Краснодар

Краснодар лаьтта сахьтан асанехь МСК (москохан хан) . UTC хан дӀасататтар хуьлу +3:00^[13]. Лелочу хенаца а, географин дохаллица а^[14] йуккъера маьлхан делкъе Краснодарехь хуьлу 12:24.

Краснодар лаьтта барамера шораллин къилбаседа дозанехь, климат йу бараме континентан тӀера субтропикин кхаччалц (Кёппенан климатан классификацица Cfa)^[15][16]. Температураш Нью-Йоркехь а, Филадельфихь а санна йу, Ӏа кӀеда хуьлу, хаддаза ло доцуш, йовха аьхке хуьлу. Краснодарехь аьхке уггар беха мур бу, лаьтта 5,5 баттахь (май—сентябрь). Краснодарехь Ӏа доца ду, йуккъера барамехь 40 де, гергарчу хьесапехь январь йуккъера февраль чекхбаллалц. Уггаре хийцалуш йолу мур бу бӀаьсте а, гуьйре а.

ГӀалина йуккъехула догӀу Къилбаседа Кавказан уггар доккха хи ГӀоба. Цуьнан йохалла йу 870 км, цуьнан бассейнан майда йу 57 900 км². ГӀалина уллехь ГӀобан харш хьийзина ду. Шен Ӏаламан дӀадахарехь меттигашкахь хино дуьххьара некъ боккхура, шен дӀадахар нисдеш. Хьалхалера голеш кхоьллина тогӀенан Ӏаьмнаш. Цуьнан масала ду Шира ГӀоба Ӏам Краснодаран уллехь^[18].

Шен хин харш таьӀна хилар бахьана долуш, ГӀоба хи билгалдолу сиха леларца, цуьнца цхьаьна хи хьаладаларан а, лекха хиш долчу хенахь а боккха хӀаллакбаран ницкъ хуьлу. Масала, Краснодарна гергахь хин тӀегӀа лестадаларан амплитуда кхаьчна 5 метре. Хи охьадагӀар нисдархьама, 1973 шарахь дӀадолийра Краснодаран махкахь уггаре йоккха хилоттийла йар, иза йузий, эххар а ГӀобан хин дӀадахар нисдо цуо^[18].

Хьалха гӀалахула чекхдолура эрк Карасун. ТӀаьхьа, антропогенан фактораш бахьнехь, Карасун эрк дийкъира масех шеш лаьттачу хишна.

Краснодаран хилоттийла	ГӀоба эрк гӀалин дозанахь	ГӀоба эрк. МикрокӀош ГӀобан йистехь	Верхни Покровски Ӏам (Карасун) гар

Краснодаран уллехь ГӀобанан Ӏункара берд

Шира ГӀоба Ӏам (Малхбузен дакъа) ТЭЦ хи чухоьца

Шира ГӀоба Ӏам (Малхбален дакъа) ТЭЦ-на хи латто

Шира ГӀоба Ӏам Солнечни гӀайренна а, Доккха гӀайренна а йукъара парканна а йукъара

Краснодарера Ӏаламан хьал ирча ду боху талламхоша. Къаьсттина хьалха лаьтташ хаттар ду автомашинашца хӀаваъ бехдар. ГӀалин коьрта автомагистралаш дехьайовлучу кӀошташкахь кӀораводородийн а, кӀорамусталлин а, азотан оксидан а тӀегӀанашкахь 1,5-7-зза сов хуьлу мегаш долчу дозанал^[19].

2015-гӀа шо чекхдолуш а, 2016-гӀа шо долалуш а Оьрсийчоьнан гӀаланашна йукъахь уггаре а дукха дӀайазйина машенаш яра Краснодарехь. Нагахь санна Москохахь 1000 стагана 417 машен йелахь, Краснодарехь 437 йу. Аьхка транзитан некъо доккха дакъа лоцу, машенийн некъ 2 миллион машене кхаччалц алсамболу.

Ӏилманчаша билгалдаьккхина, энерги кхуллу объекташ а, мехкадаьттан химин заводаш а, мехкадаьтта доккху заводаш а, йагориг латтош йолу промышленность а хилар бахьана долуш хӀаваъ бехдар вуно лакхара хилар. ГӀалин йуккъехь азотан диоксидан а, кӀорамусталлин а барам 1,5-2-зза лакхара бу кхечу кӀошташкахьчул. И хьал кхетадо гӀалин кхечу кӀошташкахь йолчу предприятешкара и хӀуманаш хаддаза чуйогӀуш хиларца, цуьнца цхьаьна малхбузера а, къилба-малхбалера а, малхбалера а мох леларца цхьаьна. ГӀалин промышленни кӀошт уггаре а дукха бехйо, дукха хьолахь нийса болх ца бар бахьана долуш йа лаьттан чан гулйеш а, газ цӀанъеш а йолу гӀирсаш галбовлар бахьана долуш. ТӀаккха а 2017 шарахь РФ Ӏаламан ресурсийн а, экологин а министралло талларан жамӀехь, Краснодар кхоалгӀа меттигехь йу хӀаваан цӀоналлица 500 ст. вахархо волчу Российн гӀаланашна йукъахь^[20].

