Даймохк (газет)

1923-чу шеран оханан (апрель) беттан 23-чу дийнахь «Советская Автономная Чечня» («Советийн Автономин Нохчийчоь») газетан хьалхара лоьмар арайелира. Цуьнан редактор вара Россин Пачхьалкхан Думин хьалхарчу шина гуламан Къилбаседа Кавказан халкъашна тӀера депутат хилла Эльдарханов Таьштамар. Оцу издани тӀера дӀайолайелира хӀинцалерчу республикин «Даймохк» газетан оьмар.

Бакъду, кхузахь цхьа лерамечу билгалонах лаьцна ала деза. «Советская Автономная Чечня» газет оьрсийн маттахь арадолуш дара, цуьнан цӀаро а гойтуш ма-хиллара. Ткъа цуьнан бакъо шайга дӀаэцна долу «Серло» а, «Ленинан некъ» а, «Даймохк» а нохчийн маттахь арадовлуш схьадаьхкира. Цхьайолчу гӀоьнан агӀонаш тӀехь а, статьяшкахь а «Даймохк» газетах лаьцна иштта олу: «Дуьненахь а цхьаъ бен доцу нохчийн маттахь газет»

«Советская Автономная Чечня» газетехь стенна лоьху тӀаккха «Даймохк» газетан йуьхь а, орамаш а? Дера лоьху и газет уггаре а хьалха Нохчийчоьнан шуьйрачу гуонашна, дешархочунна-нохчичунна лерина хиларна. Амма, лакхахь ма-аллара, нохчашна йукъахь йоза-дешар хууш берш Ӏаламат кӀезиг хилла, цу тӀе газетера йоза дешаделча а, цунах кхеташ а ма ца хилла дукхахберш, оьрсийн мотт цахаарна. Цундела «Советская Автономная Чечня» газетан агӀонаш тӀехь наг-наггахь нохчийн маттахь йолчу материалашна зорбатухуш хилла. Дукха хьолахь и болх шена тӀелаьцнарг нохчийн литературин хинволу классик Арсанов СаьӀидбей хилла, йуьхьенца дуьйна а оцу газетаца герггара йукъаметтиг лелийна волу. Билгалдаккха деза кхин цхьаъ а: газетан агӀонаш тӀехь нохчийн маттахь зорбане бовлуш болу хаамаш Ӏаьрбийн элпийн буха тӀехь (наггахь — латинийн элпийн буха тӀехь) хӀоттийначу абатца хилла. Нагахь санна оьрсийн маттахь болу хаамаш коьртачу декъана советийн Ӏедалан урхаллийн сацамаш а, омранаш а, тӀедахкарш а, ткъа иштта оцу Ӏедалан пропагандин, агитацин материалаш а хиллехь, нохчийн маттахь йерш халкъалахь йоза-дешар цахааран гӀуллакхашна лерина хилла дукха хьолахь.

Дукха хан йалале гучуделира цхьа бакъдерг: газет дийнна нохчийн маттахь арадолуш хила дезар. Иштта, «Советская Автономная Чечня» газет арадолу ши шо кхочуш, 1925-чу шеран бекарг (март) беттан 18-чу дийнахь, нохчийн маттахь «Серло» цӀе а йолуш, йуьззина нохчийн маттахь хьалхара лоьмар арайелира, шел хьалхарчу газетан хиллачу техникин буха тӀехь, коьртачу декъана хьалхалерра кхоллараллин а, гӀоьналлин а белхахой а болуш. Арсанов СаьӀидбей редактор а, дерригенна а тӀехь дакъалоцуш Арсанукаев Халид а, Мехтиев Хьасан а волуш, дӀадоладелира «Серло» газет. Цуьнан болх цхьана новкъа баьккхина дӀахӀотторехь жигара дакъалецира «Советская Автономная Чечня» газетехь къахьоьгуш хиллачу С.Федоровс а, Л. Фреймана а^[1]. Иштта хууш ду «Серло» газет арадала доладалар вовшахтохарехь оьрсийн йаздархочо Фадеев Александра а доккха дакъалаьцна хилар, леррина оцу гӀуллакхана Соьлжа-ГӀала а веана.

Билггала оцу буха тӀера схьа дагардеш ду «Даймохк» газетан редакцин коллективо издани кхоллайаларан шераш. 2013-чу шарахь, газетан 90 шо дузаран деношна тӀекхочуш телевиденехула ша динчу къамелехь нохчийн журналистикин къаночо Магомаев Салавдис элира: «Серло», «Ленинан некъ», «Даймохк» — оцу хӀора а цӀарца газет кхиаран, дахаран ша-ша мур бу. Ткъа цуьнан уггаре а хьалхара цӀе — «Советская Автономная Чечня» — дукхахболчарна хаа а ца хаьа, йа дага а ца йогӀу; иза кхоьллина 1923-чу шеран оханан (апрель) беттан 23-чу дийнахь^[2].

«Серло» газетан коьрта редактор хӀоттийра цу хенахь 36 шаре ваьлла Арсанов СаьӀидбей Арсанович. Иза дуьнен чу ваьлла 1889-чу шеран эсаран (октябрь) беттан 2-чу дийнахь Жимчу АтагӀахь (иштта гӀарайаьлла йевзаш йу цуьнан йиша Арсанова Фатима а — Граждански тӀеман турпалхо.) СаьӀидбейс Владикавказехь чекхйаьккхира училищен 4 класс. Цул тӀаьхьа дийшира Одессерчу электротехникин училищехь а, Санкт-Петербургехь Политехникин институтехь а. Студентийн гӀаттамашна йукъахь дакъалацарна таIзар деш Вятски губерне дӀахьажийра. Цигара ведда Германе а вахана, заводехь болх беш Ӏийра. Дуьненан хьалхара тӀом болалуш Росси вухавеара. Колчакан эскарна дуьхьал болчу тӀамехь дакъалецира. ТӀаьхьуо, 1937-чу шарахь, советийн таIзарийн муьрехь, боцу бехк тӀе а божийна, Колыма вахийтира.

Редакторан болх дӀаболийна хьалхарчу дийнахь дуьйна С. Арсановс йуьхьарлоцу декъазчу нохчийн къоман кхолламах доглозуш, нохчийн маттахь йоза-дешар хууш болу авторш балхана йукъаозор. Йукъараллин-политикин декхарш кхочушдина ца Ӏаш, шен агӀонийн таронашка хьаьжжина, литературин-исбаьхьаллин декъана меттиг карайора газетехь. Иштта, Нажаев Ахьмадна, дуьххьара йазйина байташ цуьнан агӀонаш тӀехь зорбане йовларца, шен литературин кхоллараллин хьоста хуьлий дӀахӀутту «Серло» газет. Нохчийн проза йолорхо лоруш волчу Сальмурзаев Мохьмадан «Кхетаме Хьамид» дийцар а оцу газетехь арадолу 1925-чу шарахь. Нохчийн литературин йуьхь йолийначарах цхьаъ волчу Дудаев Ӏабдин байташна а карайо хӀокху газетан агӀонаш тӀехь шайн меттиг. Ткъа кхолларалле болу шен боккха некъ Бадуев СаӀида а «Серло» газетехь болабо: цуьнан байташ а, дийцарш а 1925-чу шарахь дуьйна зорбане йуьйлу кхазхь. Оцу изданин массо хенахьлера автор хуьлий дӀахӀутту нохчийн кхин цхьа поэт а — Айсханов Шамсуди. Иштта, нохчийн зорба кхиорехь хьалхара гӀулчаш йаьхна ца Ӏаш, нохчийн литература а кхиайо «Серло» газето, нохчийн литературин меттан исбаьхьаллин а, публицистикин а дакъош кхиорна йукъа доккха дакъа а дуьллуш.

Газетан дуьххьарлерчу шерийн оцу мехалчу балхах лаьцна иштта йаздо историн Ӏилманийн кандидата З. Джамбулатовас: «1925-чу шарахь „Серло“ газетана гуонаха тӀегулло хьехархойх а, халкъана йукъахь йоза-дешар цахаар дӀадаккхарехь дакъалоцучарах а кхоллайелла корреспондентийн тоба. Оцу муьрехь коьртачу декъана хьуьжаршкахь дешна болчу, Ӏаьрбойн йоза-дешар хуучарах хиллера хьехархой. Царах дукхахболчара жигара дакъалоцура газетан балхахь. Ишттачу литераторех а, журналистех а бара I.Дудаев, А. Нажаев, М. Сальмурзаев, кхиберш а»^[3]. «Серло» газетехь оццу шерашкахь болх бира нохчийн литературин кхин цхьана классико а — Мамакаев Мохьмада (тӀаьхьуо редакторан даржехь а Ӏийра иза).

Газет республикехь шуьйра довза доладелира, хуьл-хуьлу-уш, нохчашна йукъахь зорбанан коьрта издани хилла дӀахӀоьттира иза. Дукхахболчу дешархошна кхета хала, дукха хьолахь кхеттане а цакхеташ болчу коммунистийн кхайкхамашца, агитацин материалашца цхьаьна, шайна хьоме а, гергара а хӀума карадора нохчашна: халкъан поэзин жовхӀарш, къоман дӀайаханчу заманан турпалхойх дийцарш, хӀинцца кхоллалуш, когахӀуттуш йолчу нохчийн литературера дийцарш, байташ, генарчу йартийн Ӏер-дахарх лаьцна репортажаш, кхин дуккха а пайде, керла хӀуманаш.

