Чингисхан

Чингисха́н (монг. Чингис хаан [tʃiŋɡɪs χaːŋ], собственное имя — Тэмуджин[1][2], Темучжин[3], Темучин; 1155 шо йа 1162 шо гергга — 1227 шеран 25 август) — Монголан империн бухбиллинарг а, хьалхара сийлахь-воккха хан а. Цо вовшахтуьхуьра дӀасакъестина йолу тукхамаш. Цо йолайира монголийн походаш Китае а, Йуккъерачу Азе а, Кавказе а, Малхбален Европе а.

undefined
undefined
undefined
undefined
undefined
Файл:Ogadai Khan.jpg
Угедей, Чингисханан кхозлугӀа кӀант
undefined

Коьрта хиларашан хронологи

undefined
  • 1155 шо — Тэмуджинан вар (иштта олу иза вина 1162 йа 1167 шарахь).
  • 1184 шо (схьахетарехь) — Меркиташ Тэмуджинан зуда Бортэ хьалацар.
  • 1184/85 шо (схьахетарехь) — Джамухин а, Тогрулин а гӀонца Бортэ хьайаккхар. Хьалхара кӀант вар — Джучи.
  • 1185/86 шо (схьхетарехь) — ШозлугӀа кӀант вар — Чагатай.
  • 1186 шеран октябрь — КхозлугӀа кӀант вар — Угэдэй.
  • 1186 шо — Тэмуджинан хьалхара улус (иштта иза хилла тарло 1189/90 шарахь), Джамухас эшавар.
  • 1190 шо (схьахетарехь) — 4-гӀа кӀант вар — Толуй.
  • 1196 шо — Тэмуджинан а, Тогорил-ханан а, Цзинан а эскираш цхьана кхетта татараш лехкина.
  • 1199 шо — Тэмуджинан а, Ван-ханан а, Джамухан а цхьанакхетта эскараш Буйрук-хан куьйгалхо волу найманан эскараш эшадар.
  • 1200 шо — Темуджинан а, Ван-ханан а цхьанакхетта эскараш тайчиуташ эшабар.
  • 1202 шо — Тэмуджинас татараш эшабар.
  • 1203 шо — Кереиташца тӀом. Балджунан барт.
  • 1203 шеран гуьйре — Кереиташ эшабар.
  • 1204 шеран аьхке — Таян-ханс куьйгалхо деш болу найманан эскар эшадар.
  • 1204 шеран гуьйре — меркиташ эшабар.
  • 1205 шеран бӀаьсте — меркиташан а, найманашан а цхьанакхетта эскар эшадар.
  • 1205 шо — Джамуха цуьна нукераш Тэмуджинан дӀавалар; Джамуха вер.
  • 1206 шо — Курултайс Тэмуджинан «Чингисхан» аьлла цӀе тиллина.
  • 1207 — 1210 шераш — Чингисхан Си Ся цӀе йолу тангутийн пачхаькхан тӀелатар.
  • 1215 шо — Пекин хьайаккхар.
  • 1219-1223 шераш — Чингисханас Йуккъера Ази хьайаккхар.
  • 1223 шо — Субэдэй коьртехь волу эскарс Калкехь оьрсийн а, половцийн а цхьанакхетта эскар эшадар.
  • 1226 шеран бӀаьсте — Си Ся цӀе йолу тангутийн пачхаькхан тӀелатар.
  • 1227 шеран гуьйре — Си Ся коьрта гӀала а, пачхьалкха а хьайаккхар. Чингисханан валар.