Лакхара антропогенан Ӏаткъам бо гӀалин хин объекташа. Хи чохь йу масийттоза хила мегачул сов зуламе хӀуманаш, царна йукъахь цӀестан, эчиган, маьхкдаьттан кӀоравдородан нитратийн иэдарш.

Краснодаран куьйгалхоша масийттазза дӀахьедира, гӀалин бахархойн терахь хаъал сов ду 1 миллионал аьлла. ГӀалин Ӏедалш сатесна бара 2010-чу шарахь Йерригроссийн бахархойн терахь дӀайаздарехь 1 миллионал сов бахархой дӀайазбийр бу аьлла, амма иза ца хилира. Зорбане баьхнера гӀалахь дӀайазбинчу бахархойн терахьах лаьцна хаамаш, ткъа 2013-чу шарахь, хаамийн гӀирсаша дийцарехь, и терахь 1 миллионал тӀехдаьлла. 2018-чу шарахь сентябрь беттан 22-чу дийнахь, гӀалин 225 шо кхачарца доьзна даздарш дӀахьош, Краснодаран мэро леррина дӀахьедар дира, гӀалин бахархойн терахь 1 миллионал совдаьлла аьлла. Амма Росстато зорбане яьккхинчу статистико харцдира и дӀахьедар. 2021-чу шарахь дӀабаьхьира рогӀера Йерригроссийн бахархойн барам, регионан губернаторан а, гӀалин мэран а дӀахьедаршца, тептарехь 1,65 миллион гӀалин вахархо вара. Амма Росстато зорбане баьхначу бахархойн дӀайазбаран хьалхара хаамаш хаъал лахара бара: 1,1 миллион вахархо. ГӀалин мэро дӀахьедина, шена хетарехь, гӀалин бахархойн терахь 1,65-1,7 миллион стаг ву, Росстатан хаамаш «къовсаме баха беза»^[89]. ТӀаккха а 2021 шеран багарбаран хаамаш хилира хьалхара кхиам, Краснодаран гӀала-миллионер хилар.

Краснодаран агломераци йехачу хенахь йара Российн масех миллионнан агломерацех цхьаъ, гӀала-миллионер йоцучу гӀаланех. Агломерацин бахархой барам кхочуш бу 1 миллион ах миллион стаге. Краснодаран агломераци регионашнайукъара йу, Краснодаран мехкан а, Адыгейн Республикин цхьа могӀа латтанаш^[90].

Краснодар — Оьрсийчоьнан къилбан коьрта индустрин центр йу. 2015 шарахь гӀалахь хилира гергарчу хьесапехь 30 % берриг Краснодаран махкахь арахоьцучу сурсатех. Краснодаран промышленность гойтуш йу 127 йоккха а, йуккъера а предприяти, кхин а эзар сов йу жима бизнес санна классификаци йина. Оцу предприятеша белхан меттигаш ло 40 эзар гӀалин вахархочунна, я 17 % берриг белхан бахархошна^[104].

ГӀалин коьрта индустри йу маьӀданаш дахар а, сурсаташ арахецар а, электроэнерги а, газ а, хи а дахар а. ГӀалин уггаре а кхиъна дакъош ду кхачанан а, кхача кечбаран а индустри, шайна йукъахь тонкийн гӀирс а, транспортан а, гӀирсийн а сурсаташ кечдар, Краснодаран мехкадаьттан завод, минералан кхача кечбар, каучук а, пластикан сурсаташ арахецар а, зорба тохар а, химин сурсаташ арахецар а^[104]. Краснодаран чархийн завод (хӀинца дӀакъевлина йу) лерина йара урхаллин а, бараман а гӀирсаш кечбарехь а, арахецарехь а. Къилбаседа хала станокийн завод (хьалха Сединан станокийн завод) — Къилба Россехь уггар йаккхийчех станокаш йеш йолу заводех йу^[105][106], токаран-каруселан чархийн, шорта Ӏалашонаш кечйаран йаккъийн, йохаллин-фрезерийн йаккъийн проекташ, кечйо, монтаж йо^[107]. ООО «КЛААС» — Оьрсийчохь цхьаъ бен йоцу завод йу Claas брендан йуьртабахаман техника арахоьцуш йолу, концернан дерриг дуьнентӀехь йолчу 13 говзанчийн йукъахь уггаре а йоккхачу йиъ заводех цхьаъ (2003 шарера 2020 шо кхаччалц инвестицеш 160 млн евро йара). 48 гектар майда йолчу, 550 стагах лаьттачу штатехь йолчу заводо вовшахтоьхна TUCANO йалта гулдечу комбайнашна а, AXION а, XERION а тракторшна а йуьззина производствон цикл^[108].