1934-чу шарахь, Мехтиев Хьасан редактор а волуш, нохчийн а, гӀалгӀайн а автономеш цхьаьна а тоьхна, Нохч-ГӀалгӀайн Автономин область кхоьллича, «Ленинан некъ» аьлла, цӀе хийцира газето. Цул тӀаьхьа дукха хан йалале газетан редактор хӀоттийра Хаджиев Ризван. «Ленинан некъ» газет боккъалла а йолу корматаллин хенан издани хуьлий дӀахӀутту, шен хӀоттаман хотӀаца йукъараллин-политикин а долуш. Газетан редакцехь экономикин, политикин, литературин дакъош хуьлу. Иштта дара дешархойн уггаре а ира, лаккхара хьашт долу гӀуллакхаш дийцаре деш долу кехатийн дакъа а.

Ша къаьсттина ала деза газето нохчийн исбаьхьаллин мотт кхиорехь бинчу балхах лаьцна. Йаздархочо Мамакаев Мохьмада дагалоьцура: «1923-чу шарахь дуьйна 1932-чу шаре кхаччалц болчу муьрехь нохчийн тоьлла 30 литератор вара газетехь болх беш. Газет кхиорна йукъа Ӏаламат доккха дакъа диллира цара, ткъа газето шен рогӀехь — нохчийн литература кхиорна йукъа а»^[4]. М. Мамакаевс йаьхначу цӀершна йукъахь нохчийн литературин историна хьакъ а болуш йукъабахнарш бу: Дудаев Ӏабди, Бадуев СаӀид, Арсанов СаьӀидбей, Айсханов Шамсуди, Мамакаев Ӏаьрби, Музаев Нурдин, кхиберш а.

Ша Мамакаев Мохьмад 1930-чу шерийн йуккъехь йоццачу хенахь «Ленинан некъ» газетан коьртехь а лаьттира. Гоьваьлла нохчийн поэт, йаздархо Мамакаев Мохьмад Амаевич вина 1910-чу шеран гӀуран беттан 16-чу дийнахь ТӀехьа-Мартанахь. ВКП(б)-н декъашхо вара 1927-чу шарахь дуьйна. Цо чекхйаьккхира И. В. Сталинан цӀарах йолу Малхбален къинхьегамхойн коммунистийн университет а, Москвахь лаккхара литературин курсаш а. СССР-н Йаздархойн союзан декъашхо вара 1934-чу шарахь дуьйна. Байтийн дуккха а гуларийн а, нохчийн йешархошна йукъахь боккхачу кхиамца йаьржинчу шина романан а — Граждански тӀеман турпалхочух Шарипов Асламбеках йолчу «Революцин мурд» а, халкъа йукъахь гӀараваьлла хиллачу обаргах Зеламхех йолчу «Зеламха» а — автор вара иза. 1937-чу шарахь, дуьххьара лоцуш, «Ленинан некъ» газетан редактор вара М.Мамакаев.

Йаздархочун кӀанта Мамакаев Тура иштта дагалецамаш бу цу хьокъехь: «Ленинан некъ» газетан редактор волу М.Мамакаев лецира, контрреволюцин гӀуллакхаш лелийна аьлла, бехке а вина. 1940-чу шеран оханан (апрель) баттахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Лакхарчу суьдан коллегис арахецийтира иза, бехке цахилар тӀечӀагӀдарца. Оццу шеран асаран-товбецан (май-сентябрь) беттанашкахь шен байтийн 5-гӀа гулар арахеца а, ша нохчийн матте гочйина Н.Островскийн «Муха дахчаделира болат» роман, редакторан болх чекх а баьккхина, зорбане йаккха а ларийра иза. Амма оцу товбецан баттахь, Элиста гӀалахь дӀайоьдуш Йаздархойн союзан кхеташо а йолуш, хьалхалеррачу бахьанина бехке а вина, шолгӀа а дӀалецира иза. ГӀалмакхойн турпалаллин «Джангар» эпосан 550 шо кхачарна леринчу даздаршкахь президиумехь Ӏаш волчуьра охьа а ваьккхина, дӀавигира М. Мамакаев. Керлачу талламо а шена тӀетеӀош болчу бехкана иза хиллане а гуьнахь цахилар гайтира. Амма Бериян хьадалчийн карахь хӀинца цхьа а доза доцу Ӏедал дара; РСФСР-н Лакхарчу суьдан билгалдаккхар а, цхьана тайпана бакъонаш а тергал а ца йеш, СССР-н МГБ-хь Къаьсттина йолчу Кхеташоне цуьнан гӀуллакх дӀаделира, цигахь бинчу сацамца 1941-чу шеран товбецан (сентябрь) беттан 3-чу дийнахь, 5 шо хан а тоьхна, лагершка хьажийра. Шен къизаллица йевзаш йолчу ГУЛАГ-ехь хан йаккха дийзира цуьнан"^[5].

Нохчийн Республикин Къоман музейхь М.Мамакаев а, кхиберш а бехкебеш долчу уголовни гӀуллакхийн копиш йу. Билгалдаккха деза, и бехкевеш хилла бух «Ленинан некъ» газетехь редактор волчу хенахь цуьнан корматаллин балхана тӀетийжаш кхоьллина хилар. 1940-чу шеран бекарг (март) беттан 25-чу дийнахьлерчу № 2-52 йолчу гӀуллакха тӀера: НГӀАССР-н Лакхарчу суьдан уголовни гӀуллакхашкахула йолчу коллегис, 1940-чу шеран бекарг (март) беттан 19-25-чу деношкахь дӀакъевлинчу суьдан кхеташонехь М. А. Мамакаев (ахархойх-къехойх схьаваьлла, лаккхара дешар дешна ву, хьолада вац, хӀусамнана йолуш ву, хӀара гӀуллакх долийча ВКП(б)-н могӀаршкара дӀаваьккхина, дӀалацале «Ленинан некъ» газетан редакторан болх беш вара) бехкеваран гӀуллакхе а хьаьжна, УК-н 58-чу статьян 211-чу декъехула бехкево М. А. Мамакаев… М. А. Мамакаевс зуламе гӀуллакхаш дора идеологин декъехь (ша «Ленинан некъ» газетан редактор волуш), статьяш тӀехь цхьадолу дешнаш харцахьадохура, шен а, кхиболчу авторийн а Ӏедална дуьхьал публикациш йора, СССР-н Конституци гочйеш цхьаболу кхетамаш талхабора"^[6].

Вевзаш волчу нохчийн йаздархочо, поэта, журналиста йаздо шен «Нохчийчоьнан йаздархой» киншки тӀехь: "И дуьйцуш долу гӀалаташ цхьаболчу корректорийн бехкенна а, корматаллин белхахой зорбанехь тоьаш цахиларна а нислуш хиллашехь, массо хӀуманна тӀехь бехкевеш вара редактор. И бахьанехь ГУЛАГ-ан лагерехь дуккха а шераш даха дийзира М.Мамакаевн; 16 шо текхира цо Заполярьехь йолчу Игарка гӀалахь^[7].

Шен дерриге а кхетаме дахар исбаьхьаллин литературина дӀаделла волу Мамакаев Мохьмад къегина публицист а, журналист а вара. Цо 1928-чу шарахь (шен 18 шо бен доцуш!) йазйина, «Революци а, ламанхо а» («Революция и горец») журналехь зорбатоьхна хилла «Нохчийчоьнах муха йаздан ца деза» статья боккхачу кхиаме хилира, иза дукха йийцаре а йира. Оцу статья тӀехь цу хенахь Малхбален къинхьегамхойн коммунистийн университетан студент хилла волу жимастаг дуьхьалвелира Къилбаседа Кавказан цхьаболчу йаздархоша а, Ӏилманчаша а нохчийн истори шайна луъучу тайпана хуьйцуш, бакъдерш талхош йазйеш хиларна.

1960-чу шарахь литературин-исбаьхьаллин «Орга» альманахан коьрте хӀоьттира Мамакаев Мохьмад.

1923-1944-чу шерашкахь кхойтта редактор хийцавелира газетехь: Эльдарханов Таьштамар, Арсанов СаьӀидбей, Саламов Ӏабдул-Хьаьлам, Эльдарханов Ӏийса, Орцуев Муслим, Мехтиев Хьасан, Магомаев Хасмохьмад, Арсанукаев Халид, Шахгириев Ахьмад, Мамакаев Мохьмад, Хаджиев Ризван, Чалаев Билал, Имадаев Мохьмад, Казалиев Насехь. Оцу шерашкахь селханлера, белхалошна а, къехошна а дукха бегӀийлаш кхайкхийна хилла Ӏедал, цӀерахазмана хьалхалерра кхайкхамаш ларбинехь а, цхьана стага — Сталин Иосифа — шен карадерзийнера.

1937-чу шарахь СССР-н массо а дакъошкахь Йоккхачу терроран мур дӀаболабелира. Сталински таIзарийн хьеран тӀулгашна йуккъеозийра нохчийн интеллигенцин уггаре а бӀаьрла векалш: Дудаев Ӏабдина, Айсханов Шамсудина, Бадуев СаьӀидна тоьпаш туьйхира; Ошаев Халид, Арсанов СаьӀидбей, Авторханов Ӏабдурахьман, Мамакаев Мохьмад, Сальмурзаев Мохьмад, дуккха а кхиберш лецна, махках бехира, лагершка а хьовсийра. Амма, оцу йерриге а халонашка хьаьжна ца Ӏаш, «Ленинан некъ» газет арадолура.

1941-чу шарахь газетан коьрте хӀоттийра Чалаев Билал, оццу шарахь Гуьмсерчу кӀоштан газетан редакторан дарже вахийтира иза.

