу! Везачу Дала мехкан нахана къинхетам бийр бу! Цара тхо диканца доӀанца дагалацийла!».
Оригиналан текстӀаьрбийн йозанан кхо могӀа:
- بسم الله الرحمن الرحيم
- مالك الملك القدوس الحق المؤمن المهيمن الجبار
- القادر الحكيم المميت الحي
Чагатайн маттахь долу бархӀ могӀа (транскрипци[33]):
- tarïq jeti jüz toqsan üčintä qoj
- jïl jaznïŋ ara aj turannïŋ sultanï
- temür beg üč jüz miŋ čerig bilä islam üčün toqtamïš qan bulγar
- qanïqa jorïdï bu jerkä jetip belgü bolzun tip
- bu obanï qopardï
- täŋri nïsfät bergäj inšala
- täŋri il kišigä raqmat qïlqaj bizni duu-a bilä
- jad qïlqaj
— Надпись Тимура 1391 г. // Историография и источниковедение истории стран Азии и Африки, Вып. XXI. СПб. СПбГУ. 2004
Исторехь хӀара йоза Къарсакпайн йоза аьлла девзаш ду[34]. ХӀинцалерачу хенахь Темуран йоза долу тӀулг Санкт-Петербургехь Эрмитажехь Ӏалашбеш а, дӀахӀоттийна а бу.
Темуран бераша официальни документашкахь гӀажарийн а, туьркийн а меттиг лелийна. Иштта, масала, 1398-чу шарахь Темуран кӀанта Мираншаха омра дира официальни документ туьркийн маттахь уйгурийн шрифтаца хӀитто[35]
Темуран заманхо а, цуьнан йийсархо а хиллачу, 1401-чу шарахь дуьйна иза вовза а вевзаш хиллачу Ибн Арабшаха хаам бо: «ГӀажарийн, туьркийн а, монголийн а меттанех лаьцна аьлча, цунна и меттанаш кхечу хьалха-тӀаьхьа мел волчунначулла дика хаара»[36]. Делахь а, Принстонан университетера таханлерчу талламхочо Сват Соучека (Svat Soucek) Темурах лаьцна йаздиначу монографехь лору: «Иза барласийн тайпанара туьрк хилла, шен цӀарца а, схьаваларца а монголийн долчу, амма оцу хенахь дерриге а дешнашца тюркийн хиллачу. Темуран нана-мотт туьркийн (чагатайн) мотт хилла, делахь а, шен гонаха йолу оьздангаллин Ӏаткъам бахьнехь, цхьана барамехь гӀажарийн мотт хаа а мегара цунна. Сват Соучекан ойланца — хӀара Ибн Арабшахан ойланна дуьхьал йогӀуш йу — цунна монголийн мотт нийсса хаа йиш йацара, монголийн терминаш документаш йукъара хӀинца а дӀайевлла ца хиллехь а, ахчанаш тӀехь хаалуш хиллехь а»[37].
Кастилин дипломато а, некъахочо а Руй Гонсалес де Клавихос, Мавераннахрехь Тамерланан кертахь хилла волу, хаам бо, «синьор Темура» Жимачу Индин а, Хорасанан а йерриг латташ схьадаьхна хилар. Самарканд а, Хорасан а вовшахкъастош эрк ду (Амударья). Самаркандан агӀор эркна гергахь Термез гӀала йу, эркна дехьа Хорасанан латта — Тахаристан ду. «Оцу эркна дехьа (Амударья — билгалдаккхар) Самаркандан пачхьалкх йу, цуьнан латтанах Могалия (Моголистан) олу, ткъа мотт мугалийн бу, и мотт эркна хӀокху агӀор (къилба — Хорасан) болчарна ца кхета, оцу агӀор бехаш болчарна иза деша а, цунах кхета а ца хаьа, ткъа оцу йозанах могали олу. Сеньора (Тамерлан — билгалдаккхар) шен гергахь оцу [маттахь — билгалдаккхар] йаздан а, деша а хууш масийтта йозанча латтаво»[38].
«Муиз ал-ансаб» бохучу темуридийн хьостаца, Темуран кхерлахь (коьртахь) хилла штат йара йуьззина туркойн а, гӀажарийн а йозанхошах лаьтташ[39].
Темурна дукха дезара Ӏилманчашца къамел дан, къаьсттина историн произведенеш йоьшуш ладогӀа; шен историн хаарашца цо цецваьккхира йуккъерчу бӀешерийн историк, философ а, ойланча а волу Ибн Халдун; историн а, легендарни а турпалхойн майраллех лаьцна долчу дийцарех Темура пайдаэцара шен салташна дог-айам бан.
Алишер Навоис дийцарехь, Темура ша байташ ца йазйинехь а, амма поэзи а, проза а чӀогӀа дика хууш хилла, иштта кхеттачу меттигехь оьшуш йолу байт (бейт) йала а хаара цуьнан[40].
Доьзал
Темуран туьркийн а, монголийн а схьавалар хилла, ткъа ша, схьахетарехь, цхьана а агӀор нийсса тӀаьхьенах ца хиллехь а, цуьнан ден агӀор Чингисханаца йукъара да хилла[41][42][43], амма цхьаболчу авторша иза хетарехь, цуьнан нана ханан тӀаьхьенах хила мега[44][45]. Ӏаьрбийн историк волу Ибн Халдуна дийцарехь, 1401-чу шарахь Темурца ша вистхилла волу, паччахьо ша чӀагӀдора иза Манучехр паччахьан тайпанах йара аьлла[46].
Цуьнан ден цӀе Мухьаммад Тарагай йа Тургай йара[39], иза тӀеман стаг а, туьркизаци йина монголийн барлас тайпанара жима латташ дерг а вара. Иштта Ибн Арабшаха йаздина, Темур барлас туьрк хилар[20]:
«Оцу султанан (Темуран) виъ хьехамча хилла, пачхьалкхан йерриг гӀуллакхаш церан куьйгакӀелахь хилла. Уьш сийлахь нах хилла, массо а цара бохучунна тӀаьхьавозуш хилла. Ӏаьрбийн мел дукха тайпанаш ду, сонна тӀаьхьа тюркийн а ду оццул дукха. ХӀора хьехамча (визир) цхьацца тайпанан векал хилла, шен тайпана йукъахь куьйгалхо а, хьекъалан серло а лоруш хилла. И тайпанаш хӀара хилла: арлат, жалаир, кавчин а, барлас а. Темур оцу доьалгӀачу — барласийн тайпанара хилла».
Цхьаболчу талламхойн хетарца, Мухьаммад Тарагай барласийн тайпанан вождь хилла. Иза Чагатайн нуьцкъала гӀоьнча а, цуьнан генара гергархо а хиллачу Карачар-нойонан тӀаьхьенах хилла. Темуран да дика бусулба стаг хилла, цуьнан син-оьздангаллин хьехамча (устаз) шейх Шамс ад-дин Кулял хилла[50].
У отца Тимура был один брат, которого звали Балта[39].
Мухьаммад Тарагай шозза зуда йалийна хилла: цуьнан хьалхара зуда Темуран нана Текина-хатун хилла[51]. Темуран ненан схьаваларх лаьцна вовшашна дуьхьал йогӀу хаамаш дисина. 1401-чу шарахь Темурца ша вистхиллачу Ӏаьрбийн историко а, философо а Ибн Халдуна бахарехь, паччахьа ша чӀагӀдора, шен нана «Авестехь» хьахийначу Манучехр паччахьан тайпанара йу аьлла[46].
Тарагайн шолгӀа зуда Кадак-хатун йара, Темуран йишин Ширин-бек аган нана.
Мухьаммад Тарагай кхелхина 1361-чу шарахь, иза дӀавоьллина Темуран дай баьхначу махкахь — Кеш гӀалахь. Цуьнан каш вайн деношка кхаччалц дисна ду.
.jpg)
Темуран хилла йоккха йиша Кутлуг-туркан ага а, жима йиша Ширин-бек ага а. Уьш Темур ша кхалхале кхелхина хилла, Самаркандехь Шахи Зинда комплексехь йолчу мавзолейш чохь дӀабехкина бу. «Му‘изз ал-ансаб» хьосто дийцарехь, Темуран кхин а кхо ваша хилла: Джуки, Алим-шейх, Суюргатмыш.
Бералла
Темур вина 1336 шеран 9 апрелехь Йуккъерчу Азехь Кеш гӀалина йуххехь йолчу Ходжа-Ильгар йуьртахь. Темуран бералла а, жималла а Кешан лаьмнашкахь дӀайахана. Жима волуш цунна дукха дезара таллар а, говрашкахь хьалха-тӀаьхьа хилар а, гӀалат ца тухуш гоьмукъ кхоллар а, Ӏад кхессар а, цуьнан безам бара тӀеман ловзаршка. Итт шо долуш дуьйна хьехамчаша — Тарагайн гӀуллакхехь хиллачу атабекаша — Темур Ӏамавора тӀеман говзалле а, спортан ловзаршка а.
Политикин гӀуллакхан йуьхьиг
Темурах лаьцна хьалхара хаамаш хьосташ чохь 1361-чу шарахь дуьйна гучубевлира. Тамерланан политикин гӀуллакхан йуьхьиг Чингисханан биографица тера йу: уьш шаьш вовшахтоьхначу а, шайн тешаме болчу а тобанийн хьалханчаш хилла, тӀаьхьа уьш цуьнан нуьцкъаллин коьрта гӀо хилла. Чингисхан санна, Темур ша массо а тӀеман ницкъийн организацин гӀуллакхашна йукъавоьдура, мостагӀийн ницкъех а, церан латтанийн хьолах а кӀоргера хаамаш хуьлура цуьнан, шен эскарна йукъахь шеко йоцу авторитет йара цуьнан, шен новкъахошна тӀехь йуьззина тешам а бара. Граждански урхаллин хьалха хӀиттийначу адамийн харжам аьтту боцуш хилира (Самаркандехь, Гератехь, Ширазехь, Тавризехь лаккхара сановникан хьарамло лелорна таӀзар даран дуккха а меттигаш хилира).
.GIF)
1347-чу шарахь ЧагӀатайн улус шина шаьшшха йолчу пачхьалкхан йекаелира: Мавераннахр а, Могулистан (йа Моголистан) а. 1360-чу шарахь Мавераннахр Туглук-Темура схьалецира. 1362-чу шарахь Моголистанехь эмирийн тобано гӀаттам бахьанехь Туглук-Темур сихха Мавераннахрера дӀавахара, шен кӀантана Ильяс-Ходжина Ӏедал дӀа а луш. Темур Кеш областан урхалча а, моголийн паччахьан кӀентан цхьа гӀоьнча а волуш чӀагӀвира.
Ханна Сырдарья хих дехьавала кхиам хилале, Ильяс-Ходжа эмир Бекчикца а, кхин болчу гергарчу эмиршца а Темур пачхьалкхан гӀуллакхех дӀахадо а, аьтту баьлча иза физически хӀаллакван а барт бира. Тешнабехкаш кхин а чӀагӀлуш, кхераме амал ийцира. Темуран дийзира моголех къаста а, церан мостагӀчун — эмир Казаганан кӀентан кӀентан эмир Хусейнан агӀор вала а. Цхьана ханна цара жимачу тобанца кхерсташ дахар лелийра, Хорезман агӀор а бахара, цигахь Хиван йуххехь хиллачу тӀамна и латтанаш долчу Таваккал-Конгуротан эскарехь иэшам хилира церан, ткъа шайн дисинчу салташца а, гӀаллакхашца а гӀум-аренан кӀорге йухабовла декхаре хилира. ТӀаьхьо, Маханан карахь долчу лаьттан Махмуди эвлана тӀе кхаьчначу хенахь, уьш Алибек Джаникурбанан наха йийсар бира, цуьнан карахь 62 де даккхийра цара. Историк волу Шарафиддин Али Язди хаамашца, Алибека Темур а, Хусейн а иранан совдегаршна дӀабохка дагахь вара, амма оцу деношкахь Маханехула цхьа а караван ца йахара. Йийсархой кӀелхьара баьхнарг Алибекан воккхаха волу ваша эмир Мухаммад-бек вара.
1362-чу шеран гурахь Малик Кутбиддин урхалчин мостагӀшна дуьхьал Сеистанехь хиллачу вовшахкхетарехь, Темуран аьтту куьйган ши палс дӀаделира, аьтту ког чӀогӀа лазийра, цундела иза астагӀа хилира.
1364-чу шаре кхаччалц эмир Темур а, Хусейн а Амударьян къилба бердашца Кахмард, Дарагез, Арсиф, Балх областашкахь баьхна, моголашна дуьхьал партизанийн тӀом беш.
1364-чу шарахь моголаш маьхкарийн йисташ йита декхаре хилира. Йуха Мавераннахре цӀа бирзинчу Темура а, Хусейна а Ӏарш тӀе хиийра ЧагӀатайн тайпанара Кабул-шах[52].
Шо деллачул тӀаьхьа, 1365-чу шеран 22-чу майхь садаржале, Чиназан йуххехь Темуран а, Хусейнан а эскаршна а, Ильяс-Ходжа ханан эскарна а йукъахь цӀийӀанийн тӀом хилира, истори йукъа иза «Баттарлаьтта тӀом» аьлла бахара. Темуран а, Хусейнан а толам баккха аьтту кӀезиг бара, хӀунда аьлча Ильяс-Ходжин эскаран ницкъаш дуккха а сов бара. ТӀом беш догӀа деара, салташна хьалха хьажа а хала дара, ткъа говраш баттарлаьтта йахнера. Цуьна хьоьжуш ца Ӏаш, Темуран эскарш шаьш долчу агӀор толам баккха доладелира, коьртачу моментехь цо Хусейне гӀо дийхира, мостагӀчунна тӀаьххьара тохар дан, амма Хусейна гӀо ца дарна тӀе, йуха а велира. Цо билгалдаьккхира тӀеман чаккхе. Темуран а, Хусейнан а салташ декхаре хилира Сырдарья хиллачу дехьа бердашка йухабовла.
Оцу хенахь Ильяс-Ходжин эскар Самаркандера сербедарийн халкъан гӀаттамо арабоккхуш дара, оцу гӀаттаман хьалханчаш бара медресен хьехархо Мавляна-заде а, пхьар Абу Бекр Келеви а, секхадӀашхо Мирзо Хурдаки Бухари а. ГӀалахь халкъан урхалла хӀоьттира. Бахамийн декъан нахан бахам схьабаьккхинера, цундела цара гӀо дехарца Хусейне а, Темуре а йистхилира. Темур а, Хусейн а реза хилира сербедаршна дуьхьал бовла. 1366-чу шеран бӀаьста Темура а, Хусейна а, сербедарийн тхьамдаш байъа а байъина, гӀаттам охьатаӀийра, амма Тамерланан омрица гӀаттаман хьалханчах цхьаъ волу, халкъехь боккха ларам болу Мавляна-заде дийна витира.
«Сийлахь эмир» харжар
Хусейнан ойла йара, Казан-ханан заманахь и дарж ницкъала схьалаьцначу шен дедас Казагана санна, чагӀатайн улусан лаккхара эмиран дарж дӀалаца. Темуран а, Хусейнан а йукъаметтигашкахь иккхира вовшахкъастар, хӀора а волавелира коьртачу тӀамна кечам бан. Оцу хьолехь Темурна боккха гӀо лецира динан гӀуллакххоша, царна йукъахь бара Термезан сеийдаш, Самаркандара шейх-уль-ислам а, Темуран динан хьехамча хилла волу Мир Сеийд Береке а[53].
Сали-сарайра Балхе кхелхинчу Хусейна гӀоьппу чӀагӀйан йолийра. Цо хӀилланца а, Ӏехорца а гӀуллакх дан сацам бира. Хусейна Темуре кхайкхам бира Чакчак чӀожехь вовшахкхета, машаран чӀагӀо йархьама, ткъа шен доттагӀаллин Ӏалашонна тешалла дархьама, Къуръан тӀехь дуй баа веза а элира. Вовшахкхета воьдучу хенахь, Темура, хӀоьттинчу хьолана, шеца ши бӀе жигит вигира, Хусейна шен эскарера эзар салти валийра, оцу бахьанаца вовшахкхетар ца хилира. Темура хиллачух иштта дагалоьцура:
«Ас эмир Хьусейне йаздира кху чулацамца долу туьркийн байт: Со Ӏехава гӀерташ верг, / Шена ор даккха гӀерташ ву. / Шен хӀилла а гайтина, / Иза ша цунах хӀаллак хир ву. Сан кехат эмир Хьусейне кхаьчначу хенахь, иза чӀогӀа йуьхьӀаьржа хӀоьттира а, гечдар дийхира а, амма шозлагӀа ас цунах ца тешар хаьржира».
Шен дерриг ницкъаш а гулдина, Темур Амударьян дехьа йисте велира. Цуьнан эскаран хьалхарчу декъан куьйгалла деш бара Суюргатмыш-оглан, Ӏали Муайяд а, Хьусайн Барлас а. Бийя йуьртана герга кхочуш эскарна дуьхьал велира Андхудера сайидийн хьалханча Мир Сайид Барака, цо Темурна дӀаделира лакхарчу Ӏедалан билгалонаш — литавраш а, байракх а. Балхе вогӀучу новкъахь Темуран эскарх кхийтира Каркарара шен тобанца веана волу Джаку барлас а, Хутталанера эмир Кайхусрав а, ткъа хин дехьа йистехь кхин а тӀехӀоьттира Шибирганера эмир Зинда Чашм а, Хулмера хазарийхой а, Бадахшанера Мухьаммадшах а. Иза хиича, эмир Хьусайнан дуккха а салташа иза витина дӀабахара.