2017-чу шарахь промышленностан сурсатийн уггар доккха дакъа дӀалаьцна электроэнергино а, газо а, Ӏаьнаро а хӀаваан кондиционированицаа болх бечу предприятеша — 52,8 %. ШолгӀачу меттехь йара сурсаташ арахоьцу предприятеш — 42,4 %; царна йукъахь уггаре а доккха дакъа кхачанан индустрин предприятешкахь хилла — 34,5 %^[109], царна йукъахь дукха хан йоцуш кхоьллина, амма динамикехь кхуьуш йолу предприяти — «ГӀобанан кондитер»^[110].

ГӀалин экспортехь коьртаниг ду кхачанан сурсаташ. Мерза орам, крахмал, инулин, кӀен клейковина экспорт йо Албане а, Молдове а, Мисаре а, Йамане а, Сенегале а, Танзане а. Дуга а, хьаьжкӀаш а экспорт йо Йоккха Британе. Йакъийна горох — ХӀинде а, Пакистане а. Буьртиган йалташ, кхоьш, борц, маьлхан даьтта — Гергара Малхбале а, Евробертана а, Африке а. Дийнатийн мохь а, промышленностан ораматийн даьттанаш, балоз Ӏамерикан Цхьаьнатоьхначу Штаташка. Иштта гӀалара экспорт йо йуьртабахаман техникин, компрессорийн а, компрессоран гӀирсийн а, пхьегӀийн а, контейнерийн а, промышленни нано- а, ультрафильтрацин а агрегаташ, газан индустрина лерина дӀакъасторан гӀирс, кхин а^[104].

Краснодар эксплуатаце йоху хӀусамийн боларца а, барамца а кхечу регионашца йуьстича лидершна йукъахь йу — Москохаца а, Петарбухца а цхьаьна^[111]. 2011 шарахь мехкан йуккъехь йира 1 млн 75 эз. йеакӀов метр хӀусамаш^[112]. 2010 шеран жамӀашца «гӀишлошйаран» категорехь бинчу белхан барам бара 35,9 млрд сом, цу йукъахь 19,2 млрд сом йаккхийчу а, йуккъерчу а предприятешна, иза 81,8 а, 78,2 а % хилла, догӀуш ма-хиллара, 2010 шеран тӀегӀанца дуьстича. 2011 шеран январь-март баттахь йерриг хӀусамаш дӀайаларан гайтам 2010 шеран оццу муьрца дуьстича 113 % бу.

2021 шарахь Краснодарехь йина йелира 2 617 000 м² хӀусам, цуо таро йира гӀалина лидер хила (шолгӀа шарахь хьалхий-тӀаьхьий) Российн гӀишлошйаран боларшца. Йукъара барам вехачу хӀусамех цхьаьна стаганна кхочу Краснодарехь 39,9 м². Говзанчаша билгала ма-даккхара, иштта гайтамаш хилира къилба регионашкахь короновирусан пандеми бахьна долуш дозанаш дӀакъовларна^[113].

Дуккхапетарийн нах беха цӀенош муниципалан кхолламехь Краснодар гӀалан до 85 гӀишлошйаран компанино^[114], цӀенош до сихха хьаладутту конструкцех — 26 компанино.

ГӀало кхочушйира регионан Ӏалашонан программо «Краснодар — коьртачу гӀалин куц-кеп», иза лерина йара 2008—2011 шерашкахь, цу йукъа йогӀура гӀалин инженерийн гӀоьналлин инарлин планаш кечйар, цуьнан йуккъера дакъа меттахӀоттор, цу йукъана йукъара архитектурин а, историн а куц-кеп лардеш, некъан меттигаш меттахӀитторан а, коьрта реконструкцин а объекташ ларйар. ткъа иштта экологин хьал йукъара тодарца, бердаш лардарехь болх барца, йукъараллин транспортан сервисаш кхиорца а, гӀалин социалан сфера кхиорца а территори сенйар^[115].

2012 шеран 26 январехь Краснодаран гӀалин думин кхеташонехь чӀагӀйира керла кхиаран йукъара план, цу тӀехь билгалдаьккхина Краснодаран кхиаран некъаш гергарчу 40 шарахь. ГӀалин дозанна йукъадогӀу латтанийн майда алсамйаьлла гергарчу хьесапехь 15 эзар гектар, уггаре а хьалха йуьртан меттигаш йукъайахар бахьана долуш. Хьалхарчу муьрехь дӀахьош ю Малхбален-Кругликовски а, Парковски а, ГидрогӀишлошйархой микрокӀошташкахь интенсиван гӀишлошйар. Планехь ду сурсаташ арахоьцу объекташ йар а, нехаш дӀайуьйш йолу завод а, логистикин йаккъаш йар а, кхин а тӀеман аэродром гӀалин чура арайаккхар.