«Ленинан некъе» редактор ваийтира Имадаев Мохьмад. Имадаев Мохьмадах иштта хаамаш карийра тхуна: 1932-чу шарахь иза деша вахара Пятигорск гӀалахь хиллачу Ламанхойн историн а, меттан а педагогикин институтан историн факультете, амма цхьа шо даьлча институт дӀакъовлу. Серноводске цӀа а вогӀий, меттигерчу йуьртабахаман техникумехь хьехархочун болх бо М.Имадаевс. Цул тӀаьхьа «Ленинан некъ» газетан редактор хӀоттаво. 1942-чу шеран кхолламан (январь) баттахь Нохч-ГӀалгӀайн Къаьсттина йолчу дошлойн 255-чу полкан комиссар чӀагӀво иза. Фашистех леташ майралла, къонахалла гойту цо. Цхьана тасадаларехь чов а хуьлий, шен лаамза йийсаре вуьгу иза. ТӀаьхьуо тоьпаш туху цунна^[8].

Цул тӀаьхьа газетан коьрта редактор хӀоттаво Казалиев Насехь. Казалиев Насехьах лаьцна хаамаш банне а бац ала мегар ду. И дуьненчу ваьлла 1908-чу шарахь ДаьргӀа йуьртахь. Цунна реабилитаци йина 2006-чу шарахь (и хаамбо Нохчийн Республикин Чоьхьарчу гӀуллакхийн министерствос). Амма тхуна 80 шо хьалха (!) арадаьллачу «Ленинан некъ» газетан цхьа лоьмар карийра («Ленинан некъ», № 4, 1943 ш.). Тахана Нохчийн меттан институтан библиотекин декъехь Ӏалашйеш йолчу оцу лоьмаран чаккхенехь карийначу хӀокху дешнашца — «коьрта редактор Н.Казалиев» — тӀечӀагӀдо Н. Казалиев оцу муьрехь газетан редактор хилла хилар.

Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом болабелчхьана, 1944-гӀа шо тӀекхаччалц республикехь коьртачарах цхьаъ хилла лаьттира «Ленинан некъ» газет. ТӀеман шерашкахь цуьнан хӀора а арахецарехь зорбане бохура фронтера хаамаш, Нохч-ГӀалгӀайчоьнан векалша цигахь гойтучу турпалаллех материалаш, Гитлеран Германина тӀехь толам баккхарна тӀехьажийна советийн халкъаша, йаккхий халонаш а ловш, хьоьгучу къинах лаьцна дийцарш.

Амма 1944-чу шеран чиллин (февраль) беттан 23-чу дийнахь арадолучуьра сецира газет — оцу дийнахь дерриге а нохчийн, гӀалгӀайн халкъаш шайн дай баьхначу махкара арадехира Сталинан гӀерано, доцу бахьанаш а кхоьллина. Дийнна къаьмнаш тешам боцуш а, йамарт а ду аьлла, масех дийнахь нохчий а, гӀалгӀай а генарчу Йуккъерчу Азин аренашкахула дӀасабаржийра. Оцу къизачу декъах йуьстах ца битира Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀамехь мостагӀчух луьра леташ болу нохч-гӀалгӀайн бӀаьхой а. ТӀеман аренашкахь цара гойтучу къонахалле, турпалалле ца хьоьжуш, фронтера схьа а бохуш, бӀаьхаллин даржаш, совгӀаташ дӀа а дохуш, махках даьхначу халкъашна тӀаьхьа дӀахьийсабора уьш. Цхьа кӀеззиг болчеран бен кхоллам ца хилира толаме кхаччалц бӀаьхойн могӀарехь биса. Царах цхьаъ вара Советски Союзан Турпалхо, «Легион Почета» (США) орденлелорхо, «Ленинан некъ» газетан дуккха а материалийн турпалхо Висаитов Мовлад Алироевич.

Махках даьхначу СССР-н кхидолчу къаьмнаша а санна, Казахстанехь а, ГӀиргӀазойчохь а 1944-чу шарахь дуьйна Сталинан тоталитаре системин дуьненан жоьжахате лайра нохчийн къомо. Цхьа а бух боцуш Даймехкан йамартхой а, тешаме боцурш а лерина, махках бохучу хенахь дӀасакъастийна болу шайн-шайн гергарнаш лаха цхьана йуьртара кхечу йуьрта баха а бакъо а йоцуш, массо тайпачу паргӀатонех хадийнера уьш. Леррина махках баьхначеран даржехь болу нохчий, хӀора баттахь меттигерчу комендатурашка а оьхуш, куьйгаш йаздан дезаш бара, дехьа-сехьа довла мегаш цахилар шайна хууш хилар чӀагӀдеш. И низам дохорна цхьа а суд а йоцуш 20 шо чохь даккха хан тухуш йара.

И низам луьра лардеш дара 1953-гӀа шо кхаччалц, И. В. Сталин валлац, Л. П. Берияна тоьпаш тоххалц. 1953-гӀа шо чекхдолуш махках даьхначу халкъашна хӀиттийна низамаш цхьадолчу декъана кӀаддан долийра. Вовшашна тӀе дӀасабахарехь паргӀато йелира, Ӏедалан тӀегӀанерчу уггар лахарчу даржашка куьйгаллин белхашка дӀахӀитта некъ а баьстира, ткъа итт класс чекхйаьккхинчу нохчийн берашна вузашка деша баха бакъо а йелира.

Ткъа 1955-чу шарахь нохчийн къоман дахарехь боккха хилам хилира: Казахийн ССР-н пачхьенехь нохчийн маттахь «Къинхьегаман байракх» цӀе а йолуш, газетан хьалхара лоьмар арайелира. Амма, нагахь санна мацца а хьалха хилла «Советийн Автономин Нохчийчоь» газет оьрсийн а, нохчийн а шина маттахь хиллехь, «Къинхьегаман байракх» йуьхьанца кхаа маттахь дара: нохчийн, казахийн, гӀалгӀайн меттанашкахь. Ӏедалан лаам бара иза — газет кхоьллинарг цкъа дуьххьара Казахийн ССР-н Культурин министерство йара, тӀаьхьуо — Казахстанан Компартин ЦК-а а, Казахийн ССР-н Лакхара Совет а, Министрийн Совет а йара. ТӀаьхьуо шина матте а дирзира иза: «Правда» газетан барамехь арадолуш хиллачу «Къинхьегаман байракх» газетан кхо агӀо — нохчийн маттахь йара, цхьа агӀо — гӀалгӀайн маттахь йара.

Нохчийчохь а, цуьнан дозанел арахь а вевзаш волчу журналиста, Россин Ӏилманийн Академин Х.Ибрагимовн цӀарахчу КНИИ-н лакхарчу Ӏилманан белхахочо, историн Ӏилманийн кандидата Турпалов Лоьмас шен «Махках баьхначарна лерина долу „Къинхьегаман байракх“ газет: типологин башхаллаш» цӀе йолчу статья тӀехь иштта йаздо цунах лаьцна: «Къинхьегаман байракх» дуккха а шен агӀонашца башха издани йара. Партин-советийн зорба дӀахӀоттаран йерриге а бакъонаш талхийра газето шен арадаларца. Цкъа-делахь, нохчий а, гӀалгӀай а хӀинца а йуьстаха бара законийн барамашна. Дукхакъаьмнийн социалистически пачхьалкхан йозанан меттанашна йукъабогӀуш бацара нохчийн мотт. Цу тӀе, и газет шайна лерина нохчийн мотт буьйцуш берш а советийн къаьмнашна йукъахь бан а бацара. Газет республикин ду аьлла билгалдинера, ткъа цуьнан матто гучудоккхура иза къомаллин гайтамца цхьана билггалчу тобанна лерина хилар. Газет кхоьллинарг Казахийн ССР- н Культурин министерство йара, махках баьхнарш чоьхьарчу гӀуллакхийн министерствон а, пачхьалкхан Кхерамазаллин комитетан а «карахь» хиллашехь. Хетарехь, и бахьанаш дара газетан хьалхара лоьмар йешархошка кхайкхам а боцуш, билгалйаьккхина программа а, йа декхарш а доцуш арайалар, массо хенахь арайийлина зорбанан хенан издани иза хилча санна…"^[9].

Амма, муьлххачу хьелашкахь хиллехь а, оцу газетан хьалхара лоьмар арайалар сий дайинчу, ницкъ бинчу нохчийн къомана и хӀокху дуьненара довриг цахиларан а, цуьнан мотт, йоза-дешар, истори, литература йаха йуьсург хиларан а тоьшаллин де хилла дӀахӀоьттира. «Къинхьегаман байракх» газет арадаьллачу дийнахь, и гинчара далийначу тоьшаллаша дийцарехь, къонахий боьлхура, вовшашна мара а бетталуш, вовшийн декъалбора оцу хиламца.

«Къинхьегаман байракх» газет халкъ махках даккхале хиллачу «Ленинан некъ» газетан бакъонаш шега дӀаоьцуш кхолладелла ца хиллехь а, амма цо доккха маьӀна лелийра дуккха а шерашна йукъахдаьлла къоман зорба, йозанан мотт, литература, синъоьздангалла кхиар меттахӀотторехь.

Нохчийн журналистикин къаночо Магомаев Салавдис «Вести республики» газетехь дагалоьцу: «ХӀокху могӀанийн авторан ирс хилира оцу газетехь („Къинхьегаман байракх“ газетехь) болх бан а, и издани кхуллуш цхьаьнатоьхначу нохчийн интеллигенцин векалшкара дахаран а, журналистикин а зеделлачух пайдаоьцуш, корматаллина Ӏама а. Царах тешийнера нохчийн литература, мотт, йоза-дешар меттахӀотторан а, кхидӀа кхиоран а сийлахь декхар. Оцу декхаршца уьш кхиамца лара а бира»^[10].