ТӀом болабалале Темура гулам (курултай) гулбира, цигахь Мавераннахран хан хаьржира Казан-ханан кӀант Суюргатмыш-хан. Темур «воккха эмир» аьлла чӀагӀвала дукха хан йоцуш, цуьнга веара Маккара шайх Мир Сайид Барака. Цо элира, шена гӀенаха Темур воккха урхалча хир волуш гира. Цу хьокъехь цо Темурна дӀаделира лакхарчу Ӏедалан билгалонаш: байракх а, вота а. Амма Темура и лакхара Ӏедал (ханан дарж) шен цӀарах тӀе ца ийцира, иза оцу Ӏедална гергахь (эмир санна) висира[24].
1370-чу шеран 10-чу апрелехь Балх схьайаьккхира, ткъа Хьусайн йийсар вира. Хутталанан урхалчас Кайхусравс иза вийра, цӀийн бекхам (чӀир) беш, хӀунда аьлча цул хьалха Хьусайна цуьнан ваша вийна волу дера[54]. Циггахь курултай хилира, цу йукъахь дакъа лецира чагӀатайн бекаша а, эмираша а, областийн а, туманийн а лакхарчу даржашкара хьаькамаша а, термезшахаша а. Царна йукъахь Темуран хилла болу дуьхьалчаш а, бераллин доттагӀий а бара: Байан-сулдус, эмираш Ульджайту, Кайхосров, Зинда Чашм, Джаку-барлас а, дуккха а кхиберш а. Курултайс Темур Туранан (иштта дӀа Темуран пачхьалкхан цӀе йахара) лакхара эмир хаьржира, цунна тӀедожийра махкахь сатуьйсуш хилла долу машар, цхьоаалла а, низам а хӀотторан жоьпалла. Чингизид волу Казан-ханан йоӀ йолу, йийсаре йаьккхина эмир Хьусайнан йисина йолчу Сарай Мульк ханымца захало тасаро Темурна таро йелира шен цӀарна тӀе сийлахь «Гураган» (аьлча а, «ханан нуц») боху дарж тӀетоха.
Курултайехь Темура Мавераннахран дерриг эскаран куьйгалхошкара байӀат тӀеийцира. Шен хьалха хиллачу урхалчаша санна, цо ханан дарж тӀе ца ийцира, «воккха эмир» бохучу цӀарца реза хилира. Цуьнан заманахь ханаш лоруш бара Чингисханан тӀаьхьенах болу Суюргатмыш-хан (1370—1388), цул тӀаьхьа цуьнан кӀант Махмуд-хан (1388—1402).
Пачхьалкхан коьрта гӀала Самарканд хаьржира. Темура йукъара куьйгалла долу пачхьалкх кхолла тӀевирзира.
Лакхара дешаран система а, бусулбанийн юриспруденци а меттахӀоттор
Монголийн тӀелатарш бахьана долуш эзарнашкахь Ӏилманчаш а, йурист-Ӏелимхой а байира, бӀеннаш медресеш йохийра. Темура боккха ницкъ биллира лакхарчу дешаран система, башха а бусулбанийн юриспруденци, йухаметтахӀоттош. Пачхьалкхан коьртачу гӀалахь бусулбанийн бакъонан коьрта говзанчаш гулбира, масала, тӀаьхьарчу каламан гӀараваьлла векал СаӀд ад-дин Масуд ибн Ӏумар ат-Тафтазани (1322, Тафтазан, Хорасан — 1390, Самарканд). Цуьнан логикех, юриспруденцех, поэтикех, грамматикех а, математикех а лаьцна йолу сочиненеш[55], риторике а, Къуръанан тафсирех (экзегетика) а лаьцна йолу цуьнан сочиненеш дешаран гӀирс санна чӀогӀа гӀараевлла йара[56]. V-чу бӀешеран йуьххьехь Самаркандехь болх а беш, хьехархо лаьттина Шамс ад-дин Мухьаммад б. Мухьаммад ал-Джазари санна волу боккха Ӏеламстаг-правовед.
Самаркандехь 20-нна тӀех медресе йинера: Сарай Мульк ханыман медресе, Кутб ад-дин садран медресе, эмир Фирузшахан медресе, эмир Бурундукан медресе а, кхиерш а. Мухьаммад Султанан медресехь 58 студент дешаш вара, царна хьехархо-мудариссаш виъ вара. Къуръан Ӏамор Джамал ад-дин Ахьмад Хорезмига тӀедиллинера[57].
Темуран син-оьздангаллин хьехамчаш а, цунна сайидашка хилла кӀорга лерам а
Темур бусулба вара, цо лакхара мах хадабора Йассавийа а, Кубравийа а суьпийн орденийн. Темуран хьалхара динан хьехамча цуьнан ден хьехамча хилла волу суьпийн шайх Шамс ад-дин Кулял вара. Иштта гӀараваьлла вара Хорасанера боккха шайх Зайнуд-дин Абу Бакр Тайбади.
Темуран коьрта динан хьехамча пайхамаран Мухьаммадан ﷺ тӀаьхьенах волу шайх Мир Сайид Барака вара. Низе 1370-чу шарахь Ӏедале веанчу хенахь, цо делира Темурна Ӏедалан билгалонаш: вота а, байракх а. Мир Сайид Баракас эмирна боккха кхане хир йу аьлла хьалххе дийцира. Иза Темурца цуьнан йаккхийчу походашкахь вара. 1391-чу шарахь цо Темурна бата (беркат) дира Тохтамышца тӀом хилале хьалха. Хьосташа дийцарехь, тӀеман уггаре чолхечу хенахь цо туьркийн маттахь «ягы кочди» (мостагӀ дӀавадар) аьлла мохь туьйхира. Оцу дешнаша Темуран салташна дог ирхӀоттийра. 1403-чу шарахь цара цхьаьна белхам бира, цӀеххьана кхелхинчу когаметта хир волу Мухьаммад-Султан бахьана долуш. ТӀаьхьа Мир Сайид Барака кхелхира, Темуран жимачу кӀентан Шахрухан лаамца цуьнан декъий Гур-Эмир мавзолей чохь дӀадоьллира. Темур ша а цуьнан когаш йуххехь дӀавоьллина ву. Темуран кхин цхьа хьехамча вара суьпийн шайхан Бурхан ад-дин Сагарджин кӀант Абу Саид. Темура омра дира церан кешнашна тӀехь Рухабад мавзолей йотта[58]. Темур 1370-чу шарахь Ӏедале веанчу хенахь, уггаре хьалха Самаркандехь шайх Нур ад-дин Басиран сий деш мавзолей йира. Амма 1880-чу шерашкахь Ӏедалхоша и мавзолей йохийра.
Темуран пачхьалкхехь бахархойн шина категорин бен йацара шайн дахар лардаран бакъо: Темуран тӀаьхьенийн а, сайидийн а[59]
Пачхьалкх чӀагӀйар а, шорйар а
Пачхьалкхан бух биллина хиллехь а, Шибиргано а, Хорезмо а (цуьнан къилба дакъа Чагатайн улус йукъахь дара) Суюргатмыш-ханца а, эмир Темурца а йолу керла Ӏедал къобал ца дора. Дозанийн къилба а, къилбаседа а агӀор Моголистано а, КӀайн Ордано а синтем байна латтадора, сих-сиха дозанаш а дохош, йарташ толуш. Урус-хана Сыгнак схьа а йаьккхина, КӀайн Орданан коьрта гӀала цига дехьайаьккхинчул тӀаьхьа, Йасси (хӀинцалера Туркестан), Сайрам а, Мавераннахр а кхин а боккхачу кхерамехь хилира. Пачхьалкх ларйаран а, чӀагӀйаран а гӀуллакхаш дар чӀогӀа оьшуш дара.
Кеста эмир Темуран Ӏедал Балхо а, Ташкенто а къобал дира, амма Хорезман урхалчаша, Дешт-и-Кипчакан урхалчийн гӀоьнна тӀе а тевжаш, Чагатайн улусна дуьхьаллаттар дӀахьуш дара. 1371-чу шарахь Хорезман урхалчо Чагатайн улус йукъахь долу къилба Хорезм схьадаккха гӀоьртира. Эмир Темура Хорезме йухадайа баха хьалха машаран новкъа схьадахна латташ, Гургандже хьалха тавачи (квартирмейстер), тӀаккха шейх-уль-ислам (бусулбанийн йукъараллин корта) вахийтира, амма Хорезман урхалчо Хьусайн Суфис шоззе а и таллам кхочушбан дуьхьал хилира, векал йийсар а веш. ТӀаьхьо эмир Темура пхоьазза Хорезме тӀелатарш дира.
Цуьнан гӀоьнчах цхьаъ Ӏаббас Бахадур хилла.
Моголистане походаш
Моголистан пачхьалкхан дозанийн кхерамзалла латторхьама схьайаккха езаш йара. Моголистанан феодалаша Сайрамна, Ташкентана, Ферганина а, Йассина а сих-сиха талораш деш тӀелатарш дора. Моголистанан улусбеги волу эмир Къамар ад-Дина 1370—1371 шерашкахь бинчу тӀелатарша халкъана башха боккха иэшам бира.
1371-гӀа шерара 1390-гӀа шерал тӀе кхаччалц эмир Тимура Моголистане ворхӀ тохар дира, 1390-гӀа шарахь Камар ад-Динан а, Анка-тюран а эскарш юьззина хӀаллакдеш. Камар ад-Динана дуьхьал хьалхара ши тохар Тимура 1371-гӀа шеран бӀаьста а, гурахь а дира. Хьалхара тохар машар барца чекхделира; шолгӀачу тохарехь Тимур, Ташкентера араваьлла, Тараз тӀехь йолчу Йанги йуьртан агӀор волавелира. Цигахь цо моголаш бовда бира, йоккха хӀонс а йаьккхира.
1375-гӀа шарахь Тимура кхозлагӀа аьтту болу тохар дира. Иза Сайрамера араваьлла, Таласан а, Токмакан а кӀошташкахула Чу хин лакхенашца чекхвелира, ткъа Самарканде Узгенахула а, Ходжентахула а йухавирзира. Делахь а Камар ад-Дин хӀаллаквина вацара. Тимуран эскар Мавераннахре йухадирзинчу хенахь, 1376-гӀа шеран Ӏай Камар ад-Дин Фергане чуваьлла, Андижан гӀала гуонна йукъайаьккхира. Ферганан наместник, Тимуран кхозлагӀа кӀант Умар-шейх, лаьмнашка ведира. ОьгӀазвахна волу Тимур Фергане кхиа чехкаваьлла, мостагӀчунна тӀаьхьаваьлла Узгенана а, Йасси лаьмнашна а дехьахула Нарынан лакхенан къилба га долчу Ат-Баши тогӀи тӀе кхаччалц йехха хан йаьккхира.
1376—1377-гӀа шерашкахь Тимура Камар ад-Динана дуьхьал шен пхоьалгӀа тохар дира. Цо цуьнан эскар Иссык-Кулан малхбузехьа долчу чӀожашкахь хӀаллакдира, Кочкаре кхаччалц цунна тӀаьхьаваьлла а вара. «Зафар-наме» чохь хьахадо 1383-гӀа шарахь Камар ад-Динана дуьхьал Иссык-Кулан кӀошта Тимура дина йалхлагӀа тохар, амма улусбегина йуха а кӀелхьаравала аьтту белира[36].
1389—1390-гӀа шерашкахь Тимура шен гӀуллакхаш жигарадаьхнера, Камар ад-Дин йуьззина хӀаллакван. 1389-гӀа шарахь цо Или хи дехьадаьккхира, Балхаш Ӏоман къилбехьа а, малхбалехьа а, Ата-Кулан гонаха а долчу Имиль кӀоштахь массо а агӀор чекхвелира. Оцу хенахь цуьнан хьалхарчу декъо моголашна тӀаьхьаваьлла Алтайна къилбехьа долчу Ӏаьржа Иртыш тӀе кхаччалц тӀаьхьаваьлла вара. Цуьнан хьалхарчу тобанаш малхбалехьа Кара Ходжи тӀе кхаччалц кхечира, аьлча а Турфанана гергга[26]. 1390-гӀа шарахь Камар ад-дин йуьззина хӀаллаквира, Моголистано Тимуран пачхьалкхана кхерам латтор битира. Делахь а Тимур къилбаседехьа Иртыш тӀе кхаччалц бен ца кхечира, малхбалехьа Алакул а, Эмил а, монголийн ханийн Балиг-Йулдуз ставка а йолчу меттигашка, амма Тангри-таг лаьмнашна а, Кашгарна а малхбалехьа долу латташ схьадаккха цуьнан аьтту ца белира. Камар ад-Дин Иртыш тӀе ведира, тӀаьхьо водянка (хи-лазар) хилла велира. Моголистанан хан волуш Хизр-Ходжа чӀагӀвелира.
Хьалхара Малхбузен Азин тӀелатарш
1380-гӀа шарахь Тимур Малик Гийас-ад-дин Пир-Али II-гӀачуна дуьхьал тохар дан волавелира, хӀунда аьлча цо эмир Тимуран вассал хила реза ца хилар а гойтуш, шен коьрта гӀала йолчу Гератан чӀагӀонна пенаш чӀагӀдан волавеллера. Йуьххьанца Тимура цуьнга векал вахийтира курултай тӀе кхойкхуш, и проблема машаран новкъаца дӀайерзорхьама, амма Гийас-ад-дин Пир-Али II-гӀачо, векал а сацийна, и кховдам йухатуьйхира. Цуьнна дуьхьал 1380-гӀа шеран апрелехь Тимура итт полк Амударьян аьрру берда йисте хьажийра. Цуьнан эскарша Балх, Шибирган, Бадхыз областаш схьайаьккхира. 1381-гӀа шеран февралехь эмир Тимур ша эскаршца араваьлла, Хорасан, Серахс, Джами, Каусия, Туе, Келат гӀаланаш схьайаьккхира, ткъа Герат гӀала йаьккхира пхеа дийнахь гуонна йукъахь латтийначул тӀаьхьа. Келат йоцуш Себзевар а йаьккхира, цуьнан жамӀехь сербедарийн пачхьалкх йуьззина йоьжна дӀайелира. 1382-гӀа шарахь Хорасанан урхалча хӀоттйира Тимуран кӀант Миран-шах. 1383-гӀа шарахь Тимура Сиистан хӀаллакйира, Себзеварехь сербедарша гӀаттам болийча, иза къизаллица дӀа а теттира.
1383-гӀа шарахь цо Сиистан схьайаьккхира, цигахь Зирех, Заве, Фарах, Буст гӀаланаш-чӀогӀонаш хӀаллакйира. 1384-гӀа шарахь Астрабад, Амуль, Сари, Султанийа, Тебриз гӀаланаш схьайаьхна, ша йоллу Перси цо карайаьккхира.
Дешийн Ордица хилла къийсам
Тимуран рогӀера Ӏалашонаш йара Дешийн Орда шен карайерзор, цуьнан малхбален декъехь политикин Ӏаткъам чӀагӀбар, иштта Мавераннахре Моголистанан урхалчаша деш долу талорийн тӀелатарш сацадор. Дешийн Ордехула догӀуш долу кхерам дика кхеташ, шен урхаллин хьалхарчу денош дуьйна Тимур гӀертара цигахь Ӏедале шен стаг вало. Сийначу ордин хан волу Орус-хана гӀертара цкъа маццах хилла болу маьхка-баьчча Жоьжин улус цхьаьнатоха, амма цуьнан планашна новкъарло йира Жоьжийн тӀаьхьенийн а, Дешт-и-Кипчакан феодалийн а йукъахь чӀагӀделлачу къийсамо. Тимура массо а агӀор гӀо лоцура Тохтамыш-огланан (цуьнан да Орус-ханан куьйгашца кхелхина вара), жамӀехь цо КӀайчу Ордин тахт дӀалаьцна.
Хьалхарчу йукъанна Тохтамышан гӀо дина 1376-чу шарахь, Тимуран эскаршца а, цуьнан гӀирсашца а Тохтамыша Сабран а, Сыгнак а дӀалаьцначу хенахь, амма иза иэшийна Урус-ханан кӀанта, иза тӀамехь кхелхина[60].
ШозлагӀа гӀо дина 1377-чу шарахь, Тимуран эскаршца а, цуьнан гӀирсашца а Тохтамыш йуха а Сырдарья тӀехь чӀагӀвеллачу хенахь, амма иза иэшийна Урус-ханан кхечу кӀанта. Тохтамыш чов хилла вара, иза кӀелхьаравяккхира Тимуран гергарчу стага Идику барласа, цо иза Бухаре Тимурна тӀе вигира, ткъа Тимура иза воршахваккха омра дира[60]. Урус-хан Тохтамыш схьавалар тӀедожийра, амма Тимура шен доттагӀ дӀа ца велира.
Урус-хана масийттаза йуьззина иэшийра Тохтамыш, амма хӀора шарахь цуьнан аьтту болура Тимурна тӀе вада, ткъа цо йуха а эскар лора цунна. Делахь а, Урус-хан цӀеххьана кхелхира. 1379-чу шарахь Тохтамыш Сырдарьян йисттерачу латтанаш тӀехь хан кхайкхийра, цул тӀаьхьа Мамай иэшийна, дерриг Жоьжин улусан хан хилира.[60].
Делахь а, Дешийн Ордехь Ӏедале веанчул тӀаьхьа, Тохтамыш-хана Мавераннахрна дуьхьал мостагӀаллин политика лело йолийра. 1387-чу шарахь Тохтамыша Хорезман урхалчица Хусейн Суфица цхьаьна Бухарана талорийн тӀелатар дира, цо Тимур тӀаьххьарчу Хорезман походе вахар а, Тохтамышана дуьхьал дӀахо йолу тӀеман гӀуллакхаш а хиларах бахьана хилира (Тамерлан цунна дуьхьал кхузза походе вахара, иза йуьззина иэшо аьтту белира 1395-чу шарахь бен).