2019 шарахь «тӀаьхьалонан гӀала йаран Ӏилманан-талламан институто» Краснодаран кечйина Инарлин план 2021—2040 шерашна гайтина. Планан авторша кховдийна гӀала кхиаран кхоъ концепци: компактан (лекха гӀишлош йар, йукъарадоккхуш долара а, кӀезиг гӀоташ йолу а хӀусамаш йар), агломерацин (буьйра гӀалин дозанашкахь долуш, агломераци кхиор), полицентрин зӀаьнарийн модель (цхьабосса, асанашца кхиор йуккъера йисташкахьа, цу йукъахь агломерацин ши аса а йолуш). Инарлин план йукъа йоьду транспортан инфраструктура кхиор: Ленинан кӀотаран кӀоштахь керла аэровокзалан комплекс йар, Краснодаран хилоттийлин кӀоштахь эркан порт йар, ГӀобан чухула лелаш бурамаш дар, сихаллин цӀерпоштнекъ биллар, Краснодар Дон-тӀера-Ростовца а, Сочи а вовшахтаса^[116].

ГӀалин гӀилошйаран кхоченехь коьрта баланех цхьаъ бу законашца йеш йоцу гӀишлош. 2012 шеран март чекхболуш Краснодаран Ӏедалша мах хадийра «шеш йинчу гӀишлойн» 10 млрд сом аьлла, кхин а сацийра 65 законехь доцу а гӀишлошйар^[117].

ГӀишлош дукха йина ца Ӏаш, гӀалахь карарчу хенахь къегина харц урбанизаци, башха чӀогӀа иза хаало гӀалин йукъахь а, цунна уллера посёлкашкахь а.

Краснодаран мехко хьалхара меттиг йоккху Къилба федералан гуонехь розницехь йохк-эцаран оборотан чухоамца^[118]. Краснодаран йохка-эцаран оборот кхаьчна 290 млрд соьме 2010 шарахь, 1,3-зза алсам 2009 шарахьчул. ткъа болх беш йу, Краснодарера сурсаташ арахоьцуш болу шуьйра кхаж а болуш. Краснодаран экономикин 52 % дакъа ду йохк-эцаран.

Краснодаро 2009 шарахь йоккхура хьалхара меттиг Россехь бахархойн синна гипермаркеташца^[119]. SRG консалтинган тобано бинчу талламийн жамӀашца, Краснодар шолгӀа меттиг дӀалаьцна цхьа миллион сов бахархой болчу гӀаланашна юкъахь (Москох а, Петарбух а йоцуш) йохка-эцаран меттигаш хиларца: 910 м2 1000 вахархочунна.

SRG консалтинган тобано бинчу талламийн жамӀашца, Краснодаро шолгӀа меттиг дӀалаьцна цхьа миллион сов бахархой болчу гӀаланашна йукъахь (Москох а, Петербух а йоцуш) йохка-эцаран меттигаш хиларца: 910 м2 1000 вахархочунна^[120]. ГӀалахь дукха йу тайп-тайпана йаккхий йохка-эцаран предприятеш, шайна йукъахь дуьненайукъара а йолуш — «Ашан», «Леруа Мерлен», «Castorama», «METRO AG»; федералан йерш — «Маяк», «Светофор», «Магнит», «Лента», «Пятерочка», «Перекресток», «О’кей», «Столплит», «Посудацентр», «Унидом», «Домашний мир», «Hoff»; регионан йерш — «Табрис», «Кубань инструмент», «ПАЛЬТО.РУ», кхин йолу а машанаш. Краснодаран экономикина иштта гӀуллакх до йохка-эцаран йаккъаша, уьш лаьтта гӀалина йукъахь (Краснодарехь дуьххьарлера Европан тӀегӀан йохка-эцаран йукъ йу «ЦӀен Майда») а, луларчу кӀошташкахь а, уьш йац оцу гӀалин административан агӀор доккха дакъа. «МЕГА-Адыгея-Кубани», лаьтта Адыгейн Тахтамукайски кӀоштахь 2015-гӀа шо долалуш Краснодарехь болх беш йара кхин а пхиъ йохка-эцаран йукъ, хӀораннан а майда 100 эзар м2 сов йара: «Галерея»-Краснодар, «Галактика». «СБС-Мегамалл», и «ОЗ-Молл». Йу махлелоран йакхаш «Вега», «Меридиан», «Медиаплаза», «Центр Города», «Сити-Центр», «Кристалл»

Къоьлла йолчу 2009 шарахь сурсатийн оборот Краснодарехь кхин дӀа а кхиара, оцу хенахь дуккху а гӀаланаш гойтура сурсатийн оборотан харц динамика^[121].

1994 шарахь Краснодарехь болх бан йолийра NMT 450 стандартах пайдаоьцуш йолу дуьххьарлера зӀенан маша. 1997 шарахь «Кубань-GSM» компани дуьххьара хилира GSM стандартах пайда а оьцуш, зӀенан сервисаш латтош. 2001 шарахь «МегаФон» кхаьчна Краснодаре, цул тӀаьхьа «Билайн» 2002 шарахь. 2003 шарахь кхин цхьана федералан операторо, «МЭЗ» дӀалаьцна «Кубань-GSM».2008 шарахь Краснодаран зӀенан базарахь йукъайелира «Tele2».