Газетан коьрта редактор чӀагӀвинера вевзаш волу нохчийн историк Абазатов Мохьмад. Магомаев Салавдис иштта йаздо цунах лаьцна: «Бакъволу интеллигент, кӀорггера Ӏилма долуш, дахаран доккха зеделларг ӀаӀийна оьзда стаг вара иза. Дика вовшахтохархо а вара. Ша редактор хиларца цхьанна а тӀехула хьоьжуш Ӏедал дацара цуьнан. Массаьрца а цхьатерра, нийса накъост санна вара. Цундела коллективехь массарна а дукха а везара, сий а дора Мохьмадан»^[10].

Изданин жоьпаллин секретарь хӀоттийнера Габисов Бийсолта. Цу хенахь журналистан доккха зеделларг долуш а, Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀамехь фронтан газетехь корреспондентан даржехь къахьоьгуш чекхваьлла а вара иза, нохчийн а, гӀалгӀайн а халкъашна йукъахь шуьйра вевзаш, сий-ларам болуш а вара. «ТӀом дӀабирзинчул тӀаьхьа Казахийн университетехь журналистикин факультет чекхйаьккхинера цо. Леррина терго латтайора цо газетан куц-кеп хаза хилийтарна тӀехь. „Журналистикехь кега-мерса гӀуллакхаш дан а дац“, — олура цо гуттара а. Цуьнан балхахь тхуна массо хенахь иза ган а гора. Бийсолтин урокаш, хьехамаш, журналистике болу безам сайн дерриге а дахарехь соьца бисира»^[10], — дагалоьцу С. Магомаевс.

Цхьа шо даьлча Б.Габисов Москва деша вахийтира — КПСС-н ЦК-хь йолчу Лаккхарчу партийни школе. Цуьнан метта жоьпаллин секретарь хӀоттийра Хасмагомадов Халид, «Ленинан некъ» газетан уггаре а зеделлачарах цхьаъ хилла волу журналист а, гочдархо а. Ма-дарра аьлча, «Къинхьегаман байракх» газетан корматаллин белхахой «Советийн Автономин Нохчийчоь» а, «Серло» а, «Ленинан некъ» а газеташкахь къахьегначу говзанчех цхьаьнатоьхна бара; халкъ махках даккхале хьалха «Ленинан некъ» газетехь ма-хиллара болх вовшахтоьхнера цара. Оцу «ширачарах» хӀокху газетехь болх беш вара халкъ махках даккхале хьалха «Ленинан некъан» редакторш хиллачарх цхьаъ волу Чалаев Билал а, ткъа иштта Саракаев Азамат а, Хаджалиев Мохьмад-Эми а, Чапанов Джунид а (иза «Къинхьегаман байракх» газетехь кехатийн декъан куьйгалхо вара иза).

Керла тӀебаьхкина белхахой а бара кхоллараллин похIма долуш, тӀаьхьуо нохчийн литературехь а, журналистикехь а йоккха лар йитинчарах: Музаев Нурдин, Хасбулатов Ямлихан, Хамидов Ӏабдул-Хьамид, Ахматова Раиса, Магомадов Халид, Магомадов Нохьа, Эдилов Хасмохьмад, Саламов Ӏабдул-Хьаьлам, Мехтиев Хьасан, Адуев Висита, Чекуев Ӏабаз, Джанхотов Хьамзат, Мамакаев Ӏарби, Солсаев Супьян, Абу а, Рабу а ДадуевгӀар, Хамидова Зарган, Мазаева (Вахаева) Марем, Хамхоева Дутта, Бакашева Раиса, дуккха а кхиберш.

Газетан балхаца йогӀуш ца хиллехь а, нохчийн маттахь киншкаш арахоьцуш кхин учреждени цахиларна редакцехь йилли¬нера киншкийн отдел, шен коьртехь Магомаев Хасмохьмад а волуш. Иза ша говза гочдархо вара, газет схьаделлале а цо нохчийн матте даьхнера СССР-н Лакхарчу Совете, Казахийн ССР-н Лакхарчу Совете харжамаш баран хьокъехь цхьамогӀа документаш, кхийолу материалаш а. Оцу отделехула нохчийн матте гочйи¬на, арахоьцура политикин, Ӏилманан литература, къинхьегаман турпалхойх йолу киншкаш. Иштта цигахула, нохчийн матте гочйина, арахийцира мах¬ках даьхначу нохчийн а, гӀалгӀайн а, балкхаройн а, кхарачойн а, гӀалмакхойн а халкъийн бакъонаш меттахӀитторан хьокъехь исторически сацам тӀеэцначу КПСС-н 1956-чу шеран чиллин (февра¬ль) баттахь хиллачу ХХ-чу съездехь партин ЦК-н Хьалхарчу секре¬тара Хрущев Никита Сергеевича йина доклад а, иза йийцаре йеш пренешкахь дина къамелаш а, съездан кхийолу материалаш а. Нохчаша, гӀалгӀаша ца Ӏебаш йух-йуха йоьшура оцу доклада йукъара Сталинан зуламех а, дийнна халкъаш къизаллица махках дахар нийса цахиларх а йолу меттигаш.

«Къинхьегаман байракх» газетан нохчийн отдел, дийнахь а, буса а сацар доцуш, жигара болх беш йара. Цунах цецвийла а ца оьшура: дийнна къам цхьа а бух боцуш «халкъан мостагӀ» хилар дӀа а кхайкхийна, шен дайн лаьтта тӀера бух а даьккхина, Казахстанан, ГӀиргӀазойчоьнан аренашкахула дӀаса а даржийна, массо тайпачу бакъонех, паргӀатонех а хадийна, хӀаллакьхиларан новкъа даьккхинчу хенахь хӀокху тайпана газет арадалар генара Даймохк — Нохч-ГӀалгӀачоь — анайистехь гучубалар санна дара нохчашний, гӀалгӀашний.

Хууш ма-хиллара, «Советийн Автономин Нохчийчоь», «Серло», «Ленинан некъ» газеташа Ӏаламат дукха гӀуллакхаш динера нохчийн литературин мотт кхиорехь а, баржорехь а. Билггала оцу изданийн агӀонаш тӀехь дуьххьара йевзинера хӀинцалерчу Нохчийн Республикин йукъарадешаран а, лаккхарчу корматаллин дешаран а хьукматашкахь Ӏамош а, толлуш а йолу нохчийн йаздархойн, поэтийн цӀерш. Газетан киншкийн декъо Алма-Атахь арахийцира нохчийн матте йаьккхина Арсанов СаьӀидбейн «Маца девза доттагӀалла» роман а, Музаев Нурдин поэзин гулар а. Ткъа газетан агӀонаш тӀехь зорбане девлира Хамидов Ӏабдул-Хьамидан «Совдат а, Дауд а», «Абубешар» а дийцарш.

Къаьсттина дийца деза Джамалханов Зайндих лаьцна. Шен дахарехь нохчийн филологи, литература, барта кхолларалла кхиорна йукъа доккъа дакъа диллина волу З. Джамалханов дуьнен чу ваьлла 1922-чу шеран хӀутосург (май) беттан 9-чу дийнахь Теркан кӀоштан Лаха-Неврехь. 1939-чу шарахь ишкол чекхйаьккхинчул тӀаьхьа Лаха-Неврерчу «Социализман некъ» («Путь социализма») газетехь корректоран а, корреспондентан а белхаш барца дӀаболийра цо кхолларалле болу некъ.

1955-чу шарахь, «Къинхьегаман байракх» газет арадала доладелча, нохчийн журналистикин къаношна йукъахь а боккха сий-ларам болуш вара цу хенахь 33 шо бен доцу Зайнди. Оцу газетехь шаьш цхьаьна болх бинчу муьрах лаьцна иштта дуьйцу Магомаев Салавдис: «Сан нохчийн меттан дуьххьарлера хьехархо вара Джамалханов Зайнди. Сайн дерриге а дахарна цуьнгарчу хаарийн урокаш хилира суна. Нохчийн йозанан кӀоргалла йевзина ца Ӏаш, ладугӀучуьнга и дӀакхачо а хаьара цунна. Со чӀогӀа цецвуьйлура цунна хуучу нохчийн маттах, йозанах, литературех, фольклорах. И дерриге хаарх тоамбина Ӏаш а ма вацара иза, оцу Ӏилманашкахула дуккха а талламан белхаш а йазбора. Кхин а чӀогӀа цецвуьйлура со цо КПСС-н ЦК-н Политбюрон муьлхха а декъашхочун ахь цӀе йаьккхича, буьззина цуьнан дахаран некъ хьуна схьабийцина ца Ӏаш, уьйр-атталла цхьана кега-мерсачу хӀумнашца тӀебузура иза. Иштта дагахь хаара цунна нохчийн фольклорера турпалаллин иллеш а. Цунах тарвала лиънера суна даима а, цуьнгара схьаэцнарг пайде дерзо а гӀиртина сайн дахарехь»^[10].

1957-чу шарахь Даймахка цӀадирзинчул тӀаьхьа Ӏилманехь а, педагогикехь а къахьийгира Джамалханов Зайндис. И бакъдуьнена вирзира 2014-чу шеран хӀутосург (май) беттан 19-чу дийнахь.

«Къинхьегаман байракх» газет цул хьалха хиллачу «Советийн Автономин Нохчийчоь», «Серло», «Ленинан некъ» газетийн куьйгабакъо йолуш хиллий-те, аьлла хаттар кхоллало, цунна тӀера кхидӀа некъ беш хиллий-те 1957-чу шарахь меттахӀоттийна «Ленинан некъ» а, хӀинцалера «Даймохк» а олий а. Бакъонан тӀегӀане диллича — ца хилла, вуьшта цо нохчийн къоман зорба, литература, культура кхиорехь лелийначу маьӀне хьаьжча, — хилла. Йуха а дагадоуьйту: и издани йиллинарг Казахстанан Ӏедал хилла, иза Алма-Атахь арадолуш хилла, дуьххьара — кхаа маттахь, тӀаьхьа — шина маттахь (нохчийн а, гӀалгӀайн а), ткъа махках даьккхинчуьра къам 1957-чу шарахь цӀадирзича, дӀакъевлина иза.