1375-чу шарахь дуьйна Тимуран агӀор тӀеман гӀуллакхаш деш вара Дешийн Ордин кхин цхьа векал, мангытийн улусан куьйгалхо — Едигей, Тимуридин хьосташ чохь иза вевзаш ву Идику узбек аьлла. ТӀаьхьо мангытийн бек цхьана ханна Жоьжин улусехь Ӏедале веанчу Тохтамышана йуххехь вара «Дешийн Ордин малхбален декъан коьртачу эмирашкара цхьаъ» санна. Амма 1389-чу шарахь иза хьахийна ву Тохтамышан мостагӀ санна. Едигей Тимураца вара 1391-чу шарахь Дешийн Ордина дуьхьал бинчу походехь. Тимура Тохтамыш йуьззина иэшийначул тӀаьхьа, Едигейс Дешийн Ордин Ӏедалан иэшарш шен карайерзийра, амма 1398-чу шарахь цо Тимурна йаздинчу кехат тӀехь йуьззинчу бакъонца билгалдоккхура: «Тхо дерриг а цуьнан сийлаллин, ирсечу пачхьалкхан дикаллица кхиош ду…»[61]
Тохтамыша йамартло йинашехь, мисран султанца Баркукца а, Къара-Къойунлу пачхьалкхаца а, османийн султанца Байазидца а барт бина волушехь, Тимура, цуьнан массо а бартхой хӀаллакбинчул тӀаьхьа, цунна гечдира. 1405-чу шеран январехь цо цуьнан векал тӀе а ийцира, Тохтамыш Дешийн Ордин тахт тӀехь йухачӀагӀван чӀагӀо а йира.
Кхо шо дехна поход а, Хорезм йаккхар а
Хьалхара, «кхо шо дехна» олуш долу, Персин малхбузен декъе а, цунна йуххерачу областашка а долу поход Тимура долийра 1386-чу шарахь. 1387-чу шеран ноябрехь Тимуран эскарша Исфахан а йаьккхира, Шираз а дӀалаьцна. Поход аьтту болуш йолайелла йоллушехь, Тимур йухаверза дийзира, Дешийн Ордин хан волу Тохтамыш, хорезмхошца барт а бина, Мавераннахрна тӀелатар бахьанехь (1387-чу шарахь). Исфаханехь 6000 тӀеманхочух лаьтта гарнизон йитинера, ткъа цуьнан урхалча Музаффаридийн династех волу Шах-Мансур Тимура шенца вигира. Тимуран коьрта эскарш дӀадаханчул тӀаьхьа дукха хан йалале, Исфаханехь пхьар волчу Ӏали Кучекан куьйгаллица халкъан гӀаттам хилира. Тимуран йерриг гарнизон хӀаллакйира. Тимура исфаханхошна дуьхьал бинчу гӀуллакхех лаьцна шен некъан йаздарш чохь дуьйцу Иоганн Шильтбергера:
«ТӀаьххьарниг сихонца йухавирзира, амма 15 дийнахь гӀала шен карайерзо аьтту ца белира цуьнан. Цундела цо бахархошна машар кховдийра, нагахь цара цхьана походан 12 эзар секхо кхоссархо шен карахь дӀалахь. И тӀеманхой цунна тӀебахийтинчу хенахь, цо омра дира царах хӀораннан а куьйган боккха пӀелг схьахадабе аьлла, цул тӀаьхьа уьш йуха гӀала дӀабахийтира, и гӀала дукха хан йалале цо тӀамца йаьккхира. Бахархой гулбина, цо омра дира 14 шо кхачначу массо а стагана валар кхайкхо, ткъа кӀезиг шо долуш берш дийна битира. Бийначеран кортош гӀалин йуккъехь бӀов санна дӀадехкира. Цул тӀаьхьа цо омра дира зударий а, бераш а гӀалина арахьа аренашка арабаха, цигахь ворхӀ шо кхачанза бераш къастийра. Цул тӀаьхьа цо шен тӀеманхошка омра дира динбашца царна тӀехула хахка аьлла. Тамерланан шен хьехамчаш а, оцу берийн наной а цуьнан голаш тӀе хевшира, берашна кхин хӀума ца дар доьхуш. Амма цо церан дехаршка ла ца догӀуш, шен омра йуха а эрира, делахь а иза кхочушдан цхьа а тӀеманхо ца хӀоьттира. Царна тӀе оьгӀазвахна, Тамерлан шен динца берашна тӀехула хаьхкира, ша хьажа лаьа аьлла шен тӀаьххье ван ваьхьаш верг мила ву. Оцу хенахь тӀеманхой дийзира цуьнан масалца бераш динбаьхнашна кӀел хьарчор. Дерриг а хьешна хилла бераш ворхӀ эзар гергга дара. Цул тӀаьхьа цо гӀалина цӀе таса омра дира, ткъа зударий а, бераш а шен коьртачу гӀала Самарканде вигира, ша 12 шарахь иза ца гина йолчу»[62].
Билгалдаккхар хьакъ ду, Шильтбергер ша хилла вац оцу хиламийн теш, ткъа кхозлагӀчу нахера хиира цунна царех лаьцна, 1396-чу шарахь дуьйна 1427-чу шаре кхаччалц йолчу заманахь Гергарчу Малхбалехь волуш.
1388-чу шарахь Тимура Дешийн Ординхой дӀабахийтира, ткъа хорезмхоша дина тешнабехк бахьанехь, Хорезман коьрта гӀала Ургенч йаьккхира. Тимуран омраца, дуьхьало йина хорезмхой цхьа дакъа хӀаллакбира, ткъа дукхахберш Самарканде, Бухаре, Шахрисабзе дӀабахийтира. Ургенч йохийра[63][64], ткъа цуьнан меттигехь арпа дийра[65].
Бакъдерг аьлча, Ургенч буххера йохийна йацара, хӀунда аьлча вайн деношка кхаччалц дийна йисина Тимурал хьалха йина йолу Ургенчан архитектурин шедевраш, масала, Иль-Арсланан мавзолей (XII бӀешо), хорезмшах Ала ад-Дин Текешан мавзолей (1200-гӀа шо) а, кхин дӀа а[66].
1389-чу шарахь Тимура йохоран поход дира Джучин Улусан долара мехкийн кӀоргене, къилбаседехьа Иртыш тӀе а, малхбалехьа Йоккхачу Жылдыз тӀе а кхаччалц, ткъа 1391-чу шарахь — Дешийн Ордин латтанашна тӀе Ийдал тӀе кхаччалц поход дира, Кондурча хи тӀехь хиллачу тӀамехь Тохтамыш а иэшийна. Цул тӀаьхьа Тимура шен эскарш Могулистана дуьхьал хьажийра (1389—1390), цуьнан урхалчаш кест-кеста Тимуран Пачхьалкхан тӀелеташ хиларна.
Пхи шо дехна поход а, Дешийн Орда хӀаллакйар а
ШолгӀа дехна, «пхи шо дехна» олуш долу Иране поход Тимура 1392-чу шарахь долийра. Оцу шарахь Тимура Каспий-йистера областаш йаьхна, 1393-чу шарахь — малхбузен Перси а, Багдад а, ткъа 1394-чу шарахь — Кавказа дехьара мехкаш а. Гуьржийн хьосташкахь масийтта хаам бу Тимура Гуьржийчохь лелийначух лаьцна, мохк бусалба баран политикех а, Тбилиси йаккхарх а, гуьржийн тӀеман доттагӀаллех а, кхин дӀа а. Паччахь Георгий VII-гӀачун 1394-чу шарахь рогӀера тӀелатар хилале дуьхьалонан гӀуллакхаш дан аьтту белира — цо халкъан тобанаш гулйира, царна йукъа Кавказан ламхой а, нах а тухуш. Йуьхьанца гуьржийн а, ламхойн а цхьаьнатоьхначу эскаран цхьацца кхиамаш хилира, цаьрга схьалатархойн хьалхара тобанаш йуха а тохийтаделира. Делахь а, тӀаьххьарчу жамӀехь, Тимур коьртачу ницкъашца схьакхачаро тӀеман кхиат (исход) билгалйира. Иэшна гуьржий а, нах а къилбаседехьа Кавказан ламанан чӀажашка йухабевлира. Къилбаседа Кавказан йукъа боьлхучу некъийн стратегически мехалалла а, башха а Ӏаламан гӀап — Теркан чӀаж (Дарьяльское ущелье) — лоруш, Тимура иза шен карайерзо сацам бира
Шен цхьа кӀант, Умар-шейх, Тимура Фарсан урхалча хӀоттийра, ткъа важа кӀант, Миран-шах — Кавказа дехьарчу мехкийн урхалча. Тохтамыш Кавказа дехьарчу мехкашна тӀелетаро Тимур Малхбален Европе походе вахарна бахьана хилира (1395-чу шарахь); Тимура Тохтамыш Терик тӀехь йуьззина иэшийна, Москохан элаллин дозанашка кхаччалц цуьнан тӀаьхьаваьлла лийлира. Тохтамыш-ханан эскар хӀаллакдарца Тамерлана ламаст хилла йоцу пайда бира оьрсийн латтанаш татаройн-монголийн йукъна дуьхьал латточу къийсамехь[67]. Цул совнаха, Тимура толам баккхаран хиллачу жамӀаца, Дешийн Ордин латтанашкахула чекхйолуш хилла йолу Сийлахь дарин некъан къилбаседа га, йохаран хьоле йеара. Севцаш йолу махлелоран караванаш Тимуран пачхьалкхан латтанашкахула чекхйовла йолайелира.
Тохтамышан йовдучу эскаршна тӀаьхьаваьллачу Тимура, Рязанан латтанашна тӀелатар дира, Елец йохийра, Москохна кхерам хӀоьттийтира. Москохна тӀелатар долийра цо, амма 1395 шеран 26 августехь цӀеххьана йухавирзира (хила тарло, хьалха шен карайерзийначу къаьмнийн гӀаттамаш бахьанехь). Москохан латтанийн дозанашкара иза аравелира москоххоша Владимирера йалийна йолу Сийлахь-Марьяман Владимиран сурт тӀелоцуш долчу дийнахь (оцу дийнахь дуьйна и сурт Москохан лардархо лоруш ду), Москохна гӀоьнна Витовтан эскар а догӀуш дара.
«Смоленскан эла, Юрий Святославович, хӀокху элин (Витовтан) шурин, Витебск гуонна лацарехь литвахойн ясакххо санна цуьнгахь гӀуллакх деш вара; амма Витовта, и элалла йуьззина шен карайерзо лаам болуш, дукха эскар гулдина, Тамерланна тӀе вогӀуш ву аьлла хабар а даьржина, цӀеххьана Смоленскан пенашна кӀел гучувелира…».
— Н. М. Карамзин, «История государства Российского», том 5, глава II
.
Шараф ад-Дин Йаздин «Зафар-наме» йаздарца, Терик хи тӀехь Тохтамыш иэшийначул тӀаьхьа а, оцу 1395-чу шарахь Дешийн Ордин гӀаланаш хӀаллакйан йале а, Тимур Донан йистехь вара. Тимура ша тӀаьхьаваьлла хьаьхкира Тохтамышан иэшна бовдучу полководцашна, Днепр тӀехь уьш йуьззина хӀаллакбаллалц. Оцу хьостаца типпина аьлча, Тимуран Ӏалашо оьрсийн латтанашна тӀелатар йацара. Русан дозанашка цуьнан цхьадолу тобанаш кхаьчнера, иза ша вацара цигахь. Кхузахь, Лакхарчу Донан тогӀи чуьра хӀинцалерчу Туле кхаччалц йолчу, аьхкенан ордин дикачу дежийлашна тӀехь, цуьнан эскаран жима дакъа шина кӀиранна сецира. Бакъду, меттигерчу бахархоша чӀогӀа дуьхьало ца йинехь а, и мохк ирча талорашна дуьхьал хӀоьттира. Тимуран тӀелатарх лаьцначу оьрсийн шерашйаздарша тешалла ма-дарра, цуьнан эскар Донан шинне а агӀор шина кӀиранна лаьттира, Елецан латта «йасакх дира», Елецан эла а «схьалецира» (йийсар вира). Воронежан гонаха карийна цхьадолу ахчан хьулдарш (клады) нийсса 1395-чу шарахь динчух ду. Делахь а, лакхахь хьахийначу оьрсийн йозан хьосташца, талораш хиллачу Елецан гонаха, оцу хенахьлера ахчан хьулдарш хӀинца кхаччалц карийна дац. Шараф ад-Дин Йаздис оьрсийн латтанаш тӀехь йаьккхина боккха хӀонс йуьйцу, амма меттигерчу бахархошца хилла цхьа а тӀеман меттиг ца йуьйцу, «Толаман книган» («Зафар-наме») коьрта Ӏалашо Тимуран шен майралла а, цуьнан тӀеманхойн доьналла а гайтар йоллушехь. «Зафар-наме» чохь Тимура шен карайерзийначу оьрсийн гӀаланийн маьрша могӀам бу, царна йукъахь Москох а йу. Хила тарло, иза тӀеман дов ца дезаш, совгӀаташца шен векалш бахийтинчу оьрсийн латтанийн могӀам хилар.
Цул тӀаьхьа Тимура талораш дира махлелоран гӀаланашна Азовна а, Кафина а, Сарай-Бату а, Аштархан а йагийра, амма Дешийн Орда чӀогӀа шен карайерзор Тамерланан Ӏалашо йацара, цундела Кавказан дукъ Тимуран долара мехкийн къилбаседа доза хилий иссира. Ийдал йистера ордин гӀаланаш, Дешийн Орда йуьззина йоххалц, Тамерланан талорех йухаметта ца хӀоьттира. Иштта хӀаллакйира ГӀирмехь а, Донан лахарчу декъехь а йолу италин совдегарийн дуккха а колонеш. Тана гӀала (хӀинцалера Азов) йоьхначу меттигера йухаметтахӀоьттира масийтта итт шарахь.
1396-чу шарахь иза Самарканде йухавирзира, ткъа 1397-чу шарахь шен жимаха волу кӀант Шахрух Хорасанан а, Систанан а, Мазандеранан а урхалча хӀоттийра.
1405-чу шеран январехь Тимура Отрарехь Тохтамышан векал тӀеийцира, цунна Дешийн Ордин тахт йухадерзо чӀагӀо а йира, амма оцу шеран февралехь Тимур кхелхира[68].
ХӀинде дина тӀелатар
1398-чу шарахь Тимура ХӀиндине поход дира, новкъахь Кафиристанан ламхой иэшийра. Декабрехь Тимура Делин пенашна кӀелахь Делин султанан эскар хӀаллакдира, цхьа а дуьхьало йоцуш гӀала дӀалаьцна, масийтта де даьлча цуьнан эскаро иза талораш а дина, йагийра. Тимуран омраца, йийсар бина 100 эзар хӀиндин тӀеманхо вийна, цара гӀаттам бан кхерам хиларна[69]. 1399-чу шарахь Тимур Ганг хи йисте кхачира, йухавогӀуш кхин а масийтта гӀала а, гӀап а йаьккхира, ткъа Самарканде боккхачу хӀонсаца йухавирзира.
Тамерланан Ӏосманхойн империне поход
1399-чу шарахь ХӀиндинера йухавирзича, Тимура сихонца Османхойн империне «ворхӀ шо дехна» поход долайира. И поход йуьхьанца Миран-шах урхалла деш йолчу областера гӀалгӀаттамаш бахьанехь йара. Тимура шен кӀант Ӏедалера дӀаваьккхира, ткъа шен мехкашка чубаьхкина мостагӀий иэшийра. ВорхӀ шо дехначу походан цхьа бахьана Тимуран а, Кара-Коюнлу династера Кара-Юсуфан а йукъахь хилла дов дара. Тимуран эскарш толар бахьанехь, туркменийн хьалханча Кара-Юсуф малхбузехьа османхойн султанна Баязид Сихачунна (Молниеносный) тӀе ведира. Цул тӀаьхьа Кара-Юсуфа а, Баязида а Тимурна дуьхьал цхьаьна гӀуллакх дан барт бира. Кара-Юсуф шен карайе аьлла Тимура йинчу таххална, султан Баязида дера йаьхьера дуьхьало йира.
1400-чу шарахь Тимура тӀеман гӀуллакхаш долийра Тимуран вассал урхалла деш волу Эрзинджан дӀалаьцначу Баязидна дуьхьал а, Мисран султанна Фарадж ан-Насирна дуьхьал а (цуьнан хьалхалерачу Баркука 1393-чу шарахь Тимуран векал вийтинера). 1400-чу шарахь Тимура Жимачу Азехь Кемах а, Сивас а гӀапош йаьхна, ткъа Шемахь — Мисран султанан долахь хилла Халеб йаьккхира, 1401-чу шарахь Дамаск дӀалаьцна.