Виццавар

undefined
  • 1962 шарахь Чингисхан вина 800 шо кхачар даздеш Л. Махвал скульпторс Дадал сомонехь дӀахӀоттира стела цуьна сурт тӀехь долуш.
  • 1991 шо дуьйна дӀа 500, 1000, 5000, 10000 и 20000 монголан тугрикаш тӀехь Чингисханан сурт хӀотто болабелира.
  • 2000 шарахь Нью-Йоркан «Тайм» журналс Чингисхан кхайкхавира «эзаршеран стаг».
  • 2002 шарахь Монголин Сийлахь-йоккха пачхьалкхан хуралс йукъайаьккхира Чингисханан орден — керла лакхара пачхьалкхан совгӀат.[4] Монголин демократически партин лакхара партин совгӀат ду «Чингисан Орден» (Чингисийн одон).
  • 2005 шарахь Улан-Баторехь йолу халкъашна йуккъера Буянт-Уха аэропортан цӀе хийцира Чингисханан цӀарах аэропорт аьлла.
  • 2006 шарахь Монголин эдалан гӀалин хьалха Сухэ-Баторан цӀе йолу майданехь Чингисханан а, цуьна шин баьччан а — Мухали а, Боорчу а — хӀоттира памятник[5].
  • 2008 шарахь хьалкъан йуккъера Улан-Батор аэропортан уллехь хӀоттира памятник.[6]
  • 2008 шарахь Цонжин-Болдог аймакехь чекхйаьккхира Чингисхан говрахь гойтуш памятник.
  • 2011 шарахь Монголехь кхоьллира авиакомпани «Чингис Эйрвейс».
  • 2012 шарахь Лондонехь хӀоттира Чингисхан говрахь гойтуш памятник. И йинарг вара российн скульптор Д. Б. Намдаков.
  • В 2012 шарахь Монголехь Чингисханан Вина терахь хӀоттира хьалхара де хьалхара Ӏаьнан беттан (2012 шарахь — 14 ноябрь). И де лоруш ду пачхьалкхан деза де а, мукъа де а.[7]

Чингисхан XX—XXI бӀешерашан культурехь

Фильмаш

Литература

  • «Жестокий век» — книга И. К. Калашникова
  • «Чингиз-хан» — первый роман из трилогии советского писателя В. Г. Яна
  • «По велению Чингис-хана» — трилогия якутского писателя Н. А. Лугинова (1998 шо)
  • «Чингисхан» — 3 книги С. Ю. Волкова (проект «Этногенез»)ожидается продолжение
  • «Первый нукер Чингисхана» и «Тэмуджин» — книги А. С. Гатапова
  • «Повелитель войны» — книга И. И. Петрова
  • «Чингизхан» дилогия: « Чёрный Волк», «Тенегри сын Чёрного Волка» Курт Давид
  • «Путь в другой конец бесконечности» Арво Валтон
  • «Воля неба» Артур Лундквист

Эшараш

  • «Чингисхан» (нем. Dschinghis Khan) — немцойн эшеран тобан цӀе. Цо йазйира цӀарах йолу альбом а, эшар а. И эшар оца тобанас лекхира Евровиденехь 1979 шарахь.
  • «Чингис-хан» (инг. Chengis Khan) — британин «Iron Maiden» рок-группан инструментан композици «Killers» альбоман тӀера, 1981 шо).
  • Чингисхан дӀаволларах бух хилира оьрсийн рок-группан «Ария» «Обман» эшеран (альбом «Генератор зла», 1998 шо).
  • Чингисханан сий деш йаьккхина «Нисванис» цӀе йолу монголин гранж-рок группан цӀарах йолу эшар (альбом «Нисдэг таваг», 2006 шо).

Билгалдахарш

  1. Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского О. И. Смирновой, редакция профессора А. А. Семенова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.
  2. Переводы из «Юань-чао би-ши» // Страны и народы Востока / Перевод Б. И. Панкратова. — М.: Петербургское востоковедение, 1998. — Вып. XXIX.
  3. Монгольский обыденный изборник // Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 г. ЮАНЬ ЧАО БИ ШИ. / Перевод С. А. Козина. — М.-Л.: Издательство АН СССР, 1941. — Т. I.
  4. Чингис хаан одон бий болгон тухай МУ-ын Их хурлын тогтоол(ТӀе цакхочу хьажорг)
  5. Х. Улсболд «Хаалт»-тай цогцолбор хэзээ нээлттэй болох вэ
  6. Взгляд
  7. Н. Нагаанбуу. Америк соёлтой төрийн түшээд Монгол сурвалжаа ойлгохгүй байна