ХӀинцалерчу «Даймохк» газетан редколлегис а чӀагӀдо и «Къинхьегаман байракх» нохчийн зорбанан историна йукъахь хьакъйоллу меттиг дӀалаьцна даьхна хилар. «Даймохк» газетан рогӀерчу юбилейна лерина тептар хир и, йа изданин историх лаьцна статья хир и — «Къихьегаман байракх» ца хьахош, и йукъа ца далош ца хуьлу ишттачу меттигехь. Ткъа цхьаболчара иштта дӀа дагар а до: «Советийн Автономин Нохчийчоь»! «Серло»! «Ленинан некъ»! «Къинхьегаман байракх»! «Ленинан некъ»! «Даймохк»! — олий^[11].

Нагахь санна вай и бакъонан агӀо йуьстах а теттина, йукъарчу бакъдолчуьнга санна хьаьвсича, «Къинхьегаман байракх» шуьйрачу хаамийн гӀирс хилла ца Ӏара, амма уггаре а хьалха къоман культурин бакъболу кхерч бара. Шен дагалецамашкахь Магомаев Салавдис иштта йаздо: «МогӀарера нах оьхура кхуза (Газетан редакце), Нохч-ГӀалгӀайн республика меттахӀотторах лаьцна керла хӀумма а хезар дацара-те, олий. Цу хенахь иштта цхьа ша-шаха кхолладелла дара: ши адам вовшакхетча, вовшийн могаш-маршалла хаттале хьалха хоттуш дара: „Вай цӀа дохуьйту ца боху?“ — олий. Ӏедалца а, Ӏер-дахарехь а хийла Ӏоттаделлачу гӀуллакхца нах богӀура.

Редакцехь сих-сиха вовшахкхетара нохчийн интеллигенцин векалш. Ишттачохь а коьрта къамелаш республика меттахӀотторах а, къам Даймахка цӀадерзарх а хуьлура… Сих-сиха кхузахь цхьаьнакхетара йаздархой, культурин белхахой, спортсменаш а. Дуьххьара кхузахь вевзира суна дуьненахь а уггар а лекхачарах цхьаъ волу баскетболахловзархо Ахтаев Увайс (цуьнан лакхалла 2 метр 40 сантиметр йара), тӀаьхьуо гӀараваьлла артист хилла Эдилсултанов ШитӀа, цуьнан хинйолу хӀусамнана Сардалова Зулай, кхин дуккха а гоьбевлла махкахой. Кхуза сих-сиха йогӀура СССР-н Халкъан артист йолу Багланова Роза а. Казахийн къомах йолчу цо редакцерчу зударийн гӀоьнца нохчийн ши йиш Ӏамийнера — „Асет“ а, „Зезаг“ а, цул тӀаьхьа тхуна уьш хийлазза хезира казахийн радиохула, нохчийн чӀогӀа цунах самукъа а долура»^[10].

1956-чу шеран аьхка КПСС-н ЦК-н Хьалхара секретарь Н. С. Хрущев Алма-Ата веанчу хенахь «Къьинхьегаман байракх» газетан редакцехь, олуш ма-хиллара, ког билла меттиг бацара гулделлачу адамна — могӀарера нохчий а, гӀалгӀай а, шина къоман интеллигенцин векалш а баьхкинера кхуза. Массеран а сагатдеш дерг цхьаъ дара: махках даьхна къаьмнаш шайн Даймахка цӀадахийтар доьхуш, Хрущевца цхьаьнакхета таро хӀун дича хир йара-те, боху хаттар. Гайрбеков Муслима — цу хенахь Казахстанан Компартин ЦК-н инструктора, Татаев Вахас — Алма-Атарчу пачхьалкхан филармонин директора, гӀараваьллачу хелхарчас Эсамбаев Махьмуда, редактора Абазатов Мохьмада, редакцин белхахоша Магомаев Хасмохьмада, Хамидов Ӏабдул-Хьамида, Музаев Нурдина сацам бира Н. С. Хрущевца цхьаьнакхета зударий бахийта — редакцин белхахой Ахматова Раиса, Бакашева Раиса, Казахийн ССР-н Культурин министерствехь болх беш йолу Нинциева Нина.

И цхьаьнакхетар хила а хилира. Н. С. Хрущевс цигахь аьлла дешнаш иштта схьакхаьчна таханлерчу дийне: «Цхьа а шеко йоцуш шайн Кавказе духадоьрзур ду шу. Дехачу кхойтта шарахь собаре хилла шу, кхин цхьажимма сатохийша». Никита Сергеевича шен дош кхочуш а дира: 1957-чу шеран кхолламан (январь) беттан 9-чу дийнахь араделира Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистически Республика меттахӀотторан хьокъехь долу РСФСР-н Лакхарчу Советан Указ.

Оцу Указана тӀаьххье кхоьллира Нохч-ГӀалгӀайн республика меттахӀотторан а, нохчий, гӀалгӀай шайн Даймахка цӀаберзоран а вовшахтохараллин комитет. Цуьнан декъашхой дукха хьолахь «Къинхьегаман байракх» газетан редакцехь вовшахкхеташ бара. Газетан дахарехь тӀаьххьара кӀиранаш а, денош а дара тӀехӀиттинарш. Оццу 1957-чу шарахь редакцин белхахойх дукхахберш, «Ленинан некъ» газет меттахӀотторан Ӏалашонца, Даймахка бухаберзарца доьзна, «Къинхьегаман байракх» дӀакъевлира.

1957-чу шеран кхолламан (январь) баттахь КПСС-н Нохч-ГӀалгӀайн обкомо а, НГӀАССР меттахӀотторан Вовшахтохараллин комитето а кеч а йина, КПСС-н ЦК-н Бюро дӀакховдийра РСФСР-н Министрийн Советан «Нохч-ГӀалгӀайн АССР-на тӀаьхьа ца тоьттуш дан дезачу гӀоьнан хьокъехь» сацаман проект. 30 агӀонах лаьттачу документа тӀехь нохчий, гӀалгӀай цӀаберзорна а, тӀеэцарна а дан дезачу гӀуллакхийн хьокъехь кхачам боллуш йолу программа йара иза^[12].

Амма кехат тӀехь хаза-шера дерг дахарехь гомха, цкъацкъа бохаме а хуьлу. Уггаре а хьалха йаккхий халонаш а, дуьхьалонаш а гучуйевлира нохчийн, гӀалгӀайн халкъ Казахийн а, ГӀиргӀазойн а мехкашкара Нохч-ГӀалгӀайчу цӀадерзор вовшахтохарехь. Бахьана дара массо низамаш а талхош, нах шайн Даймахка цӀататталург хилар цхьамма а тидаме эцна цахиларехь; махках даьккхинчу дехачу кхойтта шарахь оцу дийне сатийсина халкъаш цӀехьа болчу некъана сихлур буйла къайлаха-м дацара цхьанна а. Оцу дерригено а гучудаьккхира цӀабоьрзуш берш дӀатарбарехь, церан Ӏер-дахаран хьашташ кхочушдарехь Ӏедало кхачам боллуш кечам бина цахилар. Иштта, 1944-чу шарахь къам махках даьккхичхьана нохчийн, гӀалгӀайн хӀусамашкахь дӀанисбина хилла кхечу къаьмнийн векалш кечбина а бацара оцу балхана. В. Ф. Русина шен «Йахь йолчеран доьналла» киншки тӀехь йаздо: «Шайн хьомечу лаьтта тӀе хьалхара ког буьллушехь чолхаллаш дӀайуьйлалора цӀабоьрзучеран. ЦӀабогӀуш берш тӀеэцарна республикехь цхьана а тайпана кечам ца бинера. Ма-дарра аьлча, уьш цӀаберзарх цуьрриг а самукъадолуш а бацара бухарниш»^[13].

ЦӀера бахале нохчийн а, гӀалгӀайн а хиллачу хӀусамашкахь бехаш болчу нехан а, цхьацца лаккхарчу даржашкарчу Ӏедалан белхалойн а дуьхьалонашка хьаьжна ца Ӏаш, къам цӀадерзар а, НГӀАССР меттахӀоттор а йухадерза йиш а йоцуш, дӀадоьдуш дара.

1957-1958-гӀа шераш нохчийн, гӀалгӀайн дахарехь беркате а, кхиаме а мур хилла дӀахӀиттира: дӀахьош бара тайп-тайпана гуламаш (Нохч-ГӀалгӀайчоьнан зударийн 1-ра гулам; халкъан дешаран белхахойн 1-ра гулам); цӀабоьрзучарна хӀусамаш йаран, хӀусамехь мел оьшучуьнца кхачойаран гӀуллакхаш дийцаре а дора, кхочуш а дора; йуьртабахам, промышленность, гӀишлошйар, кхидолу халкъабахаман дакъош кхиорехь бӀаьрла кхиамаш буьйлабелира.

1957-чу шарахь меттахӀоттийра Нохч-ГӀалгӀайн Ӏилманан-талламан историн, меттан, литературин институт. Оццу шарахь хилира республикин йаздархойн хьалхара кхеташо а, Эсамбаев Махьмудан Даймахкахь дуьххьарлера концерт а. 1958-чу шарахь меттахӀоттийра Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан Советски Союзан Турпалхочун Х.Нурадиловн цӀарах йолу драмин театр а.