1402 ш. 20 июль1402-чу шарахь Тимура Анкарина гергахь хиллачу тӀамехь Османхойн султанна Баязид I-чунна тӀехь уггаре мехала толам баьккхира, иза иэшийна. Султан ша йийсар вира. Оцу тӀеман жамӀаца Тимура йерриг Жима Ази шен карайерзийра, ткъа Баязид иэшаро Ӏосманхойн пачхьалкхехь ахархойн тӀом хиларе а, Баязидан кӀентий вовшашна дуьхьал хӀиттаре а ирча хьоле кхачийра. Альберто Кампензес Москохин гӀуллакхех лаьцна Сийлахь-Везачу Папина Климент VII-чунна йаздинчу кехат тӀехь Тамерланах лаьцна цхьадолу дареш дуьйцу[70]:
«/Тамерлан/ Темир-Кутлу олуш волу оцу ордин Эла, Исторехь Тамерлан цӀарца вевзаш волу, вайна дагадогӀуш, стиглара къевкъа (вайн историкаша дийцарехь, 1 200 000 тӀеманхочуьнца), шен новкъахь дуьхьал мел кхеттарг хӀаллак а деш, йохо а йеш, Азехула Мисран махка кхаьчна, Туркойн султан Баязет иэшийра. Оцу хенахь Баязета, Македони а, Фессали а, Фокида а, Беоти а, Аттика а дӀалаьцна, кест-кеста тӀелеташ Иллири а, Булгари а гӀелйина, Христианийн Империн корта болу Константинополь дуккха а ханна дерачу гуонехь латтош йара. Константинополан император шен коьрта гӀала йитина, Баязетна дуьхьал гӀо деха Франце а, Итали а ведда вара. Оцу йуккъехь Тамерлана Баязет Константинополан гуо дӀабаккха принудил (дийтира), ткъа цунна дуьхьал боккхачу ницкъашца (ратью) араваьлла, иза иэшийра, дийна волуш йийсар а вина, дешин зӀеца дӀа а вихкина, дуккха а ханна шен тӀаьхьа лелийра».
(Иоаннит-цархойн долахь хилла йолу) Смирна гӀап, османхойн султанаша 20 шарахь йаккха ца елла йолу, Тимура шина кӀиран чохь штурм йина йаьккхира. 1403-чу шарахь Жимачу Азин малхбузен дакъа Баязидан кӀенташка йухадерира, ткъа малхбалехьа Баязида Ӏедалера дӀабаьхна хилла меттигера династеш меттахӀиттийра.
Самарканде йухавирзича, Тимура шен когаметтахо ву аьлла кхайкхо сацам бинера шен боккхаха волу кӀентан кӀант Мухьаммад-Султан (1375—1403). Шен гӀуллакхашца а, хьекъалца а иза шен дедана чӀогӀа тера вара. Делахь а 1403-чу шеран мартехь иза цомгуш хилла, цӀеххьана велира.
Цийчу поход долайалар
1404-чу шеран гурахь, Тимуран 68 шо долуш, цо Цийчу чуваха шен планаш кхочушйан волавелира. Бахьана дара Цийчохь бусулба нахана луш долу хьийзамаш а, Чингисханан когаметтахойн (Чингизидийн) импери меттахӀотто лаар а. Тимурана хетара, дуьненан йерриг а адам дехаш йолу меттиг шина эло (повелителей) урхалла дан йогӀуш йац аьлла. Делахь а цуьнан коьрта Ӏалашо йара Сийлахь-Везачу Шелкови некъан (Великий Шёлковый путь) йисина йолу меттиг шен карайерзор, цуьнца боккха пайда эца а, шен долахь йолу Мавераннахран а, цуьнан коьрта гӀала йолчу Самаркандан а хьал тадан а. 1404-чу шеран августехь Тимур Самарканде йухавирзира, ткъа масийтта бутт баьлча Цийчу поход долайира, цуьнна кечам цо 1398-чу шарахь дуьйна болийнера. Оцу шарахь цо хӀинцалерачу Сыр-Дарьян областан а, Йетти хина (Семиречье) а дозанехь гӀап йинера; хӀинца кхин а цхьа чӀагӀо йира, малхбалехьа 10 дийнан некъ бечу меттигехь, схьахетарехь, Иссык-Кулан гергахь. Поход сацийра чӀогӀа шелонаш йолу Ӏа доладеллачу бахьанехь, ткъа 1405-чу шеран февралехь Тимур велира.
Цийчохь хаара Тимура тӀамна кечам беш хилар, цундела тӀелатар йухатоха гӀуллакхаш а дора цара. Иштта хаам а бу, Тимур веллачул тӀаьхьа эскаран хьалханчашна йуьхьанца поход дӀайахьа лиира, амма Тимуран пачхьалкхехь гӀалгӀаттамаш (смуты) доладаларна бен цара шен Ӏалашонех йуха ца бевлира[71].
Тимуран ахчанаш
Тимуран шуьйрачу мехкашкара ахча деш йолчу меттигашкахь (монетных дворах) кхаа кепара детин ахчанаш арахоьцуш хилла: танга, ах танга (ним-танга) а, танган доьалгӀа дакъа (мири) а, иштта цӀестан ахчанаш а — фулусаш (‛адлийа, цӀестан динараш, дангаш а, кхин дӀа а)[72].
Дипломатин уьйраш
Тимура, боккха импери кхоьллина волу, дипломатин уьйраш таснера цхьацца пачхьалкхашца, царна йукъахь йара Цийчоь, Мисар, Византи, Франци, Англи, Кастили а, кхиерш а. 1404-чу шарахь цуьнан пачхьалкхан коьрта гӀалахь — Самаркандехь хилира Кастилин паччахьан Руй Гонсалес де Клавихон векал. Францин паччахьна Карл VI-чунна Тимура йаздинчу кехатийн йозанаш дисина ду.
Чоьхьара политика
Ӏедалан гулар
Эмир Тимур волучу хенахь «Тимуран низамаш» олуш долу Ӏедалан гулар хӀоттийнера. Цу тӀехь йаздина дара куьйгакӀелара нехан леларан бакъонаш а, паччахьийн а, хьаькаман а декхарш а, иштта эскарца а, пачхьалкхаца а куьйгалла даран низамаш а.
Тимура кхиелан гӀуллакхаш кхочушдан даима а шен новкъахь говзанчаш-судьяш лелабора, Испанин векало Клавихос ма-йазздина: «Сеньоро даима а шен новкъахь судьяш лелабо, цара цуьнан буьйса йоккхучу меттиган а, цӀийнан а куьйгалла до, ткъа уьш цхьанхьа кхаччахь, оцу латташ тӀера бахархой а, кхин берш а царна муьтӀахь хуьлу. ХӀара судьяш тайп-тайпанчу гӀуллакхашна хӀиттийна бу: цхьаболчара хила тарлуш долу ладаме гӀуллакхаш а, дов-латтарш а кхочушдо; кхин болчара сеньоран ахчанан гӀуллакхаш леладо, кхоалгӀачара цунах доьзначу латтанаш тӀехь а, гӀаланашкахь а долчу наместникашна куьйгалла до, ткъа кхин болчара — векалашна. Эскар сацан меттиг хӀоьттинехь, царна хӀоранна а хаьа шаьш стенгахь хила деза а, шайн гӀуллакхаш муха лело деза а. Цара кхо четар хӀоттадо, цигахь шаьш долчу кхаьчначу нехан гӀуллакхашка ладугӀу а, царна кхиел йаш а»[73].
«Сийлахь-йоккха эмир» дарже хӀотточу хенахь Тимура массо а стагера бехкам бора шайна муьтӀахь а, тешаме а хиларехь. Тимура лакхарчу даржашка 315 стаг хӀиттийра, уьш цуьнан политикин некъ болабелчхьана цунна уллехь тӀом беш хилла бара. Хьалхарчу бӀе стагах иттаннаш хӀиттийра, шолгӀачу бӀе стагах бӀеннаш хӀиттийра, ткъа кхоалгӀачу бӀе стагах эзарнаш хӀиттийра. Дисинчу пхийтта стагах виъ бек хӀиттийра, цхьаъ — лакхара эмир, ткъа кхиберш кхин долчу лакхарчу даржашка хӀиттийра.
Судебная система делилась на три ступени:
- ШариӀатан кхиелхо (къаьди) — шен гӀуллакхехь шариӀатан хӀоттийначу бакъонашца куьйгалла деш волу;
- Ахдос кхиелхо — шен гӀуллакхехь йукъараллехь чӀагӀделлачу гӀиллакхашца а, Ӏадаташца а куьйгалла деш волу.
- ГӀаз-аскар — тӀеман гӀуллакхашца кхиел йеш волу.
Массо а Ӏедалан хьалха цхьатерра бара: паччахьаш а, цуьнан куьйгакӀелара нах а.
Диван-Бегин куьйгаллица волу визираш жоьпаллехь бара куьйгакӀелара нехан а, эскаран а йукъара хьолах, пачхьалкхан ахчанан хьолах а, пачхьалкхан хьукматийн гӀуллакхех а. Нагахь санна, ахчанан визиро хьалхан (казин) цхьа дакъа шен дола йаьккхина аьлла хаам кхачахь, иза толлуш хилла, ткъа иза бакъ хилахь, хӀокху сацамех цхьаъ тӀеоьцуш хилла: нагахь шен дола йаьккхина сумма цуьнан алапица (улуфаца) йогӀуш йалахь, и сумма цунна совгӀатна йуьтуш хилла. Нагахь и сумма алапел шозза сов йалахь, совдаьлларг схьадоккхуш хилла. Ткъа нагахь шен дола йаьккхина сумма хӀоттийначу алапел кхузза сов йалахь, дерриг а схьадоккхуш хилла хьалхан (казин) пайденна.
Эмираш, визираш санна, элий тайпанара хӀиттабош хилла, цаьрца иштта амалш хила йезаш хилла: кхетам, майралла, хьуьнар хилар, ларвалар а, кхоам бар а, шайн гӀуллакхаш хӀора гӀуллакхан тӀаьхьенаш дика йийцина кхочушдала а дезаш хилла. Царна «тӀом баран къайленаш а, мостагӀчун эскар дӀасадаржоран некъаш а девзаш хила дезара, тӀеман йуккъехь майралла ца йойуш, кхера а ца кхоьруш, шеко а йоцуш эскарна хьалха хӀотта а, тӀеман низам доьхначу хенахь хье ца луш иза меттахӀотто а хьуьнар хила дезара».
Ӏедало чӀагӀйинера тӀеманхойн а, хьенехан а ларйалар. Низамо декхаре бора йартийн а, кӀоштийн а йахкаш, йал гулйархой а, хьаькамаш а хьенехан нахана шаьш динчу зуламан барамца гӀуда такха. Нагахь санна зулам тӀеманхочо динехь, иза зулам хиллачун карахь хила везара, ткъа цо ша билгалйоккхура цунна таӀзардаран кеп.
Низамо, тароне хьаьжжина, чӀагӀдора йаккхинчу латтанаш тӀера халкъ сийсаздарх а, талор дарх а лардар.
Низамехь къаьсттина статья йара мискашка (къечу нахе) тидам баран хьокъехь, уьш билгаллин меттиге гулбан а, царна йаа хӀума а, болх а бала а, иштта царна хьаьркаш йахка а дезаш хилла. Нагахь санна цул тӀаьхьа а цара дехарш (сагӀа дехар) дӀахьош хилахь, уьш пачхьалкхара арабаха безаш хилла.
Эмир Тимура шен халкъан цӀаноне а, гӀиллакх-оьздангалле а тидам бохуьйтура, цо йукъадаьккхира Ӏедал дохо йиш цахиларан кхетам а, зуламхошна таӀзар дан ца сиха а аьлла омра дира, гӀуллакхан дерриг а хьелаш дика теллиначул тӀаьхьа бен кхиел ца йеш. Бакъболчу бусулба нахана шариӀат а, ислам а чӀагӀдан динан бух бовзийтора, царна Ӏамадора тафсир, хьадисаш а, фикх а. Иштта хӀора гӀала хӀиттабора Ӏеламнах а, мударрисаш а.
Тимуран пачхьалкхан бакъонийн кехаташ шина маттахь хӀиттийна хилла: гӀажарийн а, чагӀатайн а. Масала, 1378-чу шеран Хорезмехь дехаш хиллачу Абу Муслиман тӀаьхьенашна аьттонаш луш долу кехат чагӀатайн туьркийн маттахь хӀиттийна хилла.
Эскар
Тимуран карахь дукха терахь долу рогӀера эскар дара. Тимура 1391-чу шарахь йинчу йозанашца, Тохтамышца болчу тӀамехь цуьнан эскаран терахь 300 000 стаг хилла. Цхьаболчу таханлерачу Ӏилманчашна хетарехь, Тимуран эскаран иштта йоккха терахь совдаьккхина ду[74]. Тимуран эскаран йукъахь тайп-тайпанчу тайпанийн векалш тӀом беш бара: барласаш, дербеташ, нукусаш, найманаш, половцаш, дулаташ, кийат, джалаираш, сулдусаш, меркиташ, йасавур, каучинаш, канглаш[75], тулкичи, арлаташ, гӀезалой а, кхин берш а.
Кошбийш хилла болу узбекийн тӀеманхой Тимуран гӀуллакхехь бара, масала, хьосташа хаам бо 1366-чу шарахь Карши гӀалахь хиллачу узбекийн тӀеманхойх лаьцна, иштта Тимуран гӀуллакхехь хиллачу бекех (Бахт ходжа узбек) лаьцна а. Индица болчу тӀамехь 1399-чу шарахь Тимуран эскаран йукъахь узбекийн 400 хӀусам (доьзал) йара[76].
Эскаран хӀоттам, монголийн халкъаш санна, итт-иттанца йолчу системин бух тӀехь бара: иттаннаш, бӀеннаш, эзарнаш, туменаш (10 эзар). Урхаллин меженашна йукъахь тӀеманхойн гӀуллакхаш лелош йолу вазират (министерство) йара[77].
Шен хьалха хиллачеран байн хьал долчу зийделлан тӀе а тевжина, Тамерланан аьтто хилла шен мостагӀашна тӀехь тӀеман аренашкахь хаза толамаш даккха таро луш долу нуьцкъала а, тӀом бан хьуьнар долуш а эскар кхолла. ХӀара эскар дукха къаьмнийн а, дукха динийн а цхьаьнакхетар дара, цуьнан хӀора туьркийн-монголийн кошбийш хилла болу тӀеманхой бара. Тамерланан эскар декъалуш дара дошлошка а, гӀашсалтишка а, XIV—XV бӀешерийн дозанехь гӀашсалтийн роль чӀогӀа лакхаелира. Иштта делахь а, эскаран коьрта дакъа кошбийн дошлойн тобанаш йара, цуьнан бух йистте кхаччалц герзаш долу элитин дошлойн дакъош а, Тамерланан лардархойн тобанаш а йара. ГӀашсалтийн дукха хьолахь гӀоьнна роль хуьлура, амма гӀаланаш (гӀапаш) гуонна лацарехь уьш оьшуш бара. ГӀашсалтий дукхахберш йай герзаш долуш бара, коьртачу декъана уьш пхаш кхуьйсуш бара, амма эскарехь йистте кхаччалц герзаш долу гӀашсалтийн тохархой тобанаш а йара.
Коьртачу эскаран тайпанаш (йеза а, йай а дошлош, иштта гӀашсалтий а) доцуш, Тамерланан эскарехь бара понтонёрийн, белхалойн, инженерийн а, кхин болчу говзанчийн а тобанаш, иштта лаьмнийн хьелашкахь тӀеман операцеш йарехь говзалла йолу гӀашсалтийн башха дакъош а (уьш лаьмнийн йартийн бахархойх гулбора). Тамерланан эскаран хӀоттам, коьртачу декъана, Чингисхан итт-иттанца йолчу системин хӀоттамца богӀуш бара, амма цхьадолу хийцамаш йукъабевлира (масала, 50 стагера 300 стаге кхаччалц терахь долу «кошунаш» олуш дакъош йукъабевлира, кхин а йаккхийчу дакъойн — «кулийн» — терахь а даима цхьатерра ца хуьлура).
Дошлойн а, гӀашсалтийн а коьрта герз пхаш кхуьйсу Ӏад дара. Йайчу дошлоша иштта турсешца йа турпал-турсашца а, дигца а пайдаэцара. Йистте кхаччалц герзаш долу дошлошна тӀехь гӀагӀнаш (дукхахьолахь гӀагӀа чӀагӀйина хуьлура меххарийн экъанашца) хуьлура, коьртахь куй-гӀагӀа а йолуш, цара турсешца йа турпал-турсашца тӀом бора (массо а метте йаьржина хиллачу Ӏадаш а, пхаш а доцуш). Атта гӀашсалтий Ӏадашца герз долуш бара, йезачу гӀашсалтийн тӀеманхой турсешца, дагаршца а, шоддашца а тӀом бора, иштта уьш ларбеш гӀагӀнаш а, куй-гӀагӀнаш а, чӀодаш а дара.
Шен леларехь Тимура кхо хӀоз тӀехь болу байракхаш лелайора. Цхьаболчу историкашна хетарехь, оцу кхаа хӀозо латта а, хи а, стигал а билгалйоккхура. Святослав Рерихана хетарехь, Тимура и билгало тибетхошкара схьаэцна хила тарло, царна гергахь и кхо хӀоз — дӀадаханниг а, хӀинцалерниг а, хиндерг а бохург дара. Цхьаболчу миниатюраш тӀехь Тимуран эскаран цӀен байракхаш гойтуш йу. ХӀиндин леларехь детин седа болу Ӏаьржа байракх лелийра. Цийчу ваха кечлуш Тамерлана байракхаш тӀехь дешин седа (дракон) бахка аьлла омра дира.
Цхьа дийцар ду, Анкаран уллехь хиллачу тӀамна хьалха Тимур а, Сийна Баязид а тӀеман аренахь вовшахкхетта бохуш. Баязида, Тимуран байракхна тӀе а хьожуш, аьлла: «Ма доккха куралла ду-кх хьуна дерриге дуьне хьан ду моттар!». Цунна дуьхьал Тимура, туркойн байракхна тӀе а хьожуш, аьлла: «Кхин а доккха куралла ду-кх хьуна бутт хьан бу моттар».