Массо а «Йоккха тройка» операторша а, иштта Теле2-но а гӀо бо 3G-на HSDPA-ца а, 4G-на а LTE технологица. Краснодарехь CDMA мобилан операторш бу «Кубтелеком» а, «Скай Линк» а. «Скай Линк» компанино шен машанашкахь лелайо EV-DO revA технологи, цо аьтто бо 3,1 Мбит/с кхаччалц лахахь а, 1,8 Мбит/с кхаччалц лакхахь а. «Скартел» компанино болх беш йу гӀалахь Yota брендца, LTE хӀаваэхула машанаш луш^[122].

Индустрин аналитикан «ComNews Research» агенталло бинчу талламца, 2011-чу шарахь Краснодаран мохк хьалхарчу меттехь бара зӀенан сервисийн мах лахара болчу регионийн тептарехь. Цул сов, Краснодаран махко боккху 3-гӀа меттиг Россехь мобилан интермаша лелочеран барамца (бахархойн 38 %)^[123].

ГӀалахь лаьтта «КраснодарЭКСПО» — Къилба Российн йаккхийчех гайтаман йукъ^[124], наггахь хьосташкахь олу «Российн йаккхийчехь регионан гайтаман йукъ»^[125]. «КраснодарЭКСПО»-с кхочушйо гайтаман проекташ, масала, Дуьненаюкъара агропромышленни форум «ЮГАГРО», Къилбан архитектурин а, гӀишлошйаран а форум, Къилбан туризман форум, «ЧагӀар а, маларш а», «UMIDS», «Къилбан мебелан а, дечигах болх баран а салон», «MOBI», «Са йолу хьошалла», «Айхьа вие хьо» форум^[126].

Краснодарехь карарчу хенахь 80 сов хьеша цӀа, уггаре йоккханиг царех — «Интурист» хилларг^[127], «Кавказ», «Турист», «Москох»^[128]. Хьешан цӀенош классификаци йина Хьешан цӀенош а, кхин йолу дӀатарбаларан объекташ а классификаци йина Цхьаьнатоьхначу системица^[129]:

Категори Хьешан цӀийнан цӀе Римар Mariott Hilton Garden Inn Forum Plaza Савой Пети Уют

Категори Хьешан цӀийнан цӀе Премьер Атон Ibis Troy Карамболь Оазис Къилбе

Иштта ду иттаннаш хьешан цӀенош тайп-тайпа классан, оцу классификацех чекх ца йевлла^[130].

2007 шеран ноябрехь хьеший тӀеоьцу 4 седа болу бизнес-отель «Форум» шуьйра харжа йиш йолуш конференц-залаш а, дийцарш дан чоьнаш а йолуш^[131].

2013 шеран апрелехь гӀалахь дӀайиллина 4 седин хьешан цӀа Hilton Garden Inn, Краснодарехь дуьненайукъара классан хьалхара хьешан цӀа хилла иза^[132].

2018 шеран 1 июлехь Краснодарехь йара 332,8 эз. йайн автомобилаш, оцу гайтамца Россехь 8 меттигехь йара (Москохал, Петарбухал, Екатеринбургал, Новосибирскал, Самарел, Казанел, Нижни Новгородал)^[133].

Краснодарехула чекхдовлу федералан а, регионан а маьӀна долу некъаш^[134]:

8М4. — федералан магистралан автонекъ М4 «Дон» Москох — Новороссийск. Автомагистралан бохалла — 1544 км.

А146. — автомобилан некъ федералан маьӀнийн Краснодар — Новороссийск — Верхнебакански.

А147. — Краснодар — Джубга — Сочи — Адлер. Некъан йукъара бохалла — 253 км.

А289. — автомобилан некъ федералан маьӀнин Краснодар — ГӀобан-тӀера-Славянск — Темрюк — автомобилан некъ А-290 Новороссийск — Керчь. Некъан йукъара бохалла — 151 км.

Р268. — автомобилан некъ регионан маьӀнийн Краснодар — Ейск.

Р251. — автомобилан некъ регионан маьӀнийн Темрюк — Краснодар — Кропоткин. Кхин дӀа а ца воьрзуш, цунна тӀехула Ставрополе воьду, Новоалександровскехула а, Изобильнехула а.

План йу механ некъ бан Краснодар — Абинск — Кабардинка^[135].

Краснодаран некъаш ду 1650 км, царах 1334 км силам биллина, 305 км гравийца, 12 км силам боцуш. ГӀаланашна йукъара а, гӀалин йистера а автобусийн сервис лела кхаа автовокзалера: Краснодар-1, Краснодар-2, Къилбера. 2008-чу шарахь РБК-н хаамашца, Краснодар 5-чу меттехь йу Оьрсийчохь 1000 вахархочунна машенийн терахьца^[136], иза бахьнехь гӀалахь новкъа тӀаьхь пробкаш хуьлу. И бала дӀабаккхархьаму, масала, план йу кхио «хьекъале машенош хитто» машанаш, къасто цхьацца асанаш йукъараллин транспорт^[137]. Краснодаран транзитан проект кхиоран болх дӀахьош бу, цуо шена чулоцу Тимашевске хьажийна цӀерпоштнекъан лини дӀа а йаьккхина, цуьнан метта хаддаза автомобилийн дӀасалеларан лекха маршрут а, чехкалла йолу трамвайн маршрут а йар^[138].