Библиографи

Хьосташ

  • Чингисхан // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 4 томах. — СПб., 1907—1909.
  • Чингисхан // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Ата-Мелик Джувейни. Чингисхан. История Завоевателя Мира = Genghis Khan: the history of the world conqueror / Перевод с текста Мирзы Мухаммеда Казвини на английский язык Дж. Э. Бойла, с предисловием и библиографией Д. О. Моргана. Перевод текста с английского на русский язык Е. Е. Харитоновой. — М.: «Издательский Дом МАГИСТР-ПРЕСС», 2004. — 690 с. — 2000 экз. — ISBN 5-89317-201-9.
  • Монгольский обыденный изборник // Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 г. ЮАНЬ ЧАО БИ ШИ. / Перевод С. А. Козина. — М.-Л.: Издательство АН СССР, 1941. — Т. I.
  • Мэн-да бэй-лу («Полное описание монголо-татар») / Перевод Н. Ц. Мункуева. — М.: Наука, 1975.
  • Переводы из «Юань ши» (фрагменты) // Храпачевский Р. П. Военная держава Чингисхана. — М.: АСТ: ЛЮКС, 2005. — С. 432—525. — ISBN 5-17-027916-7.
  • Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского Л. А. Хетагурова, редакция и примечания профессора А. А. Семенова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 1.
  • Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского О. И. Смирновой, редакция профессора А. А. Семенова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.

Литература

  • Боржигин Г. Н. Эртний эцэг овгод хуу ураг. — М.: Монголия, 2005;
  • Владимирцов Б. Я. Общественный строй монголов. Монгольский кочевой феодализм // Владимирцов Б. Я. Работы по истории и этнографии монгольских народов. — М.: Восточная литература, 2002. — ISBN 5-02-018184-6.
  • Груссе Р. Чингисхан: Покоритель Вселенной. — М., 2008. (серия ЖЗЛ) — ISBN 978-5-235-03133-3
  • Д’Оссон К. От Чингисхана до Тамерлана. — Париж, 1935;
  • Крадин Н. Н., Скрынникова Т. Д. Империя Чингис-хана. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2006. — 557 с. — 1200 экз. — ISBN 5-02-018521-3.
  • Кычанов Е. И. Кешиктены Чингис-хана (о месте гвардии в государствах кочевников) // Mongolica: К 750-летию «Сокровенного сказания». — М.: Наука. Издательская фирма «Восточная литература», 1993. — С. 148—156.
  • Кычанов Е. И. Монголо-тангутские войны и гибель государства Си-Ся // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — М.: Наука, 1977. — С. 46—61.
  • Петрушевский И. П. Поход монгольских войск в Среднюю Азию в 1219—1224 гг. и его последствия // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — М.: Наука, 1977.
  • Сандаг Ш. Образование единого монгольского государства и Чингисхан // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — М.: Наука, 1977. — С. 23-45.
  • Скрынникова Т. Д. Харизма и власть в эпоху Чингис-хана. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1997. — 216 с. — 1000 экз. — ISBN 5-02-017987-6.
  • Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АСТ:АСТ МОСКВА, 2006. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-035804-0.
  • Храпачевский Р. П. Военная держава Чингисхана. — М.: АСТ, Люкс, 2005. — 560 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5 000 экз. — ISBN 5-17-027916-7, ISBN 5-9660-0959-7. (в пер.)
  • Юрченко А. Г. Образ Чингис-хана в мировой литературе XIII—XV вв. // Историческая география политического мифа. Образ Чингис-хана в мировой литературе XIII—XV вв. / А. Г. Юрченко. — СПб.: Евразия, 2006. — С. 7-22. — 640 с. — 2 000 экз. — ISBN 5-8071-0203-7. (в пер.)
  • Эренджен Хара-Даван. Чингис-хан как полководец и его наследие: Культурно-исторический очерк Монгольской империи XII-XIV вв.. — 2-е. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991.

Хьажоргаш