ГӀаланашйар а, архитектура а
Шен йаккхархойн шерашкахь Тимура махка йахьаш хилла материалан йал йоцуш, цо шеца йалийна гӀарабевлла Ӏилманчаш а, говзанчаш а, суртдиллархой а, архитекторш а. Цунна хетара, гӀаланашкахь оьздангаллин нах мел дукха хуьлу, церан кхиар а сихха хир ду, иштта Мавераннахран а, Туркестан а гӀаланаш дика нисйина хир йу аьлла. Шен йаккхархойн леларшкахь цо Персехь а, Гергарчу Малхбалехь а йолу политикин дӀасакъастарна йист туьйхира. Шен хӀора хиллачу гӀалахь шех лаьцна иэс йита гӀерташ, цо цигахь масийтта хаза гӀишло йира. Иштта, масала, цо йухаметтахӀоттийра БагӀдад, Дербент, Байлакан гӀаланаш, некъаш тӀехь йохийна хилла гӀапаш а, сецарш а, тӀайш а, хи диллан системаш а.
.jpg)
Тимур коьртачу декъана шен долахь долчу Мавераннахран гӀайгӀа беш а, шен коьрта гӀалин — Самаркандан — сий-ларалла лакхадаккха гӀерташ а вара. Тимура шен империн гӀаланаш кечйархьама массо а йаккхийрачу латташ тӀера говзанчаш, архитекторш, детин говзанчаш, гӀишлошйархой, шахьаршйархой гулбора: коьрта шахьар Самарканд, дена вина меттиг — Кеш (Шахрисабз), Бухара, дозанехь йолу шахьар Йасси (Туркестан). Коьрта шахьар йолчу Самаркандана цо беш болу дерриге а терго а, гӀайгӀа а цо оцу гӀаланах лаьцна аьллачу дешнашца гайтира: — «Самаркандан стигал даима сийна хир йу, ткъа седарчий — дешин». Шен тӀаьххьарчу шерашкахь бен цо пачхьалкхан кхин болчу кӀоштийн, коьртачу декъана дозанийн, аьттонаш лакхабаха гӀуллакхаш ца дира (1398-чу шарахь Афганистанехь керла хи диллан канал дира, 1401-чу шарахь — Чоьхьарчу Кавказехь и. дӀ. кх. а)[24].
1371-чу шарахь цо йухаметтахӀотто йолийра Самаркандан йохийна гӀап а, Шейхзаде, Аханин, Феруза, Сузангаран, Каризгах, Чорсу олуш йалх ков долу Шахристанан лартош йолу пенаш а, ткъа чӀагӀон чохь йира Куксарай (туьркашца — сийна гӀала) олуш йолу шиъ диъ гӀат долу гӀишло, цигахь пачхьалкхан хьал а, говзанчийн белха меттигаш а, набахти а йара, иштта Бустон-сарай (гӀажаршца а, туьркашца а — зазан гӀала) а йира, цигахь эмиран резиденци йара.
Тимура Самарканд Йуккъерчу Азин йохк-ийцаран цхьа центр йира. Ма-йазздийра некъахочо Клавихос: «Самаркандехь хӀора шарахь духку Цийчоьнан, Индин, Татаристанан а (Дешт-и Кипчакан), кхин йолчу меттигашкахь а, иштта Самаркандан шен уггаре хьал долчу пачхьалкхан а чудалийна йолу товараш. Шахьарахь йохк-ийцар дан аьтто болу леррина могӀанаш ца хиларна, Тимурбека омра дира гӀалина йуккъехула урам йилла аьлла, оцу ураман шина а агӀор хила йиш йара товараш духку лавкаш а, четарш а».
Тимура чӀогӀа доккха терго тӀейохуьйтура исламан оьздангалла кхиорна а, бусулбачу стагана деза лоруш долу меттигаш нисйарна а. Шахи Зинда мавзолейшкахь цо шен гергарчеран кошан тӀехь гӀишлош йира, цуьнан Туман ака цӀе хиллачу цхьаьна зудчун омрица, цигахь йира маьждиг, дервишийн кхаллам (обитель), кешнаш а, Чартаг а. Иштта цо йира Рухабад (БурхӀаниддин Согарджин кешнаш), Кутби чахардахум (Шейх ходжа Нуриддин Басиран каш) а, Гур-Эмир а (тимуридин тайпанан доьзалан кешнаш). Самаркандехь цо кхин а дукха йира лийчар меттигаш, маьждигаш, медресеш, дервишийн кхалламаш, керун-сарайш.
1378—1404-чу шерашкахь Самаркандехь а, цуьнан гергарчу латташ тӀехь а 14 беш кхийинера: Баг-и бихишт, Баг-и дилкуша, Баг-и шамал, Баг-и булди, Баг-и нав, Баг-и джаханнума, Баг-и тахти карача а, Баг-и давлатабад, Баг-зогча (къоргийн беш) и. дӀ. кх. а. ХӀора оцу бешан шен гӀала а, фонтанаш а йара. Самаркандах лаьцна шен белхашкахь хьахаво историко Хафизи Абрус, цо йаздо: «хьалха поппарх йина хилла Самарканд йухайира, гӀишлош тӀулгах йеш». Тимуран паркийн комплексаш йиллина йара аттачу шахьархошна, цара цигахь садоӀу денош дӀахьора.[78]. Оцу гӀаланех цхьа а вайн деношка кхаччалц йисна йац.
1399—1404-чу шерашкахь Самаркандехь йина йукъара маьждиг а, цуьна дуьхьала медресе а. Маьждигна тӀаьхьо Биби Ханым (туьркийн маттахь — нана-йоккха стаг-эла) аьлла цӀе тиллира.
Шахрисабз (гӀажарийн маттахь — «баьццара шахьар») тодина хилла, цигахь йухаметтахӀоттийна шахьран йохийна пенаш, лартош йолу гӀишлош, эвлаяийн кешнаш, доккха сий долу гӀаланаш, маьждигаш, медресеш, доьзалан кешнаш. Тимура иштта хан йайира базарш а, лийчар меттигаш а йан. 1380-чу шарахь дуьйна 1404-чу шаре кхаччалц йина Аксарай гӀала. 1380-чу шарахь йина Дар ус-саадат олуш йолу доьзалан кешнаш.
Иштта тодина хилла Ясси а, Бухара а гӀаланаш. 1388-чу шарахь йухаметтахӀоттийна Чингисхан тӀелатар хиллачу хенахь йохийна хилла Шахрухийа шахьар.
Шен коьрта шахьар йолчу Самаркандан гонаха Тимура омра дира бусулба дуьненан йаккхийчу гӀаланийн цӀераш лелош йолу эвлаш йилла аьлла: Димишк, Шираз, Миср, БагӀдад[79]
Тимуран омраца йиначу гӀишлош тӀера йозанаш
Тимуран омраца йиначу массо а гӀишлош тӀехь: маьждигаш тӀехь, маьлхан каш тӀехь, гӀаланаш тӀехь долу йозанаш дукхахберш Ӏаьрбийн а, гӀажарийн а меттанашкахь даьхна ду. Масала, Ак-Сарай гӀалин пенаш тӀехь иштта дешнаш даьхна ду: «Нийсо — урхалхочун лозунг йу», «Тронна дуьхьа дика гӀуллакх йа дикачу гӀуллакхан дуьхьа трон?»[80]. Самаркандера Шахи-Зиндан маьлхан кешнех цхьанна тӀехь даьккхина йоза ду: «Машар бац, бертахь воцуш, Йуххе хилар дац, бакъонца воцуш, Дика лелар дац, гечдарехь воцуш, ДоттагӀалла дац, тешаме воцуш»[80].
Къуръанан йоккха исписка а, Тимуран боккха казан-йай а
Тимуран омраца Самаркандерчу цуьнан соборни маьждигна лерина, Умар Акта цӀе йолчу говзанчо Къуръанан 222хӀ55 см барам болу гигантски йоза (список) кечдина[81]. 1740-чу шарахь Надир-шахан салтийша, деза хӀуманаш санна (реликвеш санна), и йоза дакъошка хедийна а, МашхӀаде дӀадигна а хилла.
1395-чу шарахь Дашо Ордин ханна Тохтамышна тӀехь толам баккхарна сий деш, Туркестанехь Тимуран омраца гӀажарийн а, хорезмийхойн а говзанчаша кхоьллина маьлхан каш (мавзолей) шайн байтхочунна а, суьпийн везачу стагна а хожа Ахьмад Яссавина. Тимуран омраца 1397-чу шарахь Туркестанехь Хожа Ахьмад Яссавин каш тӀехь (хӀинца Казахстанан латта ду) Тебризера говзанчаша дина (кечдина) ши тонна деза йолу цӀестах гигантски ритуальни йай-гхӀазан, веза стаг дагалоцуш цу чохь йуург йархьама.
Тимуран заманан историкаш
Тимура боккха тидам тӀебохуьйтура гӀалин историографи кхиорна, цуьнан Ӏалашо йара цуьнан дуккха а агӀонаш йолу гӀуллакхаш сурт хӀоттош йаздар. Хьалхара йилбашхой хилла уйгурийн историкаш, цара туьркийн маттахь байташца йаздина Тимуран ахкарийн а, гӀуллакхийн а хроникаш. Цул тӀаьхьа гӀажарийн историкаш Низамиддин Шами а, Гийасаддин Али а йукъаозийна. Коьрта фундаментальни болх бара Н. Шамис йаздина «Зафар-намэ» («Толамийн жайна»), цунна и цӀе Тимура шеггара тиллина йара[82]. Кхин а бара кхин болу историкаш: Хьафиз Абру а, ФасихӀ аль-Хавафи а.
Ӏилма, литература а, суьрташ дахкар а кхиар
Мавераннахрехь шуьйра даьржира прикладни говзалла, цигахь сурташ дохкучара шайн дерриг говзалла а, каде хилар а гайта таро йара. Иза Бухарехь, Яссыхь а, Самаркандехь а даьржира. Ширинбека-ага а, Туман-ага а маьлхан кешнаш чохь 1385-чу а, 1405-чу а шерашкахь дехкина сурташ дисина. Башха кхиам ийцира миниатюрин говзалло, цара хаздора Мавераннахран йаздархойн а, байтхойн а жайнаш, масала: Абулкасим Фирдоусин «Шахнаме» а, «Антологию иранских поэтов» а. Оцу хенахь суьртан говзаллехь боккха кхиам баьккхира сурташ дохкучу говзанчаша: Абдулхай Багдади, Пир Ахмад Багишамали а, Ходжа Бангир Табризи а. Туркестанехь йолчу Ходжа Ахмед Ясави маьлхан каш чохь боккха чуьйнан йай а, Эмир Тимуран цӀе тӀехь йаздина подсвечникаш а дара. Цунах терра подсвечник иштта карийна Самаркандера Гур-Эмиран маьлхан каш чохь а. ХӀокху дерригено а тоьшалла до, Йуккъерчу Азин шен гӀуллакхан говзанчаша, башха а дечигца а, тӀулгца а болх бечу говзанчаша а, ювелирша а, ткачаша а боккха кхиам баккхарна.
Ӏилманан а, серлонан а декъехь йаржар карийра юриспруденцина, медицинина, динан Ӏилманна, математикина, астрономина, историна, философина, музыковеденина, литературина а, байташ хӀитторан Ӏилманна а. Оцу хенахь вевзаш волу динан Ӏилманхо вара Джалалиддин Ахмед аль Хорезми. Астрологин декъехь боккха кхиам баьккхира Маулана Ахмада, ткъа правоведенин декъехь — Абдумалика, Исамиддина а, Шейх Шамсиддин Мухаммад Джазаирис а. Музыковеденин декъехь — Абдулгадир Марагис, дена а, кӀантана а Сафиаддина а, Ардашер Чангис а. Сурташ дахкаран декъехь — Абдулхай Багдадис а, Пир Ахмад Багишамолис а. Философехь — Садиддин Тафтаззани а, Али аль-Джурджани а. Исторехь — Низамиддин Шами а, Хафизи Абру а.
Тимуран заманахь тидам тӀебохуьйтуш хилла туьркийн поэзи а, литература а кхиорна. Туьркийн байтхочо Алишер Навоис йаздина: «тера хила йиш йоцучу султан Тимур Кораганан заманера дуьйна цуьнан паччахьаллин кӀентан Шахрухан урхалле кхаччалц — туьркийн маттахь йаздеш болу байтхош гучубийла буьйлабелира. Ткъа оцу беркатечу стаган тӀаьхьенах а, кӀентех а боккха хьуьнар болу султанаш хилла: байтхош Саккаки, Якыни, Хайдар Хорезми, Атаи, Мукими, Амири, Гадаи а, кхиберш а»[83].
Тимуран урхаллин заманахь гӀаланашкахь йеш а, болх беш а хилла йукъараллин больницаш. Иштта, Самаркандехь Амир Темуран гӀопан гӀишлошна йукъахь кхоьллинера «Дор уш-шифо» («Дарбанан цӀа»), цигахь говзачу лоьраша, дарба дарца цхьаьна, медицинан Ӏилма а хьоьхура. Тимур шен а вара медицине башха тидам бохуьйтуш. Цуьнан эскаршкахь цомгуш а, чевнаш йина а тӀемалой зерца-Ӏаморца болх беш лоьраш хилла олий лору[84].
Жёны и потомки Тимура
Цуьнан 18 зуда хилла, царех йукъахь Эмир Хусейнан йиша а хилла — Ульджай-туркан ага[24].
Цуьнан уггаре йезаш йолу зуда Казан-ханан йоӀ Сарай-мульк ханым хилла. Таханлерачу говзанчаша чӀагӀдо, Амир Тимуран йоккхачу зуьнан бакъйолу цӀе Сарай Малик ханум хилла йу олий[85]. Цуьнан шен бераш ца хилла, амма цунна тӀедиллина хилла Тимуран цхьаболу кӀентий а, кӀентан кӀентий а кхиор. Иза йевзаш йолу Ӏилманан а, говзаллийн а гӀоьнча хилла. Цуьнан омраца Самаркандехь шен нанна лерина доккха медресе а, маьлхан каш а дина хилла.
1352-чу шарахь Тимура зуда йалайира эмир Джаку-барласан йоӀ Турмуш-ага. Мавераннахран хан волу Казаган, Тимуран дикаллаш хиларх тешначул тӀаьхьа, 1355-чу шарахь шен кӀентан йоӀ Ульджай-туркан ага цунна зуда хила дӀайелира. Оцу зуда йалор бахьана долуш Тимуран а, Казаганан кӀентан кӀентан эмир Хусейнан а йукъахь барт кхоллабелира.
Цул совнаха Тимуран кхин а зударий хилла: Ак Суфи кунгратан йоӀ Тугди би, Сулдуз тайпанара Улус ага, Науруз ага, Бахт султан ага, Бурхан ага, Таваккул-ханим, Турмиш ага, Джани-бик ага, Чулпан ага а, кхиберш а[39].
Тимуран виъ кӀант хилла: Джахангир (1356—1376), Умар-шейх (1356—1394), Миран-шах (1366—1408), Шахрух (1377—1447) а, масийтта йоӀ а: Тагайшах (1359—1382), Султан Бахт ага (1362—1430), Биги джан, Саадат султан, Мусалла[39].
Тимуран кӀентан кӀентех кхоллараллехь а, Ӏилманехь а уггаре чӀогӀа цӀе йахнарш бара: Шахрухан кӀентий: вевзаш волу астроном, Самаркандан Ӏилманийн академин бухбиллинарг — Мирзо Улугбек (1394—1449), вевзаш волу каллиграф, байтхо, Гератехь исбаьхьаллин академин бухбиллинарг — Байсункур Мирза (1397—1433); Мираншахан кӀентий: байтхо Халил Султан (1384—1411) а, байтхо Сайид Ахмад а.
.jpg)
_(cropped).jpg)
Валар
Цийчоьнна тӀелатар деш (поход) велла иза[24]. Етт йаьлла тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа, Баязид I вохийначу хенахь, Тимур шортта хенахь дуьйна план йина йолу Цийчоьнан кампанина кечам бан волавелира. Цо ши бӀе эзар стаг волу боккха эскар гулдира, царалла 1404-чу шеран 27-чу ноябрехь тӀелата а вахара. 1405-чу шеран январехь иза Отрар гӀала кхечира (цуьнан саьлнаш Арыс Сыр-Дарьйах кхетачу меттигна гергахь йу), цигахь иза цомгуш хилла велира (историкаша ма-аллара — 18-чу февралехь, Тимуран каш тӀерачу хӀолламо ма-баххара — 15-чу дийнахь). Цуьнан дегӀ бальзам а йина, детин парчах биллина Ӏаьржачу дечиган гӀоьта чу а биллина, Самарканде дӀаваьхьира. Тамерлан Гур Эмир маьлхан каш чохь дӀавоьллира, оцу хенахь иза хӀинца а дина чекхдаьккхина дацара. Официальни тезетан мероприятеш 1405-чу шеран 18-чу мартехь дӀайаьхьира Тимуран кӀентан кӀанта Халиль-Султана (1405—1409), цо Самаркандан Ӏарш шен деден лаамна дуьхьал схьайаьккхира, ткъа дедас паччахьалла шен воккхачу кӀентан кӀантана Пир-Мухаммедна дитина хилла.