1957-чу шарахь меттахӀиттийра йукъараллин дахаран коьртачарах болу шуьйрачу хаамийн гӀирсаш. Республикехь дӀадолийра 17 кӀоштан газет а, Нохч-ГӀалгӀайн комсомолан обкоман «Комсомольское племя» газет а арадалар. Партин коьрта геланча а, официале хаамча а хилла дӀахӀоьттира «Грозненский рабочий» газет. Ткъа 1957-чу шеран бӀаьста нохчийн маттахь долчу «Ленинан некъ» а, гӀалгӀайн маттахь долчу «Сердало» а газетийн къам цӀадирзинчул тӀаьхьа дуьххьарлера лоьмарш арайевлира. МеттахӀоттийначу «Ленинан некъ» газетан редакторан декхарш ханна тӀедехкира Нажаев Хожина, 1958-чу шарахь оцу даржехь Габисов Бийсолта чӀагӀвира. Амма 1959-чу шарахь Б.Габисов КПСС-н Нохч-ГӀалгӀайн обкоман идеологин отделан коьрте хӀоттийра. Газетан коьртачу редакторан балха Шаипов Ӏийса ваийтира.

Нохчийн къоман бакъволу къонах Шаипов Ӏийса Йоккхачу АтагӀахь дуьненчу ваьлла вара. Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀеман шерашкахь бӀаьхаллин некъ бира цо Сталинградера Рейхстаге кхаччалц. Фронтан газетан коьрта редактор а волуш, хийлазза а къолам автоматаца хийца а, луьрачу тасадаларшкахь дакъалаца а дийзира цуьнан. БӀаьхаллин ЦӀечу Байракхан шина орденан а, «Берлин йаккхарна», «Доьналла гайтарна», кхин дуккха а мидалийн а кавалер вара иза.

I.Шаиповс газете схьагулбо корматаллин бакъболу говзанчаш, шайн къам а, мохк а даггара безаш, цуьнан дуьхьа муьлхха а халонаш лан кийча болу къонахий. Уьш хьалха дуьйна вайна бевзинарш а, бовзаза берш а бу: Джамалханов Зайнди, Музаев Нурди, Магомаев Хасмохьмад, Айдамиров Абузар, Чалаев Билал, Сулейманов Ахьмад, Эдилов Хас-Мохьмад, Магомаев Салавди, Дикаев Мохьмад, Кагерманов Докка, Муталибов Зайнди, дуккха а кхиберш. Дера, КПСС-н Нохч-ГӀалгӀайн обкоман, НГӀАССР-н Лакхарчу Советан, Министрийн Советан зорбанан гӀирс болу газет, «Грозненский рабочий» а санна, декхарийлахь дара массо хӀуманна тӀехь урхалла деш йолчу партин официале кхайкхамча хила. Цу заманан хьу йара цуьнан коьртачу декъана хьалхарчу агӀонаш тӀехь зорбане йуьйлучу дукхахйолчу рубрикийн, отчетийн, репортажийн, омранийн, хаамийн: «КПСС-н ЦК-н Пленуман сацам», «Керлачу толамашка», «Пхеашеран турпалхой», и.дI.кх.а. Ткъа «Дозанал арахьа», «Тахана дуьненахь» рубрикашна бухахь зорбане йовлуш йолу материалаш «шийлачу тӀеман» муьрехь советийн пропагандин уггар къегина масал хилла лаьттира.

СССР-н коьрта изданеш лоручу ТАСС-ан агентствера, «Правда», «Известия», «Советская Россия», «Комсомольская правда», «Труд» газеташкара нохчийн матте гоч а йеш, «Ленинан некъан» агӀонашкахь зорбане йовлучу хаамийн материалашкахь дайджестан билгалонаш хаалора.

Амма йешархошна уггаре а дукхайезара А-2 кепехь арадолучу «Ленинан некъ» газетан 3-4-гӀа агӀонаш. Кхузахь зорбане йовлура нохчийн йаздархошца, культурин а, дешаран а гӀуллакххошца интервьюш, нохчийн маттах, литературех, исторех, фольклорах йолу Ӏилманчийн а, говзанчийн а статьяш, литературин агӀонаш, дӀайаханчу а, карарчу а заманийн къонахойх очеркаш, хенан хӀоттамах, спортах хаамаш, телевиденин, радион программаш. Кест-кеста йукъайолура нохчийн дахарера цхьацца самукъане а, беламе а хиламаш буьйцуш йолу «Забаре дийцарш» рубрика. ХӀора лоьмарехь бохург санна зорбане йовлура кхоллараллица йукъаметтиг йолчу кегийрхойн материалаш а — дукха хьолахь Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хьехархойн институтан (1972-чу шарахь дуьйна — пачхьалкхан университетан), Соьлжа-ГӀалин мехкадаьттанан а, хьехархойн а институтийн студенташ хуьлура уьш.

Газетан редакторан даржехь 1963-гӀа шо кхаччалц болх бира Шаипов Ӏийсас. Оцу шарахь КПСС-н Нохч-ГӀалгӀайн обкоман сацамца «Ленинан некъ» газетан редактор хӀоттийра Мехтиев Хьасан. Вай лакхахь дийцина ма-хиллара, 1930-гӀа шераш дуьйлалуш иза «Серло» газетан редактор а волуш, цуьнан дӀадолорца «Ленинан некъ» аьлла цӀе хийцира газето. Дахаран а, журналистикин а доккха зеделларг долчу Хь. Мехтиевс, 1971-чу шарахь ша пенси ваххалц, доккха дакъа йукъадиллира «Ленинан некъ» кхидӀа а кхиорна. Оцу 1971-чу шарахь хьомечу газетехь редакторан декхарш йуха а — хӀинца 10 шарна — шена тӀелоцу Габисов Бийсолтас. Изданин уггаре а кхиамечарах цхьа мур хуьлий дӀахӀутту и итт шо (1971—1980 шш.).

1973-чу шарахь СССР-н Лакхарчу Советан Президиуман Указаца «Сийлаллин Билгало» орденца совгӀат дира «Ленинан некъ» газетана. 1980-1990-чу шерашкахь газетан редактор вара Айдаев ЮшаI.

Айдаев ЮшаI Ахъядович Нохч-ГӀалгӀайчохь хилла ца Ӏаш, цуьнан дозанел генна арахь вевзаш стаг вара. Нохчийн гоьваьлла Ӏилманча, филологин Ӏилманийн доктор, профессор, Россин Ӏаламан Ӏилманийн академин академик, Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин вице-президент, Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н культурин хьакъволу белхахо, Нохчийн Республикин Ӏилманийн хьакъволу гӀуллакххо, Россин йаздархойн а, журналистийн а союзийн декъашхо дуьненчу ваьлла 1938-чу шарахь Йоккхачу АтагӀахь. Дерриге а халкъаца цхьаьна махках ваьккхира 1944-чу шарахь. Нохчашна шайн Даймахка цӀаберза бакъо йеллачу 1957-чу шарахь тӀехдика доьшуш йуккъера ишкол чекхйоккху ЮшаӀа. 19 шо кхаьчна жимастаг вара ЮшаI цу хенахь, амма цуьнан хьекъало, кхетамо, йоза-дешар кӀоргера хааро, шен хенарнаш-м хьовха, баккхийнаш а цецбохура. Шайн Даймахка цӀаберза гӀертачу нахана тайп-тайпана дуьхьалонаш йеш болчу Ӏедалан гӀуллакххошца говза дийцарш дӀахьош, массо хӀуманца бала болуш хиларца, ма-дарра аьлча, нохчийн, гӀалгӀайн кегийрхойн баьчча хилира цунах. 1962-чу шарахь Ю. Айдаевс чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан педагогикин институтан историн-филологин факультет. Студент волуш дуьйна а нохчийн халкъан барта кхолларалла гулйаран а, цхьана къепе йалоран а балхо дӀалецира иза. Студентийн Ӏилманан кхоллараллин йукъараллин куьйгалхо хӀоттийра иза. Цо талламаш бан йуьхьарлаьцнера литература а, фольклор а, театр а, этнографи а. Цуьнан статьяш зорбане йовлура хенан зорбанехь а, Ӏилманан гуларшкахь а. Институт чекхйаьккхинчул тӀаьхьа дукха хан йалале Ӏилманийн кандидатан «Нохч-гӀалгӀайн советски драматурги (1920—1940 шш.)» темина диссертаци тӀечӀагӀйира цо. Белхаш бира Ю. Айдаевс Нохч-ГӀалгӀайн историн, экономикин, социологин, филологин Ӏилманан-талламан институтан декъан куьйгалхочун, Ӏилманан секретаран даржашкахь. 1972-чу шарахь «Ленинан некъ» газетан коьртачу редакторан заместитель хӀоттийра иза, ткъа 1973-чу шарахь «Комсомольское племя» газетан редактор чӀагӀвира.

«Ленинан некъ» газетехь нохчийн журналистикин а, литературин а хьаьрмахь кестта къегина седарчий хилла летар йолу керл-керла цӀерш гучуйовлу: Нашхоев Руслан, Кусаев Ӏадиз, Магомаев Леча, Яхъяев Хьасамби, Шайхиев Ӏалвади, Барзанукаев Ахьмад, Яхъяев Леча, Дашаев ШаIрани, Исмаилов Абу; рогӀерчу могӀарехь бара — Дадаев Сайд-Хьасан, Аболханов Хьаькам, Ахматукаев Адам, Джанаралиев Ӏимран, Юнусов Хьамзат, Газиева Аза, Бурчаев Хьалим, Сумбулатов Дени, Уциев Абу, Умхаев Хьамзат; цул тӀаьхьа — Шамсудинов Бувайсар, Цуруев Шарип, Тагаев Сайд-Хьасан, Сейлмуханов Муса, Сулумова Дети, Эльдерханова Зайнап, дуккха кхиберш а.