Краснодар — коьрта цӀерпоштнекъан йукъ йу. ГӀалин кхоъ цӀерпоштнекъан вокзал йу цмгахь: Краснодар I , Краснодар II , Краснодар-Сортировочни . Оьрсийчоьнан цӀерпошташ толлуш йу вокзалера аэропорте кхаччалц «Аэроэкспресс» цӀерпоштан сервис йолор^[139].

ГӀалин коьрта хӀаваан кевнаш ду Краснодаран Пашковски дуьненайукъара аэропорт, иза йу гӀалин малхбалехь. Аэропортехь шиъ дӀасалела некъ бу, массо а бохург санна тайпана кеманаш а, беркеманаш а лело сертификат йу. Цо лелайо 50 сов Оьрсийчоьнан а, дуьненайукъарчу а авиакомпанийн графикан а, чартеран а рейсаш. Аэропортехь дӀахӀоттийна йу «ЮТэйр» а, «Азимут» а цӀе йолу ши авиакомпани. Цигахь база йан дагахь йу «Победа».

2014 шарахь аэропорто дӀалоцура 7-гӀа меттиг пассажираш дӀабигарца Россехь — 3,4 млн пассажир (москохара кхоъ (Домодедово, Шереметьево, Внуково), петарбухан (Пулково), екатеринбурган (Кольцово), новосибирскан (Толмачёво) тӀаьхьа^[140][141].

2012 шеран мартехь йолийна аэропортан муьрашкахь реконструкци: йоккха йина дуьненайукъара асанийн зал, бина кхин тӀе урхаллин некъ; шорйина аэровокзалан гӀишло^[142]. Инвестицеш реконструкцин хилира 23 млрд сом^[143].

ГӀалин къилбехьа декъехь болх беш йу эркан мохьан порт ГӀоба эрк тӀаьхь. Кхин а ГӀобан чухула лела эркан бурам, цуо хӀутту эркан чухула Краснодар посёлкаца Нови.

Краснодаран йукъараллин транспорт гайтина троллейбусашца (12 маршрут), трамвайшца (16^[144] маршрут), автобусашца]] (93 маршрут, царех 55 гӀалин, 26 гӀалин йисташкашкара, 12 гӀалин йисташкара шеран заманийн).

Краснодар хилира тӀаьххьара гӀала ССРС хиллачу махкара, 1992—2013 шерашкахь^[145] лелош хилла троллейбусан поездаш^[146][147] Владимир Векличан^[148][149] уьш лаьттара шина машенех ЗиУ-682]]^[150].

Автобусаш а, маршрутан таксиш а хьашташ кхочуш до гӀалин а, иштта гӀалин йисташкара агӀонаш^[151].

Болх беш йу электронан билетийн систама. Жигара йукъайаккхуш йу йукъараллин транспортан спутникан навигацин система^[152]. 2010—2012 шерашкахь гӀалин чохь лелаш йара масех гибридан автобусов (экобус), царна чуйоьхкина электрохимин конденсаторш^[153]. ТӀаьхьа царех шиъ хьажийра «Тролза» заводе, йисинарш лаьтта депо йистехь.

Дийцадаьккхира гӀалахь метрополитен, монорельс йар^[154][155], кхин а машшийн некъ а бар^{[156][157][158]}.

ГӀала Адыгейн Республикин кӀоштех къастийна йу ГӀобан хица. Хин тӀехула кхо тӀай дина (Тургеневн тӀай а, Яблоновски тӀай а, аьчканекъан тӀай а). Краснодаран хин дамба а лелайо некъан тӀай санна. Кхин а ши тӀай дан дагахь ду.

• Мехкан универсалан Ӏилманан А. С. Пушкинан цӀарах библиотека
• Йуккъера гӀалин Н. А. Некрасовн цӀарах библиотека
• Краснодаран мехкан жимахойн И. Ф. Вараввин цӀарах библиотека
• И. А. Гончаровн цӀарах библиотека
• Т. Г. Шевченкон цӀарах библиотека (пос. Берёзови)
• В. Г. Белинскийн цӀарах библиотека (Ленинан кӀотар)
• А. Д. Знаменскийн цӀарах библиотека (пос. Белозёрни)
• А. И. Герценан цӀарах библиотека
• Н. В. Гоголан цӀарах библиотека
• А. М. Горькийн цӀарах библиотека
• Н. А. Добролюбовн цӀарах библиотека
• Н. К. Крупскаян цӀарах библиотека
• М. Ю. Лермонтовн цӀарах библиотека
• А. С. Макаренко цӀарах библиотека
• В. В. Маяковскийн цӀарах библиотека
• Н. А. Островскийн цӀарах библиотека
• Л. Н. Толстойн цӀарах библиотека
• Н. Г. Чернышевскийн цӀарах библиотека
• И. Л. Дроздовн цӀарах № 29 библиотека (Старокорсунски гӀ.)
• К. А. Обойщиковн цӀарах библиотека;
• А. П. Чеховн цӀарах библиотека (ГБУК «Краснодаран мехкан лерина бӀаьрзачеран А. П. Чеховн цӀарах» (ГБУК ККБС), Краснодар гӀала, Гаврилова П. М. ур, 87 цӀа)