Гур Эмир мавзолей
Тамерлан дийна волуш Гур-Эмир бохуш долу маьлхан каш дан волавелла, хӀинца цигахь Тимуран шен а, цуьнан кӀентийн а — Шахрухан (1447-чу шарахь Гератехь велла), Миран-шахан а (1408-чу шеран 21-чу апрелехь Тебризан гонаха вийна) — кӀентан кӀентийн а — вевзаш волу астрономан Улугбекан (1394—1449), Мухаммад Султанан а, иштта тимуридхойн Абдулло Мирзойн, Абдурахмон Мирзойн а, Тимуран хьехархочун Мир Саид Баракин а кешнаш ду. Тимуран жимачу кӀентан Шахрухан лаамца, Тимуран коьртачу синмехаллин хьехархочун — Мухьаммад пайхамаран ﷺ тӀаьхьенах волу Мир Саид Баракин декъий Гур-Эмир маьлхан каш чохь дӀадоьллина ду. Лаьтташ йолу кешнийн мармаран кертна йуххехь Мухьаммад пайхамаран ﷺ тӀаьхьенах волу саид Сайид Умаран вевзаш воцучу стаган каш ду[86].
_(5637685407).jpg)
Йуккъерчу Азехь лелла волу политик а, йукъараллин гӀуллакххо а Илларион Васильчиковс Самаркандера Гур-Эмирехь хилларг дагалоьцура[87]:
...мавзолейна чохь, йуккъехь, Тамерланан шен боккха саркофаг лаьттара, иза йерриг а таьӀна-баьццарчу нефритах йина йара, цу тӀехь маьччаш а, Къуръан тӀера аяташ а даьхна дара...
Легендаш Тамерланан кешнах лаьцна
Тамерланан са
Легендина тӀетовш, цуьнан хьост а, иза кхолладелла хан а хӀотто йиш йац, цхьа пайхамарлла хилла[88] Тамерланан декъий меттахдаьккхича, тӀом бер бу бохуш. Археологашна йукъахь цунах «Тамерланан са» олу. И миф Тамерланан каш охкуш долу белхаш 1941-чу шеран 16-чу июнехь доладелла хиларна тӀехь кхолладелла ду. 1941-чу шеран июнехь ССРС-н правительствос Тимуран а, цуьнан гергарчу нехан а кешнаш схьаделла сацам бина хилла[89]. Официалан бахьана узбекийн поэт Алишер Навоийн юбилей йара. Экспедицин йукъахь бара — УзССР-н Халкъан Комиссарийн Советан председателан зам, иштта историк а, ширачу меттанийн говзанча а профессор Т. Кара-Ниязов, йаздархо С. Айни, Ӏилманча-востоковед А. А. Семёнов, скульптор-антрополог М. М. Герасимов а, вевзаш волу археолог М. Е. Массон а. Экспедицин декъашхой санна иштта хьахабо археологаш В. А. Шишкин а, Я. Гулямов а, литературовед Х. Зарифов, йаздархо М. И. Шевердин, антрополог Л. В. Ошанин а. Кешнаш схьаделларан процесс дӀайаздар (фильм йаккхар) жимачу кинооператорна М. Каюмовна тӀедиллира[89][90]. 1941-чу шеран 19-чу июнехь герметизаци йина йолу гӀоьта схьайеллачу хенахь, хьожа йолчу хӀуманийн Ӏаьнарш маьлхан каш чохь йаьржира, иза легендин бух хилира[91].
Каш тӀерачу хӀоллам тӀехь а, цуьнан чохь а йаздина ду бохуш долу «Со (белларш йукъара) гӀаьттича, дуьне дегар ду» а, «Оцу йа кхоьллачу дахарехь сан паргӀато йохийна верг бала хьоьгур бу, хӀаллак а хир ву» а боху дешнаш кхоьллина ду, хӀунда аьлча уьш суьрташ тӀехь а, экспедицин журналехь а дац[92]. Самаркандера Тимуран Гур-Эмир маьлхан каш чохь, боккхачу таьӀна-баьццарчу нефритах йинчу кешнан тӀулга тӀехь Ӏаьрбийн йозанца йаздина ду[93]:
«ХӀара сийлахь-йоккхачу Султанан, къинхетамечу хаканан Эмир Тимур Гурганан маьлхан каш ду; Эмир Тарагайн кӀентан, Эмир Бергулан кӀентан, Эмир Айлангиран кӀентан, Эмир Анджилан кӀентан, Кара Чарнуянан кӀентан, Эмир Сигунчинчинан кӀентан, Эмир Ирданчи-Барласан кӀентан, Эмир Качулайн кӀентан, Тумнай Ханан кӀентан. Кхин дӀа хаа лаьачунна хӀара хууш хилийла: тӀаьххьарчун нанна Аланкува олура, иза шен цӀоналлийца а, бехк боцучу оьздангаллийца а къаьсташ йара. Иза цкъа борзах йисира[94], чу цхьа хӀаваъ лелачу Ӏуьргахула чу а веана, адаман суьртах а хилла, ша Абу-ТӀалибан кӀентан, МуьтӀахьчеран элан Ӏалийн тӀаьхьенах ву аьлла. Цуьнан хӀара тоьшалла бакъ хилар тӀеийцира. Цуьнан хастаме тӀаьхьенаш абаделлац дуьненан доладархош хир бу. Велла 807-чу шеран (1405-чу шеран) 14-чу Шагбанан буьйсана»
ТӀулган лахахь йаздина ду: «ХӀара тӀулг Улугбек Гургана Джитта тӀелатар динчул тӀаьхьа хӀоттийна бу»[93].
ССРС-ца тӀом баран план Гитлеран ставкехь 1941-чу шарал хьалха кечйина йара, тӀелатар хир долу де 1941-чу шеран бӀаьста билгалдаьккхина дара, ткъа чекхкхекхо иза 1941-чу шеран 10-чу июнехь хӀоттийра[95], аьлча а, каш схьаделла 6 де хьалха. ТӀелатар планца доладан деза аьлла эскаршка хаам 20-чу июнехь бира[96].
Тимурах лаьцна легендаш
Башкирийн мифологехь Тамерланах лаьцна шира дийцар ду. Цуьнца догӀуш, 1395-96-чу шерашкахь Тамерланан омрица Башкирийн тайпашна йукъахь ислам даржийначу хьалхарчу стагна — Хусейн-бекана — мавзолей йинера. ТӀеман баьччана цунна каш цӀеххьана карийча, бусулбанийн культура йаржийначу стагна санна, цунна доккха сий дан сацам бинера цо. Мавзолейна уллехь йолчу элий-тӀеман баьччанийн йалх кешно и дийцар бакъдо, уьш Ӏаьнна севцачу хенахь эскаран цхьана декъаца билгалдоцучу бахьанашца хӀаллакхилла. Делахь а, иза хьамма тӀедиллира — Тамерлана йа цуьнан генералех цхьамма — билггал хууш дац. ХӀинца Хусейн-бекан мавзолей Башкортостан республикин Чишмински кӀоштан Чишмы посёлкехь йу.
Эрмалойн халкъан дийцарехь ма-бохху, Аштаракна уллехь эрмалошца хиллачу цхьана тӀамехь Тимур эшийна хилла. Цуьнан ког чӀогӀа човхийна хилла, ткъа иза, астагӀа а волуш, сихха тӀеман майданера дӀавахана. Дур оцу хенахь цунна Тимур-Ленк (АстагӀа Тимур) аьлла цӀе тиллина[97].
Тимуран долахь хиллачу хӀуманех хилларг
Тимуран долахь хилла хӀуманаш, историн лаамца, тайп-тайпанчу музейшкахь а, долахь йолчу коллекцишкахь а дӀасайаржийна йу. Масала, цуьнан таж тӀехь хилла «Тимуран лаал» олу жовхӀар, хӀинца Лондонехь Ӏаш ду.
XX-чу бӀешеран йуьххьехь Тимуран долахь хилла тур Тегеранан музейхь Ӏаш дара[98].
ТӀаьхьадогӀучу заманашкахь Йуккъерчу Азехь Тимуран стаг хилар тӀелацар
«Зафар-наме» поэмин автор, Тимур хестош волу, гӀажарийн поэт Абдурахьман Джамин вешин кӀант Маулана Абдаллах Хьатифи Харджирди (йа Харгирди) Хурасани (1454—1521) вара[99].
Шайбанидхо кхечу династех хиллехь а, Тимуран амал цара Туранан исторера сийлахь паччахь санна тӀеэцнера, ткъа царех цхьаберш цунах тера хила хьоьгура. Масала, Абдулла-хан II-чун историко Хафиз Таныш Бухарис йаздина: «Куьйгалхочо ['Абдаллах-хана], сийлахь волу… шен ойла тӀейахийтира, тӀемлоша дукха тӀулгаш гулдарна а, оцу лакхарчу сийлахьчу меттигехь лакхара маьждиг дарна а, заманан агӀонаш тӀехь оцу ницкъала падишахан лакхарчу гӀуллакхийн а, дезачу дешнийн а иэс йисийтархьама, шен меттиг йалсамани чохь йолу, дуьненан а, динан а богӀам волу Эмир Тимур-курэкан санна, АллахӀан къинхетам а, беркат а хила цунна…»[100].
Узбекийн ханна Абулхайр-ханан а, Мирзо Улугбекан йоьӀан а кӀанта Кучкунджи-хана шен дай лорура Шайбанидхойн а, иштта Тимуридхойн а агӀор. 1519-чу шарахь цуьнан долахь долчу тӀедилларца Мухьаммад-Ӏали ибн Дервиш-Ӏали Бухарис гӀажарийн маттера шираузбекийн матте гочдира Шараф-ад-дин Йаздин «Зафар-наме»[101][102][103][104].
Тимуран сий дора мангыт олучу узбекийн тайпанара Бухарин эмираша, къаьсттина эмир Насруллас (1827—1860), цо меттахӀоттийра Самаркандехь Тимуран Куксарай гӀала. Оцу гӀалан чохь Тимуран Кукташ олу Ӏаршан тӀулг бара, цу тӀехь таж тиллара Бухарин ханаллин массо а урхалчашна, царна йукъахь Аштарханидхойн а, Мангытхойн а векалш бара. Кокандан ханаллехь минг олучу узбекийн династин векалша шайн мифологин генеалоги тимуридхошкара схьайогӀуш лорура, Тимуран амал сийлахь а лорура[105].
Бухарин ойланчо Ахьмад Дониша а (1827—1897) сий дора Тимуран, цо иза лорура Йуккъерчу Азин «истори йанйархо» санна[106]. Тамерланан амал джадидизман гӀуллакххошна а символе йирзинера (масала, Самаркандара муфти Махмудходжа Бехбуди).
Узбекистанан ССР-хь Туркестанан исторера сийлахьчу хаканех (каганех) цхьаъ санна Амир Тимуран (Темирланан) амал дуьххьара хьалаайинарг Абдурауф Фитрат (хьалха хилла волу гӀараваьлла джадид) вара. Шен белхашкахь Амир Тимуран васт йаздинарг а, иза деза динарг а иза вара; и ламаст 1960-чу шерашкахь И. Муминовс дӀахьаьжира, и оцу сакрализацис бух биллира Узбекистанехь республико маршо йаьккхинчул тӀаьхьа Амир Тимуран амал сийлахь дан. ТӀаьхьо Ӏалихан Тура Сагунийс таханлерчу узбекийн матте гочдира «Тимуран уложенияш». Узбекийн ССР-н цхьаболчу историкаша: (1968-чу шарахь О. Чеховича, Махкам Абдураимова[107] 1973-чу шарахь, Мавлйан Вахабовс 1987-чу шарахь[108]) Тимуран амал кхетамза лорура, цара лорура И. Муминовс «Тимур идеал веш ву» аьлла. Академик Йа. Гулямов коьртехь волу Узбекийн ССР-н историкаша, Москохан историкийн тобанан гӀоьнца, И. Муминовн жайнин коьрта хӀоттамаш къобалбира, уьш Советийн историн энциклопеди йукъа а йахийтира[109].
Тамерлан исбаьхьаллехь
Литературехь
Тамерланан официалан истори цуьнан дийна волуш йазйина йара, хьалха Али-бен Джемал-ал-ислама (цхьа бен йоцу экземпляр — Ташкентан йукъараллин библиотекехь йу), цул тӀаьхьа Низам-ад-дин Шамис (цхьа бен йоцу экземпляр — Британин музейхь йу). Оцу сочиненешца къийса йеана Шереф-ад-дин Йездих (Шахрух волуш) йаздина девзаш долу хӀума, иза французийн матте гочдина ду («Histoire de Timur-Bec», П., 1722). Тимуран а, Шахрухан а заманхочун Хафизи-Абру кечдина хӀума вайга цхьа дакъа бен ца кхаьчна; цунах пайдаэцна XV-чу бӀешеран шолгӀачу декъера авторо, Абд-ар-Реззак Самарканди (сочинени арахецна йац; дукха куьйгайаздарш ду).
Тимурах а, Тимуридех а бозуш боцуш йазбинчу авторшна йукъахь (гӀажарийн, Ӏаьрбийн, эрмалойн, османийн а, византийн а), сирин Ӏаьрбочо Ибн-Арабшаха бен ца йазйина Тимуран йуьззина истори («Ahmedis Arabsiadae vitae et rerum gestarum Timuri, qui vulgo Tamerlanes dicitur, historia», 1767—1772).
Хьажа иштта F. Neve «Expose des guerres de Tamerlan et de Schah-Rokh dans l’Asie occidentale, d’apres la chronique armenienne inedite de Thomas de Madzoph» (Брюссель, 1859).
XVI-чу бӀешарахь схьайиллина бохуш йолу Тимуран автобиографин йаздарш бакъ хилар шеконехь ду.
Европин некъахойн белхашна йукъахь чӀогӀа мехала ду испанихочун Клавихон дневник («1403—1406-чу шерашкахь Самарканде Тимуран кхерче (орду) бинчу некъан дневник», текст гочдарца а, билгалдахаршца а, Санкт-Петербург, 1881, «Императоран Ӏилманийн академин оьрсийн меттан а, словесностан а декъан гуламехь», т. XXVIII, № 1).
1903-чу шарахь коми халкъан йаздархочо М. Н. Лебедевс 1395-чу шарахь Тамерлана Дешийн Ордана а, Русана а бинчу тӀелатарна лерина «Йоккхачу ханан гӀан» цӀе йолу историн повесть арахийцира.
Узбекистанан халкъан йаздархочо, советан авторо С. П. Бородинс «Самаркандана тӀехулара седарчий» цӀе йолу роман-эпопея йазйан волавелира. «АстагӀа Тимур» цӀе йолу хьалхара книга цо 1953-чу шарара 1954-чу шаре кхаччалц йазйира. ШолгӀа книга, «ТӀелатаран цӀераш», 1958-чу шарахь чекхйаьккхира, ткъа кхоалгӀа ерг, «Стиглара къовкъар санна волу Баязет», 1971-чу шарахь, иза арахийцар «Халкъийн доттагӀалла» журнало 1973-чу шарахь чекхдаьккхира. Автор иштта «КӀайн говр» цӀе йолу йоьалгӀачу книги тӀехь а болх беш вара, амма диъ дакъа бен ца йаздеш, иза велира.
Тамерлан Михаил Каратееван «Эчиган астагӀа» романан а, Дмитрий Балашован «БӀешеран суьйре» («Сийлахь Русь» трилогин йукъара) романан а декъашхойх цхьаъ ву. Оцу романашкахь Тамерланан а, цуьнан стаг хиллачу, Дешийн Ордин хиндволчу ханан Тохтамышан а вовшашца хиллачу къийсаман лерина дакъош ду.
Тамерланех лаьцна йу Эдгар Пон цӀе цхьаа йолу поэма а, Гусейн Джавидан «АстагӀа Тимур» (1925) поэма а.
Фольклорехь
Тимур паччахь санна Ходжа Насреддинах лаьцна дуккха а кицанашкахь ву[110].
Дуьйцуш цхьа туьйра а ду: Тамерлан чӀогӀа дика шахматех ловзуш хилла, хӀунда аьлча иза чемпион а хилла, амма шен чемпионоллах лаьцна шекош йолуш хилла иза. Цо олуш хилла: «Майралла хир йуй-техьа цхьогалан лоьмал тола?» Цкъа цо ойла йина, шен говзалла ма-йарра зие. Цо къиенчу стаган духар а доьхна, Самаркандара гӀарабаьллачу шахматистийн клубе вахна, амма иза чу ца витина. ТӀаккха Тамерлана шахматийн клубе вогӀуш волчу хӀоранна а шаца ловза кхайкхам бина. Цо массо а эшийначу хенахь, цхьа махлелорхо цунах тешар бахьнехь, иза чувитина. Цигахь а цо массо а эшийна, тӀаккха цунна аьлла, хӀинца хьоьца ловзур волу стаг — Тамерлан ша ву. Къиен стаг велакъаьжна, шен тӀера шира бедарш дӀатесна. Ловзуш болчарна хьалха Тамерлан ша вогуш хилла[111].
Историн хьосташ
1401—1402-чу шарахь Тамерлана Низам-ад-Дин Шамига тапча йира, шен долара секретарша йазбина болу Тимуран муьран хиламех лаьцна официалан йозанаш цхьаьна низаме дало а, шен паччахьаллин истори йуьззина аттачу маттахь йазйан а. Ишттачу хьолахь Низам-ад-дина йазйина йолу истори Тамерланан а, цуьнан заманан а тӀаьхьа йазйинчу историн хроникашна — Шериф-ад-дин Али Йаздин «Зафар-наме» а, Абд-ар-раззак Самаркандин «Матла’ ас-са’дайн» («Шина ирсечу седин кхета меттиг а, шина хӀордан ийна меттиг а») а — хьалхара хьост хилира.[112].