1985-1990-гӀий шераш мехкан историна йукъадахара керлачу реформийн, «довзийтаран-хийцамийн-чехкадаларан» мур санна. «Довзийтар» бохучо йукъалоцура Ӏедало ша беш болу болх шуьйра бовзийтар, бахамаллехь а, кхин мел долчу дакъошкахь а долу кхачамбацарш гучудахар, шуьйрачу хаамийн гӀирсашна йуьззина паргӀато йалар. Советски Союзан берриге а хаамийн гӀирсаш — телевидени, радио, хенан зорба — цхьатерра дӀабуьйлабелира хӀинццалц магош мел ца хилла гӀуллакхаш дийцаре дан, довзийта. Уггаре а алсам йийцаре йора Сталин коьртехь лаьттина зама, советийн системин бюрократи, массо тайпачу «къиношна» бехке лоручу партноменклатурин цхьаболчу векалша мел лелийна зуламе гӀуллакхаш, экологин проблемаш, и.дI.кх.а.

Заманан а, довзийтаран а керла хьежамаш йукъабаьхкира «Ленинан некъ» газетан балхана а. Цуьнан агӀонаш тӀехь гучуйовла йуьйлайелира цул цхьа-ши шо хьалха хила йиш а йац аьлла хетта йолу материалаш. Коьртачу декъана нохчийн къомана Сталинан гуоно 1944-чу шарахь йинчу вуно йоккхачу къизаллех лаьцна статьяш йара уьш: бӀаьргех хиш а оьхуш йоьшура нохчаша Хьайбахахь багийначу нахах, Хьалха-Мартанан больницехь дарбанаш лелош хиллачарна тоьпаш тохарх, Нохчийчоьнан лаьмнашкарчу Ӏаьмнашкахь дийна боллуш хи чу кхийсинчу нахах, махках бохуш берш бежнаш дӀасалелочу вагонаш чохь Ӏаьнан чиллахь дӀабигарх, Йуккъерчу Азехь дуьххьарлерчу муьрехь шелонна а, мацаллина а эзарнаш баларх…

Иштта, дуккха а нохчашна, къаьсттина къоначарна, дуьххьара девзира цхьа бӀе шо сов хьалха паччахьан Ӏедало махках баьхначу, Йуххерчу Малхбален пачхьалкхашка дӀасабаьржинчу нохчех, церан тӀаьхьенех лаьцна дийцарш а — ХIХ-чу бӀешеран Кавказан тӀом болчу а, и дӀабирзинчу а муьрехь паччахьан Ӏедало Туркойн махка дӀахьовсийначу, цигара Иордане а, Шема а, Иракъе а дӀасабаханчу нохчийн тӀаьхьенех лаьцна. Оцу дерригенах а шайн романашкахь, поэмашкахь дийцинера йаздархоша Айдамиров Абузара, Яхъяев Лечас, Рашидов Шаида, Дадашев Ӏабдуллас, кхечара а.

Кхин а цхьа тема — масех шо хьалха цунах лаьцна дуьйцур ду аьлча, цхьа а тешар а воцуш хилла йолу — динах лаьцна дийцарш хазахетарца а, дезаш а тӀеийцира газетдешархоша. «Ленинан некъо» йаздора бусалба динан эвлайаэх, устазех — хӀинццалц къайллах, хазацадезачарна дӀахазарна кхоьруш хьехийначу безачу нахах лаьцна. Имам Шайх Мансур, Сесанара Ташу-Хьаьжа, Зандакъара ГӀеза-Хьаьжа, Иласхан-юьртара Кунта-Хьаьжа, Эвтарара Митаев Ӏела, Дойкур-эвлара Арсанов Дени, Шелара Соип-молла, кхин дуккха а нохчашна беза хилла нах газетан дуккха а статьяшкахь, талламашкахь, интервьюшкахь коьрта турпалхой хилла дӀахӀиттира. Сих-сиха зорбане йовлура республикерчу Ӏеламнехан бусалба динах болу кхетамаш нахана бовзуьйтуш, кхоллалучу хаттаршна жоьпаш луш йолу материалаш.

ЙухадӀахӀотторан шерашкахь йукъараллин дахарх тайп-тайпана хетарш, хьежамаш бовзийтаран бакъболу кхерч хилла дӀахӀоьттира газет. КПСС-н Нохч-ГӀалгӀайн обкоман, НГАССР-н Лакхарчу Советан, Министрийн Советан коьртачу гӀирсех цхьаъ хиллашехьа республикерчу Ӏедалан кхачамбацарш Ӏорадахарна йукъа доккха дакъа диллира газето.

«Ленинан некъана» хилла ца Ӏаш, дийнна махкана а чолхе зама йара тӀейогӀуш йерг. Туьканийн йассайелла гӀопастанаш, вуно йоккха белхазалла, зуламхойн эвхьазабовлар, союзийн республикашкахь йукъара хьал меттахдийлар — и дерриге а диканиг дохьуш ца догӀура. М. С. Горбачевс бан гӀертийначу хийцамашкахь хилла дегайовхонаш йоьхна дӀайовлуш йара. Советийн Союзо кхоьллина хилла социализман цхьаьнакхетар йоха йолайеллера. Берлин шина декъе йоькъуш хилла пен хаьрцира. Малхбале Европера эскарш сихонца арадаха йуьйлира СССР. Ткъа 1991-чу шеран гӀуран (декабрь) беттан 26-чу дийнахь СССР цӀе йолу пачхьалкх дуьненан карти тӀера дӀайелира.

1990-чу шарахь Айдаев ЮшаI дӀаволу газетан редакторан даржера. Коьрта редактор хӀоттаво поэт, журналист Абдулаев Леча. Нохчийн гоьваьллачу поэта, Ӏилманчас Сулейманов Ахьмада йукъадаккхарца «Ленинан некъ» газето цӀе хуьйцу — «Даймохк» олий.

Абдулаев Леча Шарипович — нохчийн йаздархо, поэт, публицист, гочдархо, Россин йаздархойн а, журналистийн а союзийн декъашхо, Нохчийн Республикин хьакъволу журналист. Шен хенара берриге нохчий а санна, дуьненчу ваьлла Казахстанехь 1953-чу шеран чиллин (февраль) беттан 15-чу дийнахь. 1970-чу шарахь чекхйаьккхира йуккъера ишкол, цул тӀаьхьа — Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан къоман отделени. ХХ-чу бӀешеран 80-чу шерашкахь КГБ-с дӀакъевлинчу кхоллараллин «Пхьармат» цхьаьнакхетараллин бӀаьрла декъашхо вара иза.

Газетан керлачу цӀарца керлачу журналистийн тулгӀе йеара газете. Керла теманаш, рубрикаш, керла хаттарш а, жоьпаш а, керла декхарш, Ӏалашонаш, керла лехамаш а хьалха хӀуьтту газетана. «Даймохк» хӀинцца, хӀокху мӀаьргонехь кхуллуш йолу истори шен куьзган чохь схьагойту гӀирс хилла ца Ӏийра, иза йукъараллин синпха, лерса, бӀаьрса хилла дӀахӀотта дезаш дара. Иштта сийлахь декхар редакцин коллективана хьалха хӀоттийра цуьнан коьртачу редактора Абдулаев Лечас. Цо шена гонаха цхьа буй бой гулбо хьалхалера, дахаро а, хиламаша а бахчийна журналисташ а — Магомаев Салавди, Дадаев Сайд-Хьасан, Магомаев Леча, Тимирханов Ӏадлан, Алиев Ӏалви, Барзанукаев Ахьмад, кхиберш а, керла тӀебалийна къона, похIма долу, йахь йолу, заманан хийцамашна тӀекхуьуш берш а — Ицлаев Ӏабдул, Джанаралиев Ӏимран, Уциев Абу, Юнусов Хьамзат, Гапураев Хьасан, Умхаев Хьамзат, Шамсудинов Бувайсар, кхиберш а.

Йоццачу хенахь газете йазбелларш а, цуьнан тираж а масийттаза совйелира. Советийн тоталитаречу муьрехь Ӏедалан лакхарчу а, йуккъерчу а тӀегӀанийн гӀуллакххоша а, лахарчу тӀегӀанийн цхьайолчу хьукматийн белхахоша а бен газет йаздеш ца хиллехь, 1980-чу шерийн чаккхенехь а, 1990-чу шерийн йуьххьехь а «Ленинан некъан»-«Даймохкан» лоьмарш «Союзпечатан» газетийн киоскашкахь, олуш ма-хиллара, охьайахка йуьтуш йацара могӀарерчу дешархоша.

Бакъду, оцу тайпана газете хьашт хилар дукха гена ца делира. Деккъа цхьана «Даймохках» хьакхаделла Ӏаш а дацара и гӀуллакх, Советийн хиллачу боккхачу мехкан массо а дакъошкахь изза кхолламаш хилира хенан зорбанан изданийн а. Нуьцкъала, йоккха пачхьалкх йоьхначул тӀаьхьа йукъараллин дахаран дерриге а дакъошкахь, цу йукъахь Нохчийн Республикехь а, — экономикехь, могашаллаӀалашйарехь, дешарехь — иэшамаш хиларан, дукхахйолу предприятеш, фабрикаш, заводаш дӀакъовларан, белхазалла кӀаргйаларан бохаме тӀаьхьенаш йара уьш. Беттанашкахь, шерашкахь алапаш а, пенсиш а, берашна пособиш а луш йацара. Цундела бахархойн таронаш йацара йа «Даймохк», йа «Грозненский рабочий», йа «Зов земли», кхидолчу а газеташка йазбала а, уьш иэца а.