• Краснодаран мехкан берийн Вежарийн ИгнатовгӀеран цӀарах библиотека.
• Йуккъера гӀалин берийн В. Б. Бакалдинан цӀарах библиотека.
• Берийн С. Я. Маршакан цӀарах библиотека
• Берийн В. П. Бардадыман цӀарах библиотека
• Берийн А. П. Гайдаран цӀарах библиотека
• Берийн К. И. Чуковскийн цӀарах библиотека
• Берийн И. С. Тургеневн цӀарах библиотека

• Краснодаран академиин драмин театр;
• Краснодаран балетан театр;
• Краснодаран мехкан тайнигийн театр;
• Краснодаран музыкин театр;
• Берийн балетан «Мимолётности» театр;
• Краснодаран муниципалан кегийрхойн театр;
• Краснодаран пачхьалкхан цирк;
• Пономаренко Григорийн цӀарах йолу Краснодаран филармони;
• Гатов Леонардан цӀарах йолу «Премьера» кхоллараллин цхьаьнакхетаралла;
• Керла тайнигийн театр;
• «Цхьаъ театр»^[160];
• «Мюзик-холл» — Краснодарера а, махкара а хьалхара долара музыкин театр, дӀайиллина 2020 шарахь^[161].

• ТО «Премьерин» говзаллин гӀала;
• Краснодаран Григория Пономаренкон цӀарах филармонин концертан зал;
• 1811 шарахь йина ГӀобанан гӀазакхийн хоран — хоран эшар лакхаран коллективан йуккъера концертан зал;
• Органан а, камеран а музыкин муниципалан концертан зал;
• ЦӀерпоштнекъахойн ОьЦӀ;
• Дешаран белхалойн мехкан цӀе;
• Ӏилманчийн а, инженерийн а цӀа;
• Galich Hall;
• Кроп Арена;
• Дуккха а функцеш йолу комплекс «Баскет-холл».

• Краснодаран мехкан исбаьхьаллин Ф. А. Коваленкон цӀарах музей;
• Краснодаран пачхьалкхан историн-археологин Е. Д. Фелицынан цӀарах музей-заповедник;
• Мемориалан петар-музей ССРС халкъан артистан Г. Ф. Пономаренкон;
• Оьрсийчоьнан оьздангаллин фондан Краснодаран мехкан филиал;
• Къилбаседа Кавказан аьчканекъан историн музей;
• ГӀобан тӀехь йолу поштан музей;
• Краснодарера цӀейайархойн музей;
• Краснодаран мехкан исбаьхьаллин гайтаман зал;
• «Толаман герз» тӀеман техникин музей Толаман 30 шо кхачарца доьзна паркехь;
• Гобанан литературин музей;
• В. Высоцкий цӀе йолу цӀа-музей;
• «Самсон» бодибилдинган музей;
• Кхузаманан говзаллин музей^[162];
• Полиграфин а, прикладни пхьоланийн музей^[163];
• «Шоколадушка» шоколадан музей.

• «Арт-Союз»;
• «Ларинан галерей»;
• «Доротея»;
• «L-gallery»;
• «Сантал»;
• «Глюк»;
• Краснодаран хӀокху заманан говзаллин институт;
• ХӀокху заманан говзаллин «Типографи» оьздангаллин центр.

• Солнечни гӀайре (хьалха «Октябран 40 шо кхачаран парк») кхоьллина 1959 шеран 12 ноябрехь, Горзелентрестан долахь йолчу питомникан а, зезагийн бахаман а меттигехь. Амма XX бӀешо долалуш дуьйна и латтан дакъа жигара дӀадийра, тодина хилла цуьнан долахочо, меттигерчу предприниматело А. Н. Роккела. Шен кхиаран муьрехь парк гӀалина баьццара меттиг хилла ца Ӏаш, 90 тайпанан а, кепийн а диттийн а, коьллийн а, зезагийн клумбанийн а дозалла деш, йоккха самукъадаккхаран центр хилла дӀахӀоьттира. Иза Ӏаламан хӀоллам бу^[164].
• Краснодар парк (кхин а олу Галицкийн парк) йина ФК Краснодар стадионан гергахь Галицкий Сергейс йуьхьарлаьцна а, цуьнан ахчанах а. Техникин схьайеллар хилира 2017 шеран сентябрехь. Оцу шеран декабрехь парк хилира йерригроссийн совгӀатан лауреат архитектурин а, дизайнан а областехь, туьйлира «Йукъараллин йесалла» номинацехь^[165]. Паркан проект йина немцойн «Gmp International» архитектурин фирмо. 22,7 гектар майда йолчу паркехь 30 тематикин зона йу: тергаман майданаш, машшийн парк, музыкин а, хин а лабиринташ, альпинистийн пен, скейт-парк, фонтанаш, аьхкенан амфитеатр, кафе, кхин а дуккха а самукъадаккхаран а, садаӀаран а меттигаш. Йерриг а меттиг шатайпа серлайоккху гергарчу хьесапехь ши эзар стогарца. Паркехь тайп-тайпанчу тайпанийн 2300 сов кхиъна дитт дийна.