Шараф-ад-дин Йаздин «Зафар-наме» («Толаман жайна»; 1419—1425 шерашкахь Ширазехь гӀажарийн маттахь йазйина), Тамерланан вовшахтохарш а, историн белхаш а, иштта хиламех бӀаьрг кхеттачеран дийцарш а бух тӀехь йу. Йаздин болх Тамерланан исторех лаьцна долчу хаамийн уггаре йуьззина гулам бу, иза мехала историн хьост а ду, амма цуьнан гӀуллакхаш хӀоттор чӀогӀа идеализаци йарца къаьсташ ду[113]. Тамерланан дахар а, гӀуллакхаш а историн хьосташкахь йаздина ду, бусулбачеран а, иштта керстачеран а. Уггаре бевзаш болчу бусулбачеран хьосташна йукъахь Шараф-ад-дин Йазди («Зафар-наме», 1419—1425) хьахо веза[114], Ибн-Арабшахан («Амир Темуран истори»)[115], Абд ар-Раззакан («Шина ирсечу седин кхета меттиг а, шина хӀордан ийна меттиг а», 1467—1471)[116], Низам ад-Дина Шами («Зафар-наме», 1404)[117], Гийасаддина Алин («Тимура ХӀинде вахаран дневник»)[118]. Малхбузен Европин авторшна йукъахь вевзаш ву Руи Гонсалес де Клавихо, «Тимуран кхерче Самарканде вахаран дневникан» автор[119].
1430—1440-чу шерашкахь йазйина эрмалойн историк Товма Мецопеци («Тимуран а, цуьнан тӀаьхьенан а истори»). Иштта йуьззина болу болх Тамерланан муьрах а, цуьнан Эрмалойчу а, луларчу мехкашка а бинчу вовшахтохарех а лаьцна мехала хьост ду[120].
Ибн Арабшах, бер волуш, Тамерланан йийсархо хилла, ткъа Тамерлан веллачул тӀаьхьа 30 шо даьлча йаздина «Аджайиб ал-макдур фи тарихи Таймур» («Амир Темуран истори») жайна. И жайна мехала ду, Тамерланан заманхочо йаздинчу ширачу куьйгайозанех цхьаъ хиларна[121].
Исбаьхьаллин
- Верещагин Василий Васильевич. ТӀеман апофеоз
- Кристофер Марлон. Сийлахь-воккха Тамерлан.
- Lucien Kehren, Tamerlan — l’empire du Seigneur de Fer, 1978
- Lucien Kehren «La route de Samarkand au temps de Tamerlan, Relation du voyage de l’ambassade de Castille à la cour de Timour Beg par Ruy Gonzalez De Clavijo (1403—1406)» (traduite et commentee par Lucien Kehren), Publ: Paris, Imprimerie nationale. Les editions: 1990, 2002 et 2006.
- Эдгар Аллан Пон. Тамерлан.
- Михаил Николаевич Лебедеван. Сийлахь-воккхачу ханан гӀан.
- Гусейн Джавидан. АстагӀа Тимуран.
- Сергей Петрович Бородинан. Самаркандан тӀехулара седарчий.
- Александр Юрьевич Сегенен. Тамерлан.
- Попов, Михаил Михайлович. Тамерлан.
- Роберт Ирвин Говардан. Самаркандан урхалча.
- Хуршид Давронан (Xurshid Davron), Самарқанд хаёли (Samarqand xayoli), 1991
- Хуршид Даврон (Xurshid Davron), Соҳибқирон набираси (Sohibqiron nabirasi), 1995
- Хуршид Даврон (Xurshid Davron), Бибихоним қиссаси (Bibixonim Qissasi), 2
Музыкехь
- Георг Фридрих Генделан «Тамерлан» опера (премьера хилла Лондонехь, 1724-чу шарахь). Оперин либретто Ангоран тӀамехь Баязид йийсар винчул тӀаьхьа хиллачу хиламех лаьцна маьршша дийцар ду. Карарчу хенахь иза композиторан уггаре а дукха локхучу оперех цхьаъ йу.
- «Ширачу Йелец гӀалех а, сийлахь йоӀчу Марийах а, Тамерланах а лаьцна дийцар» опера — автор А. Чайковский, 1 декъера опера. Либретто Р. Ползуновскин, Н. Карасикан йу.
- Самаркандехь Амир Тимуран 660 шо кхачарна лерина мукъаман-хореографин гайтам (1996). Сценарин автор — Узбекистанан халкъан поэт Хуршид Даврон ву, режиссёр-хӀоттошверг — Узбекистанан халкъан артист Баходыр Юлдашев ву.
- «Мельница» рок-группин «Тамерланан неӀарш» эшар. Текстан а, мукъаман а автор — Хелависа йу. Иза «Master of the mill» (2004) а, «ЦӀийн кхайкхам» а альбомашна йукъайахана(2006).
- «Кхиэлан кибирчиг» эшар. Автор а, кхочушдийриг а — Серёга ву. «Дийнан дозор» фильмехь сингл санна лелийна йу иза.
- Украинийн хеви-метал «ТӀемаш» группин эшар — «Тамерлан».
- «Кадим Алмет» этно-мукъаман коллективан «Болгар коьрта гӀала Казане дехьайаккхаран дийцар, йа АстагӀа Тимуран байт» эшар.
Кинохь
Исбаьхьаллин
- 1973-чу шеран азербайджанан «Насими» фильмехь Тамерланан роль Юсиф Велиевс ловзийна.
- 1996-чу шарахь Тамерлан винчу денна 660 шо кхачарна лерина «Узбеккино» студехь режиссёраша Эргашев Исамата а, Садыков Бакос а «Буюк Амир Темур» фильм йаьккхина, цу чохь коьрта роль Мухаммадкаримов Бекзод йазболчу актёро ловзийна. Картино коьртачу турпалхочун стаг волуш чӀагӀваларан мур чулоцу — 18-чу шарера 34 шо кхаччалц[122][123].
- Тамерланех лаьцна кхоьллина «Империал» Банкан рекламин роликашкахь цхьаъ — «Дуьненан истори» сери. Автор — Тимур Бекмамбетов ву.
- Тамерланан саьхьарлонан тема, ша Къоламца гӀоьнца шен кхоллам йухабазбина бохуш йолу, Сергей Лукьяненан романан мотивех йаьккхинчу «Дийнан дозор» фильмехь гойтуш йу. Режиссёр — Тимур Бекмамбетов ву.
- 2008-чу шеран «War, Inc.» сатирикин кинофильмехь, дуьненан экономикин урхалла деш йолу корпорацин цӀе «Tamerlane» йу.
- Тамерлан — 2009-чу шеран режиссёр Грэм Викан опера йу.
Документалан
- Шира заманан къайленаш. Варвараш. 2-гӀа дакъа. Монголаш (Америкин; 2003).
- Тамерланан саьхьарло — 2006-чу шеран режиссёр Александр Фетисовн фильм йу.
- Темурнома (Тимуриада) — 1996-чу шеран 21 серин документалан телевизионан фильм йу. Автор — историк а, Узбекистанан Халкъан поэт а Хуршид Даврон ву.
Эс
- Таханалера Узбекистанан латтанаш тӀехь йисна иттаннашкахь географин объекташ, хьехаш, нах беха меттигаш, церан истори халкъан иэсо Тимуран цӀарца йозайо[126].
- Йерриге а Узбекистанехь шахьарийн йуккъера урамаш а, проспекташ а Тамерланан цӀе лелош йу.
- Тимуран хӀост Россин империн заманахь (1868—1917) Самаркандан областан хӀостан суьрта йукъа тоьхна хилла.
- «Амир Тимуран скверо» хӀинцалера цӀе 1994-чу шарахь ийцира.
- Амир Тимуран хӀоллам хӀоттийна Ташкентехь «Амир Тимуран скверехь», иза И. Джаббаровн белхан борзанан дошнелочу стаган скульптура йу.
- Тамерланан хӀоллам хӀоттийна Шахрисабзехь, Тамерланан омрица йина хиллачу Ак-сарай гӀалин йохийначу меттигна гергахь.
- Тамерланан хӀоллам бу Самаркандехь. Тимур гайтина гӀант тӀехь хиина Ӏаш а, шина а куьйгаца шаьлтана тӀетовжаш а.
- 1996-чу шарахь Ташкентехь схьайиллина Тимуридийн историн пачхьалкхан музей.
- 1996-чу шарахь Узбекистанехь кхоьллина Амир Тимуран орден[127].
- 1996-чу шарахь Узбекистанехь Тамерланан лерина почтин блок арахецна.
_statue_in_Samarkand.jpg)
Иэсан ахчан тӀехь
Билгалдахарш
- Комментареш
- ↑ Чингизийн тайпанара йолу Сарай Мульк Ханум йалийначул тӀаьхьа, Амир Тимуран шен званина тӀетоха аьтту белира «гурган» — ханан нуц — боху сийлаллин титул.
- Хьосташ
- ↑ 1 2 Deutsche Nationalbibliothek, Staatsbibliothek zu Berlin, Bayerische Staatsbibliothek, Österreichische Nationalbibliothek Record #118622803 // Gemeinsame Normdatei (нем.) — 2012—2016.
- ↑ 1 2 3 4 Timur // SNAC (инг.) — 2010.
- ↑ 1 2 3 Мароцци Джастин. Тамерлан: меч ислама, завоеватель мира. — ХарперКоллинз, 2004.
- ↑ Джозеф В. Мери. Средневековая исламская цивилизация. — Рутледж, 2005. — ISBN 978-0415966900.
- ↑ Timur | Biography, Conquests, Empire, & Facts | Britannica, Encyclopedia Britannica. Дата обращения: 14 февралехь 2026.
- ↑ Beatrice Forbes Manz. Tamerlane and the Timurids (инг.). Oxford Research Encyclopedia of Asian History (2018 шеран 26 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 февраль.
- ↑ Shahane, Girish. Counterview: Taimur's actions were uniquely horrific in Indian history, Scroll.in. Дата обращения: 14 февралехь 2026.
- ↑ Дарвин Джон. После Тамерлана: расцвет и падение мировых империй, 1400–2000 гг. — Блумсбери Пресс, 2008. — С. 29, 92. — ISBN 978-1596917606.
- ↑ Манц, 1999, p. 1.
- ↑ Мароцци Джастин. Тамерлан: меч ислама, завоеватель мира. — Да Капо Пресс, 2006. — ISBN 978-0306814655.
- ↑ Ричард С. Мартин. Энциклопедия ислама и мусульманского мира. 2004, ISBN 978-0028656045, с. 134.
- ↑ Chaliand, Gerard, ed. Nomadic empires: from Mongolia to the Danube. Routledge, 2017
- ↑ (Апрель 1998) «Тимур и проблема наследия завоевателя». Журнал Королевского азиатского общества 8 (1): 21–41. DOI:10.1017/S1356186300016412.
- ↑ Мэтью Уайт: «Атроцитология: 100 самых смертоносных достижений человечества», Книги Канонгейт, 2011, ISBN 978-0857861252. Раздел «Тимур»
- ↑ Дж. Дж. Сондерс. История монгольских завоеваний. — Рутледж и Кеган Пол, 1971. — С. 174. — ISBN ISBN 0812217667.
- ↑ Беатрис Ф. Манц. Тимур Ланг // Энциклопедия ислама. — 2-е. — Брилл, 2000. — Т. 10.
- ↑ Timur | Turkic conqueror(ингалс.), Encyclopedia Britannica. Архивировано 4 майхь 2015 года. Дата обращения: 28 августехь 2018.
- ↑ Ярлык хана Золотой Орды Тохтамыша к польскому королю Ягайлу 1392—1393 года. Издан князем М. А. Оболенским. — Казань, 1850.
- ↑ Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-хана. — Алматы: Дайк-пресс, 2001, с. 97
- ↑ 1 2 Ибн Арабшах. История Амира Темура. Т., 2007
- ↑ Мир Мухаммед Амин-и Бухари. Убайдалла-наме. Ташкент. АН УзССР. 1957.
- ↑ Ибн Арабшах. История Амира Темура. Ташкент. Институт истории народов Средней Азии имени Махпират. 2007, с.61
- ↑ Книга побед. Чудеса судьбы истории Тимура. Дата обращения: 14 февралехь 2026.
- ↑ 1 2 3 4 5 Наталья Басовская. Тамерлан. Природа зла. — 2010.
- ↑ Гинзбург В. В., Трофимова Т. А. Палеоантропология Средней Азии. — М.: Наука, 1972. — С. 292.
- ↑ 1 2 3 4 5 М. М. Герасимов. Портрет Тамерлана (опыт скульптурного воспроизведения на краниологической основе) // Краткие сообщения о докладах и полевых исследованиях института истории материальной культуры. — 1947. — Вып. XVII.
- ↑ K.Pogorelko. ЭБ Научное наследие России. www.e-heritage.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 февраль.
- ↑ "Гений научной реставрации" Государственный Дарвиновский музей. www.darwinmuseum.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 февраль.
- ↑ Бартольд В. В. Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии.
- ↑ |Альбаум Л. И. Живопись Афрасиаба. — Ташкент: Фан, 1975.
- ↑ Л. В. Ошанин. Антропологическое исследование скелетов Тимура и тимуридов // Научные труды ТашГУ. — Ташкент, 1964. — Вып. 232. — С. 99.
- ↑ Муминов И. М. Роль и место Амира Тимура в истории Средней Азии. — Ташкент, 1968.
- ↑ Историография и источниковедение истории стран Азии и Африки. Вып. XXI / Под ред. Н. Н. Дьякова. — СПб: Издательство СПбГУ, 2004. — С. 24.
- ↑ Поппе Н. Н. Карасакпайская надпись Тимура. — Труды отдела истории культуры и искусства Востока. — Л., 1940. — Т. II. — С. 187.
- ↑ Matsui, Dai, Ryoko WATABE, and Hiroshi Ono. «A Turkic-Persian Decree of Timurid Mīrān Šāh of 800 AH/1398 CE.» Orient 50 (2015): 53-75.
- ↑ 1 2 3 Рахманалиев Р. Империя тюрков. Великая цивилизация. Тюркские народы в мировой истории с X в. до н. э. по XX в. н. э. — Рипол Классик, 2009. — 726 с. — ISBN 9785386008475. Архиван копи 2018 шеран 9 октябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- ↑ Svat Souček. A History Of Inner Asia. — Cambridge University Press, 2000. — С. 123. — ISBN 0-521-65169-7.
- ↑ Клавихо, Руи Гонсалес де. Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура (1403—1406). М., 1990
- ↑ 1 2 3 4 5 Му‘изз ал-ансаб (Прославляющее генеалогии). Введение, перевод с персидского языка / примечания, подготовка факсимиле к изданию Ш. Х. Вахидова. — История Казахстана в персидских источниках. — Алматы: Дайк-Пресс, 2006. — С. 115—116, 120.
- ↑ Алишер Навои. Собрание избранных. Сочинения. — 1968. — Т. 9. — С. 143.
- ↑ Дональд М. Сикинс, Ричард Ф. Найроп. Афганистан. Страновое исследование. Том 550, Выпуски 65–986. — Калифорнийский университет. — Исследования, 1986. — ISBN 978-0160239298.
- ↑ Международная ассоциация монголоведения; cекретариат, Кокусай Корю Кикин; Организация Объединённых Наций по вопросам образования, науки и культуры. VIII Международный конгресс монголов под патронажем президента Монголии Н. Багабанди. — Университет Индианы. — 2002.
- ↑ Вудс, Джон Э. Тимур и Чингисхан. — Улан–Батор, 2002. — (VIII Международный конгресс монголов под патронажем президента Монголии Н. Багабанди).
- ↑ Генри Кэбот Лодж. История народов. Том 14. — Университет Миннесоты. — П. Ф. Коллиер и сын, 1916. — ISBN 978-0160239298.
- ↑ Ахмад ибн Арабшах. Тамерлан: Жизнь великого эмира. — Блумсбери Академик, 2017. — ISBN 978-1784531706.
- ↑ 1 2 Ibn Khaldun, Tārīkh Ibn Khaldūn (Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmīyya, 2010), ed. Adel ibn Sa’d Vol. 7, pp. 543—552; Ibn Khaldun, Rihlah Ibn Khaldūn (Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmīyya, 2019), ed. Muhammad al-Tanji, pp. 286—299
- ↑ M.S. Asimov & C. E. Bosworth. История цивилизаций Центральной Азии = History of Civilizations of Central Asia. «… One of his followers was […] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled […] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania …». — UNESCO Regional Office, 1998. — С. 320. — ISBN 92-3-103467-7.
- ↑ B.F. Manz. The Rise and Rule of Tamerlane. «… We know definitely that the leading clan of the Barlas tribe traced its origin to Qarchar Barlas, head of one of Chaghadai’s regiments … These then were the most prominent members of the Ulus Chaghadai: the old Mongolian tribes — Barlas, Arlat, Soldus and Jalayir …». — Cambridge: Cambridge University Press, 1989.
- ↑ Лин фон Паль. Месть Тамерлана. — М., 2008.
- ↑ Бартольд В. В. Сочинения т. 2. часть 2. М.,1964, с. 40
- ↑ Шараф ад-Дин Али Йазди. Зафар-наме. Т., 2008. С. 13
- ↑ Т. Ю. Ирмияева. История мусульманского мира от Халифата до Блистательной Порты. — Челябинск, 2000.
- ↑ Бартольд В. В. Сочинения. т. 2. часть 1, М., 1963, с. 158
- ↑ Бартольд В. В. Сочинения. т. 2. часть 2. М.,1964, с. 42
- ↑ Матвиевская и Розенфельд, 1983.
- ↑ Ибрагим Т., 2010.
- ↑ Гулямов Я. Г. К вопросу о традиции архитектурных ансамблей в городах Средней Азии XV в // История материальной культуры Узбекистана. — Самарканд: Сугдиён, 1998. — Вып. 29. — С. 29—30.