Нохчийн Республикехь оцу муьрехь революцин шовкъ йаьржинера. Халкъ партешка, боламашка, дакъошка декънера оцу хьуно. Соьлжа-ГӀалахь йиллина дӀахьош ши митинг йара, дуьхь-дуьхьал хьежамаш а болуш. Герзех а цхьаьна пайда а оьцуш, тобанийн вовшашца къовсамаш хуьлуш меттигаш а йогӀура. Оцу муьрехь нохчийн гоьваьлла йаздархо, къоман йукъараллехь шуьйра йевзинчу «Йеха буьйсанаш» трилогин автор волу Айдамиров Абузар «Даймохк» газетан агӀонаш тӀехь зорбатоха волавелира шен ира, кӀорггера философи шайца йолу публицистикин статьяшна. Махкахой кхетаме, собаре кхойкхура цо, ткъа массо а тӀегӀанара политикаш — шаьш йуьхьарлаьцначу Ӏалашонашкахь ойла йаре, кхана-лама махкана а, къомана а зуламе девр долу гӀуллакхаш цадаре. ХӀинца, цул тӀаьхьа дуккха а хан йаьлча, вайна гуш ма-хиллара, бух боцуш дацара йаздархочун сагатдарш, цо бина кхайкхамаш а. Цу хенахь Айдамиров Абузара зорбане йаьхна статьяш тӀаьхьуо, «Вайн амалш» аьлла цӀе а йолуш, къаьсттинчу киншкин барамехь арайевлира.

Шовкъе бахана нах газетан дашца кхетамчу бало гӀертарх а, и нах Ӏехош болу политикаш совцаре кхийкхарх а, дакъошка йекъалуш йолчу йукъараллин барт хиларе сатийсарх а гӀуллакх хирг цахиларх кхетта Абдулаев Леча 1993-чу шеран аьхка «Даймохк» газетан коьртачу редакторан даржера дӀавелира. Кхоллараллин коллективо къайлах кхаж тосуш бинчу харжамашца оцу дарже магийначу журналиста, гочдархочо Юнусов Хьамзата а (1991-чу шарахь дуьйна коьртачу редакторан заместитель вара иза) тӀе ца лецира и болх. ШолгӀа а кхаьжнаш а тесна, республикехь вевзаш волу журналист, хьехархо Сумбулатов Дени коьрта редактор хаьржира белхахоша.

Де-дийне карзахдолуш дара республикера хьал. Халкъе а, дуьхь-дуьхьал лаьттачу тобанашка а газетан агӀонаш тӀехь кхайкхамаш бо Айдамиров Абузара, Сулейманов Ахьмада, Бено Амина, Хаджиев Саламбека, Иорданехь гоьваьлла вевзаш волчу къаночо Джамо Ӏабдул-Бакъис а. ХӀора дийнахь редакце оьху хьолана сагатдеш болу махкахой — хьерайаьлла йоьду зама а, гуобаьккхина кхехка кегари а синтеме йалоре болчу сатийсаман кхерч го царна газетехь. Редакцин поште де-дийне бӀеннаш кехаташ кхочу — республикин бахархоша йаздо шайн сагатдечух, шайн баланех, махкана тӀебан тарлучу боккхачу бохамах ойланаш.

Оцу бохаме дукха хьежа а ца дийзира. 1994-чу шеран гӀуран (декабрь) беттан 9-чу дийнахь № 2166 йолуш «Нохчийн Республикин махкахь а, хӀирийн-гӀалгӀайн къовсаман дозанашкахь а бакъонехь йоцчу герзашца кечйинчу тобанийн гӀуллакхалла сацоран хьокъехь» долу Россин Президентан Б.Ельцинан указ арадолу. Делахь хӀета оццу гӀуран (декабрь) беттан 11-чу дийнахь Нохчийчоьнан пачхье Соьлжа-ГӀала йолчу агӀор схьадуьйлало Россин герзех доьттина эскарш, ткъа гӀуран (декабрь) беттан 31-чу дийнахь, керла шо тӀеоьцучу буьйсанна, Россин оборонан министран омрица Соьлжа-ГӀала схьайаккха тӀелетира эскарш.

1994-чу шеран гӀуран (декабрь) беттан 31-чу дийнахь «Грозненский рабочий» издательствон типографехь зорбатоьхнера газетан дӀадоьдучу шеран тӀаьххьара лоьмар. Амма редакци ца ларийра иза схьаэца а, дӀасайахьийта а — Нохчийн Республикин пачхьехь Соьлжа-ГӀалахь федеральни эскаршний, Дудаевн гӀовттамхошний йукъахь дӀадоьлхуш луьра тасадаларш дара. Газетан тираж йаьгна ца Ӏийра, иттаннаш шерашкахь редакцис гулйина йерриге а архив хӀаллакьхилира, цу йукъахь — «Советийн Автономин Нохчийчоь» а, «Серло» а, «Ленинан некъ» а, «Къинхьегаман байракх» а газетийн шаьш саннарш кхин йоцу экземпляраш а — нохчийн къоман ненан маттахь долчу газетан историн бух къиза багийра тӀеман цӀаро.

1995-чу шарахь цкъа Сумбулатов Денин куьйгаллица газетан болх меттахӀоьттира, амма кхин ши шо даьлча арахеца ахча цахиларна дийнна пхеа шарна сецира иза.

Нохчийчохь хьалхара тӀом дӀабирзинчул тӀаьхьа даьхкина шераш (1996—1999) шайн карзахаллица 1991-1994-чуй шерех терра хилира — керлачу тӀеман хьу йара хӀаваэхь хьийзаш. Республикин тайп-тайпанчу дакъошкахь Ӏедалан куьйга кӀел йоцу герзашца кечйелла тобанаш йара вовшахйетталуш. Чаккхенан жамӀаца и дерриге а чолхе хьал Басаев Шемалан куьйга кӀел «Дагестане поход» йаре дирзира, цуьнан лорах 1999-чу шеран гурахь Нохчийн Республикин махкахь шолгӀа тӀом — шех терроризманана дуьхьал кампани аьлла болу — дӀаболабелира.

«Даймохк» газет, республикера кхийолу зорбанан изданеш а санна, шозлагӀа хӀаллакдира — редакцис йуха а ондда къахьоьгуш гулйина хилла архив рогӀерчу тӀеман цӀаро чим бина охьайиллира.

2000-чу шарахь политикин стиглахь нохчийн къам бохамех кӀелхьарадаккхар шен кхолламехь дӀайаздина хиллачу стеган седа гучуболу — иза Кадыров Ахьмад-Хьаьжа вара. Оцу уггаре а хьалхарчу чолхечу муьрехь тӀаьхьатетта йиш йоцу Ӏаламат маьӀне, дийнахь-буса садаӀар доцуш, ша динчу гӀуллакхашна йукъахь Нохчийн Республикин хьалхарчу Президентана, Россин Турпалхочунна Кадыров Ахьмад-Хьаьжина (Дала гӀазот къобалдойла цуьнан) меттиг карийра республикин хенан зорба меттахӀотторехь дерриге а дезарш дан. 2002-чу шарахь уггаре а хьалха меттахӀиттийначу газеташна йукъахь дара «Даймохк». Хьалхарчу 2002-2003-чу шерашкахь виъ коьрта редактор хийцало газетехь — Цуруев Шарип, Аболханов Хьаькам, Шамсудинов Бувайсар, Сатуева Луиза. «1923-2003: „Даймохк“ газетан 80 шо» цӀе йолуш арайаьллачу буклета тӀехь цу хенахь коьрта редактор хиллачу Сатуева Луизас йаздо: «Газето 80 шарахь бинчу историн чолхечу некъах лаьцна дуьйцуш, суна хетарехь, нийса хир дацара Цуруев Шарипан а, Аболханов Хьаькаман а, Шамсудинов Бувайсаран а доьналла бахьанехь и арадийлина боца мур ца хьахийча. Йа Ӏедалера, йа таронаш йолчу нахера гӀо хиларе ца хьоьжуш, шайн могашалла а, хан а ца лоьруш, шайн хӀусамех йа йолах лаьцначу петарех редакцин чоьнаш а йина, дахарна кхерамечу хьелашкахь дерриге а дира цара газет шен-шен хенахь арадалийта а, дешархошна тӀекхачийта а»^[14].

2003-чу шарахь газетан коьртачу редакторан дарже йухавалаво Абдулаев Леча. Газето шен коьрта декхар кхочушдо — республикин йукъараллин-политикин хаамаш баржоран зорбанан гӀирс хиларе терра, политикехь, экономикехь, культурехь, Ӏер-дахарехь, законаш кхолларехь, исбаьхьаллин литературехь, спортехь, кхин мел йолчу агӀонашкахь хуьлуш дерг Нохчийн Республикин бахархошна довзийтар. «Даймохк» газетан агӀонаш тӀехь вайна карайо массо тайпана жанраш: хаамийн — отчет, хаам, интервью, репортаж; талламан — корреспонденци, статья, рецензи, исбаьхьаллин-публицистикин — суртхӀоттор, очерк.

Оцу муьрехь Абдулаев Лечас вовшахтоьхначу тобанна йукъахь коьртачу декъана нохчийн журналистикин зеделла белхахой бу: Шамсудинов Бувайсар — коьртачу редакторан хьалхара заместитель; Дадаев Сайд-Хьасан — коьртачу редакторан заместитель; Аболханов Хьаькам — культурин декъан редактор; Дашаев ШаIрани — кӀошташкара шен корреспондент, тӀаьхьуо — политикин декъан редактор; экономикин, политикин дакъойн корреспонденташ Алиев Ӏалви, Яхъяев Хьасамби, Курбанов Ваха; корректорш Алиева ПетӀамат, Арсамирзаева Асет. Оццу шерашкахь керла цӀерш а гучуйовлу газетехь: Хабаев ИсмаӀал, Абдулаев Мохьмад, Абубакаров Рамзан, Сагаева Залина, Истамулов Рамзан.

2012-чу шарахь дуьйна «Даймохк» газетан коьрта редактор ву Шамсудинов Бувайсар.