- ↑ Кандия Малая (пер. В. Вяткина) // Справочная книжка Самаркандской области. Вып. 8. Самаркандский областной статистический комитет. Самарканд, 1905, с. 258
- ↑ Бартольд В. В. Сочинения т. 2. часть 1. М.,1963, с. 738
- ↑ 1 2 3 Рева Р. Ю., Брагин А. О. История Приаралья в конце XIV века по летописным и нумизматическим данным (Часть 1. События 773—781 годов хиджры) // Вестн. НГУ. Серия: История, филология. 2016. Т. 15, № 7: Археология и этнография. С. 140—148.
- ↑ Трепавлов В. В. Едигей во главе Золотой Орды: опыт Чагатайской эмиграции // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. № 1 (75), 2019, с.119-122.
- ↑ Путешествие по Европе, Азии и Африке с 1394 по 1427 г. www.vostlit.info. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 февраль.
- ↑ Большая историческая энциклопедия. / Ред. С. В. Новиков. — М.: АСТ, 2003. — С. 842.
- ↑ Советская историческая энциклопедия. Т. 14. — М.: Большая российская энциклопедия, 1973. — С. 225, 864.
- ↑ Толстов С.П. По следам древнехорезмийской цивилизации. Ч. 1. opentextnn.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 февраль.
- ↑ Искусство Средней Азии эпохи Авиценны / Сост. Лютфия Айни. — Душанбе: Ирфон, 1980. — С. 119—120.
- ↑ Западная Сибирь под властью ордынских правителей. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 февраль.
- ↑ Бартольд В. Сочинения т.2 ч.1. М., 1963, с.803
- ↑ Большая историческая энциклопедия / Ред. С. В. Новиков. — М.: АСТ, 2003. — 842 с.
- ↑ Письмо Альберта Кампензе к Его Святейшеству Папе Клименту VII о делах Московии
- ↑ Бартольд В. В. Тюрки. 12 лекций по истории тюркских народов Средней Азии. — М.: Издательство Юрайт, 2019. — С. 136. — ISBN 978-5-534-11245-0.
- ↑ Камышев А. М. Клады медных монет Тимуридов и Шейбанидов. Самарканд: МИЦАИ, 2013, с.4.
- ↑ Клавихо, Руи Гонзалес, Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура (1403—1406). М. Наука. 1990, с.141-142
- ↑ Григорьев А. П., Телицин Н. Н., Фролова О. Б. Надпись Тимура 1391 г. // Историография и источниковедение истории стран Азии и Африки. — СПб.: СПбГУ, 2004. — Вып. XXI. — С. 20.
- ↑ История Казахстана в персидских источниках. — Алматы: Дайк-Пресс, 2006. — 117 с.
- ↑ Шараф ад-Дин Али Йазди. Зафарнамэ. / Предисл., пер. со староузбекского А. Ахмедова. — Т.: Узбекистан, 2008. — С. 48, 84, 107, 249.
- ↑ 1 // История отечественного государства и права / Под ред. О. И. Чистякова. — Учебник. — М., 2004. — 185 с.
- ↑ Пугаченкова Г. А., Ремпель Л. И., История искусств Узбекистана с древнейших времен до середины 19 века. Москва: Искусство, 1965,с.264
- ↑ Бартольд В. Сочинения т. 2, ч. 1. М., 1964, с. 62
- ↑ 1 2 Секреты надписей на архитектурных памятниках Узбекистана. газета.uz. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 февраль.Архиван копи 2021 шеран 28 октябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- ↑ Амир Темур ва темурийлар даври Ренессанси хорижий тадкикотларда. Т., 2016,с.102
- ↑ Бартольд В. Сочинения. т.1 М., 1963, с.102
- ↑ Алишер Навои. СУЖДЕНИЕ О ДВУХ ЯЗЫКАХ (Мухокаматул-лугатайн) Филологический трактат. Перевод А. Малеховой. // Алишер Навои. Сочинения т.10. Т., 1970, с.135
- ↑ Уралов, 1999, p. 65—69.
- ↑ Manz, Beatrice Forbes. «Sarāy Malik Khānum.» Encyclopaedia of Islam, THREE. Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson. Brill Online, 2016
- ↑ Лебедева Т. И. О неисследованных погребениях Гури Амир // Археология, история и культура Средней Азии. — Ташкент, 2002. — С. 68.
- ↑ Васильчиков И. С. То, что мне вспомнилось…. Внутри мавзолея, посередине, стоял большой саркофаг самого Тамерлана весь из тёмно-зелёного нефрита, с вырезанными по нему орнаментами и изречениями из Корана. — М.: Олма-ПРЕСС, 2002. — С. 82. — (Эпоха и Судьбы). — ISBN 5-94850-027-6.
- ↑ Uzbekistan: On the bloody trail of Tamerlane, The Independent. Дата обращения: 14 февралехь 2026.
- ↑ 1 2 М.Герасимова, К.Герасимова Михаил Герасимов: Я ищу лица. О восстановлении внешнего облика исторических лиц Издательство: М.: Наука 2007, с.37-38
- ↑ Бердимурадов А. Гур-и Амир макбараси, Тошкент, 1996, с.5-7
- ↑ Г.Н.Матюшин. Археологический словарь. — Учебное издание. — М.: Просвещение, 1996. — С. 61. — 304 с. — ISBN 5-09-004958-0.
- ↑ Антон Евсеев. Проклятия гробницы Тамерлана не существует, // Правда.Ру (2012, 30 ноябрь). Архивировано 29 августехь 2018 года. Дата обращения: 14 февралехь 2026.
- ↑ 1 2 Как переводятся надписи на памятниках Самарканда: Регистан, Гур Эмир, медрессе Улугбека, Биби Ханым, Шохи Зинда, Шахи Зинда. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 февраль.
- ↑ Волк — тотемное животное древних тюрков.
- ↑ Дашичев В. И. Банкротство стратегии германского фашизма. Т. 2. // Katynbooks.narod.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 февраль. Архивйина 2018 шеран 15 августехь
- ↑ Гальдер Ф. Военный дневник. Ежедневные записи начальника Генерального штаба Сухопутных войск 1939—1942 годов. «Условный сигнал „Дортмунд!“, означающий проведение операции, передан». Запись от 20.06.1941. — М.: Воениздат, 1968—1971.
- ↑ А.Т. Ганаланян. 655 Тамерлан и аштаракцы // Армянские предания / В.Э. Айрапетян и К.Н. Юзбашян. — Ер.: Издательство АН Армянской ССР, 1979. — С. 210. — 355 с.
- ↑ A. V. Williams Jackson. Persia past and present a book of travel and research, with more than two hundred illustrations and a map. New York, London, Macmillan & Co., 1906, p.422
- ↑ Newman, Andrew J. (2008). Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire. I.B.Tauris. p. 19
- ↑ Материалы по истории казахских ханств XV—XVIII веков. (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). Алма-Ата. Наука. 1969, с.280-281
- ↑ Тревер, 1947, p. 52.
- ↑ Бартольд, 1971, p. 305.
- ↑ Бартольд, 1968, p. 168.
- ↑ Бартольд, 1973, p. 193.
- ↑ Бейсембиев Т. К. Кокандская историография [Текст] : исследование по источниковедению Средней Азии XVIII—XIX веков. — Алматы, 2009.
- ↑ Ахмад Дониш. История мангитской династии / Перевод И. А. Наджафовой. — Душанбе: Дониш, 1967. — С. 24—27.
- ↑ История СССР. 1973. № 5.
- ↑ Правде истории вопреки // Правда Востока, декабрь 1987 г.
- ↑ Советская историческая энциклопедия. Т. 14. — М., 1973. — С. 225.
- ↑ Молла и властители // Анекдоты о Ходже Насреддине / Сост. Тахмасиб М. А.. — М.: ФАИР, 1997. — С. 5—68. — 368 с. — ISBN 5-88641-066-X.
- ↑ Байки от Евгения Гика | Гостевая KasparovChess. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 февраль.
- ↑ Материалы по истории туркмен и Туркмении, Том I. VII—XV вв. Арабские и персидские источники. М.-Л. АН СССР. 1939.
- ↑ Шараф-ад-дин Али Йезди — статья из Советской исторической энциклопедии.
- ↑ Йазди Шараф ад-Дин Али. Зафар-наме. Т., 2008.
- ↑ Ибн-Арабшах. Чудеса судьбы истории Тимура. Т., 2007.
- ↑ Абд ар-Раззак. Места восхода двух счастливых звёзд и места слияния двух морей. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. М., 1941.
- ↑ Низам ад-Дин Шами. Зафар-наме. Материалы по истории киргизов и Киргизии. Выпуск I. М., 1973.
- ↑ Гийасаддин Али. Дневник похода Тимура в Индию / Издание Л. А. Зимина под ред. акад. В. В. Бартольда. — Петроград, 1915.
Гийасаддин Али. Дневник похода Тимура в Индию / Перевод с персидского, предисловие и примечания А. А. Семёнова; Художник И. А. Тимофеев; Институт востоковедения АН СССР; Институт истории, археологии и этнографии АН Таджикской ССР. — М.: Издательство восточной литературы, 1958. — 208 с. — 10 000 экз. - ↑ Клавихо, Руи Гонсалес де. Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура (1403—1406). М., 1990.
- ↑ Товма Мецопеци // Армянская советская энциклопедия. — Ер., 1978. — Т. 4. — С. 202 (арм.). web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 февраль.
- ↑ Бабабеков Х. Н. Предисловие. // Ибн Арабшах. История амира Темура. Ташкент. Институт истории народов Средней Азии имени Махпират. 2007/
- ↑ В Голливуде ищут режиссера для съемки блокбастера об Амире Темуре. Дата обращения: 14 февралехь 2026.
- ↑ Кино и изобразительное искусство в Узбекистане. testhistory.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 февраль.
- ↑ Василий Васильевич Верещагин. Биография художника. veresh.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 февраль.
- ↑ 50 биографий мастеров русского искусства. Л., Аврора. 1970. С.170
- ↑ Памятники Природы Узбекистана. Monuments of nature in Uzbekistan. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 февраль. Архивйина 2016 шеран 27 мартехь
- ↑ 26 апреля — день учреждения ордена Амира Темура. Национальное информационное агентство Узбекистана. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 февраль.
Литература
- Хьосташ
- Уралов А. С. Из истории медицинских учреждений Средней Азии эпохи Темуридов // Общественные науки в Узбекистане. — 1999. — № 1—2.
- Гийасаддин Али. Дневник похода Тимура в Индию / Пер. с перс., предисл. и примеч. А. А. Семёнова. — 2-е изд. — М.: Изд-во восточной лит-ры, 1958. — 208 с.
- Ибн Арабшах. История эмира Тимура / Пер. Х. Н. Бабабекова = Аджайиб ал-макдур фи тарих-и Таймур. — 2-е изд. — Ташкент: Институт истории народов Средней Азии имени Махпират, 2007.
- Руй Гонсалес де Клавихо. Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура (1403—1406) / Пер. со староисп. И. С. Мироковой. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1990. — 216 с. — ISBN 5-02-016766-5. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 февраль.
- Уложение Тимура / Пер. с перс. Хамидуллы Караматова. Под ред. Б. Ахмедова. — Ташкент: Издательство литературы и искусства имени Гафура Гуляма, 1999.
- Фома Мецопский. История Тимур-Ланка и его преемников / Пер. с древнеарм. Т. Тер-Григоряна, А. Баграмяна. — Баку, 1957. — 104 с. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 февраль.
- Шараф ад-Дин Али Язди. Зафар-наме. — Ташкент: Сан’ят, 2008. — 484 с.
- Шильтбергер И. Путешествия Иоганна Шильтбергера по Европе, Азии и Африке с 1394 года по 1427 год / Пер. с нем. и комм. Ф. К. Бруна. — Ташкент: Шарк, 1997. — 240 с. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 февраль.
- Ӏилманан
- Манц Беатрис Форбс. Восхождение и правление Тамерлана. — Издательство Кембриджского университета, 1999. — ISBN 978-0521633840.
- Лэмб Гарольд. Тамерлан. Правитель и полководец / Пер. с англ. Л. А. Игоревского. — М.: Центрполиграф, 2002. — 334 с. — (Nomen est Omen). — ISBN 5-227-01788-3.
- Лэмб Гарольд. Тамерлан. Потрясатель вселенной / Пер. с англ. Д. В. Вознякевича. — М.: Вече, 2008. — 340 с. — (Terra Historica). — ISBN 978-5-9533-3348-1.
- Лэн-Пуль Стенли. Мусульманские династии / Пер. с англ. В. В. Бартольда. — М.: Восточная литература РАН; Муравей, 2004. — 312 с.
- Мароцци Джастин. Тамерлан: Завоеватель Мира / Пер. с англ. А. Г. Больных. — М.: АСТ; Хранитель, 2007. — 446 с. — (Историческая библиотека). — ISBN 978-5-17-046324-4.
- Нагель Тильман. Тимур-завоеватель и исламский мир позднего средневековья / Пер. с нем. Л. И. Ясинской. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997. — 640 с. — (След в истории). — ISBN 5-222-00104-0.
- Ру Ж.-П. Тамерлан / Пер. с фр. Е. А. Соколова. — М.: Молодая гвардия], 2007. — 295 [9] с.: ил. — 4-е изд. — (Жизнь замечательных людей).
- Тамерлан. Эпоха. Личность. Деяния. / Под ред. Р. Рахманалиева. — М.: ГУРАШ, 1992. — 544 с. — ISBN 5-7294-0038-1.
- Тамерлан — покоритель Азии. / Сост. В. Петров. — М.: Ломоносовъ, 2015. — 224 с. — (История. География. Этнография). — ISBN 978-5-91678-280-6.
- Тамерлан / Сост. А. И. Булдаков, С. А. Шумов, А. Р. Андреев. — М.: Крафт+, 2003. — 206 с.
- Телицын В. Л. Тамерлан. Легенды жизни и смерти. «Сезам, откройся…» — М.: Таус, 2006. — 360 с.: ил. — ISBN 978-5-903011-12-04.
- Катанов Н. Ф. Предание тобольских татар о грозном царе Тамерлане // Ежегодник Тобольского губернского музея : журнал. — Тобольск, 1898. — Т. IX. — С. 50—52.
- Бартольд В. В. Сочинения. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов : в 9 т. / Кононов А. Н.. — М. : Наука, 1968. — Т. 5. — 759 с.
- Бартольд В. В. Сочинения. Работы по исторической географии и истории Ирана : в 9 т.. — М. : Наука, 1971. — Т. 7. — 667 с.
- Бартольд В. В. Сочинения. Работы по источниковедению : в 9 т.. — М. : Наука, 1973. — Т. 8. — 725 с.
- Ибрагим Т. Тафтазани // Новая философская энциклопедия : в 4 т. / пред. науч.-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Мысль, 2010. — 2816 с.
- Матвиевская Г.П., Розенфельд Б.А. Книга 2. Математики и астрономы, время жизни которых известно // Математики и астрономы мусульманского средневековья и их труды (VIII-XVII вв.). — М.: Наука, 1983.
- Тревер К. В. История народов Узбекистана. От образования государства Шейбанидов до Октябрьской Революции : в 2 т. / Якубовский А. Ю., Воронец М.Э.. — Т. : АН УзССР, 1947. — Т. 2, вып. ru. — 514 с.
- Margaryan G. Some details about Timur Lang’s lameness and origin // The Countries And Peoples Of The Near And Middle East. — Yerevan, 2018. — № 31. — С. 77—83.
- Исбаьхьаллин
- Бородин С. П. Звезды над Самаркандом: В 2-х тт. — М.: Дрофа, 1994. — 544 + 832 с. — (Всемирная история в романах). — ISBN 5-7107-0244-7.
- Деревьев М. М., Сегень А. Ю. Тимур. Тамерлан. — М.: Армада, 1996. — 556 с. — (Великие властители в романах). — ISBN 5-7632-0147-7.
- Сон великого хана (Лебедев) — Викитека. ru.wikisource.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 февраль.
- Липовский Ю. О. Камень Тамерлана. Историческая повесть. — СПб.: Диля, 2004. — 288 с. — ISBN 5-88503-208-4.
- Сегень А. Ю. Тамерлан. Исторический роман. — М.: Вече, 2007. — 640 с. — (Всемирная история в романах). — ISBN 978-5-9533-2283-6.
- Семёнова Т. И. Тамерлан. Копьё судьбы. Роман. — М.: Аквилегия-М, 2016. — 672 с. — (Фаэтон). — ISBN 978-5-906819-33-08.
- Хукхэм Хильда. Властитель семи созвездий. — Ташкент: Адолат, 1995. — 320 с.
- Юнус Огуз. Тамерлан. Кн. 1. Путь к вершине / Пер. с азерб. Али Саидова. — М.: Издатель Воробьёв А. В., 2012. — 260 с. — ISBN 978-5-93883-182-7.
- Юнус Огуз. Тамерлан. Кн. 2. Властелин мира / Пер. с азерб. Али Саидова. — М.: Издатель Воробьёв А. В., 2013. — 264 с. — ISBN 978-5-91146-817-0.
Хьажоргаш
- Тамерлан. Восточная литература.
- Дневник путешествия ко двору Тимура в Самарканд в 1403-1406 гг: Клавихо Рюи Гонсалес — Алфавитный каталог — Электронная библиотека Руниверс. old.runivers.ru.
- Вокруг Света | Журнал | Тимур Великолепный. web.archive.org.
- Самарканд. Дворец Тамерлана.
Кхин дӀа темана тӀехь
 | ||||
|---|---|---|---|---|
| Генеалоги а, некрополитика а | ||||
| ||||