• Чистяковски боьлак (2009 шарахь Российн самукъадаккхаран уггаре дика парк къобал йина, цига вогӀу 250—500 эз. стаг)^[166]. Боьлакан латта тӀаьхь йу берийн каруселаш а, леррина барамаш дӀабахьа концертан сцена а, туллузхойн парк а, фонтанаш а йу. ТӀебаьхкинчийн аьтто бу говраш гӀудалкх чохь хахкабала а, кхачанаш а, морожни а йаа, йий мала а. Иштта арахь охьаховша меттигаш йолу кафеш а йу. Паркехь Ӏаш йу тарсалаш, карахь йуург йао мегар ду царна. Уллехь йу жайнаш дохкаран базар, цундела атта ду жайнаш эцар а, паркехь садаӀар а цхьаьнатоха.
• «ГӀалин беш» (Горькийн гӀалин оьздангаллин а, садаӀаран а парк) кхоьллина 1848 шеран 8 октябрехь, хьалха йоккха гӀала хиллачу меттехь (меоезийн гӀала) 1846 шарахь фельдмаршал эла М. С. Воронцов, Кавказан сардалан оиарца. Цу омрано билгалдаьккхира «диттийн а, ораматан а питомникаш кхоллар…» Российн къилбан регионан йиъ йоккхачу гӀалахь, шайна юкъахь Екатеринодар а йолуш. 1850 шеран 13 февралехь питомникан беш дӀайазйира «ТӀеман беш» цӀарца. Зеделлачу бешахочо Биккельмейер Яковс 6 шарахь шен тергонехь латтийра беш кхиор. 1888 шарахь Александр III хилла бешахь. Тайп-тайпанчу хенахь паркан майданашкахь йир леккха: Ф. И. Шаляпина, Э. В. Гельцера, И. П. Яунзема, Москохан Мали театран гӀарабевлла артисташ. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болчу хенахь парк хӀаллакйира бохург санна, амма тӀом дӀабирзинчул тӀаьхьарчу шерашкахь меттахӀоттийра. 1981 шарахь чекхйелира 1970-гӀа шерашкахь йолийна цуьнан йоккха меттахӀоттор. «ГӀалин беш» — гӀалин Ӏаламан а, историн а хӀоллам, Краснодаран уггаре шира парк, 2003 шарахь хилира самукъадаккхаран индустрехь уггар лакхара совгӀат — Golden Pony Awards совгӀатийн лауреат, иза кхоьллина 2002 шарахь FACTO EDIZIONI (Итали) арахецаралло^[167].

• Толаман 30 шо кхачарна кхоьллина оьздангаллин а, садаӀаран а парк.
• Толаман 60 шо кхачарна кхоьллина оьздангаллин а, садаӀаран а парк.
• Оьрсийчоьнан полицин 300 шо кхачарна кхоьллина парк.
• Карасунан гӀалин беш.
• Шира ГӀобан гӀалин беш.
• И. С. Косенкон цӀарах йолу ботаникин беш (Дендрари) йуьхьанца кхоьллина 1959 шарахь профессора И. С. Косенкос Гобанан пачхьалкхан аграрийн университетан дендропарк санна. 1964 шарахь дендропарк Ӏилманан учреждени санна дӀайазйира Дуьненайукъара дуьненан ботаникийн бешийн каталогехь, ткъа 1977 шарахь цунна тиллира иза кхоьллинчун цӀе. 2007 шеран майхь регионан администрацино сацам бира бешан доккхаха долу дакъа (37,5 га) гӀалина дӀадала, парк санна лело. Цул тӀаьхьа дӀадаьхьира меттиг ландшафтан кепехь латтор а, цуьнца цхьаьна цуьнан коллекци шорйар а. Ботаникан беш официалан схьайиллина йукъараллина 2007 шеран 29 сентябрехь, цигахь гулдина гергарчу хьесапехь 1200 тайпа дитташ а, коьллаш а, шайна йукъахь 50 наггахь бен ца хуьлу а, дӀадовларна кхерам болуш а, 800 сов тайпа тропикан а, субтропикан а ораматаш оранжерей чохь.
• ГӀобанан пачхьалкхан университетан ботаникин беш.

• Сафари-парк^[168];
• Ocean Park^[169];
• Океанариум;
• Юннатийн станцийн акхарой кхобу меттиг;
• Дельфинари.

• 2015 шеран 14 январехь кхайкхийра тӀаьххьарниг дӀакъовларх, оцу хенахь краснодаран аквапарк «Экватор»^[170].
• Аквапарк «Ниагара» дӀайиллина 2016 шеран гурахь ТРЦ «Мега-Адыгейн» кӀоштахь^[171]. Краснодаран гӀалин йуккъера къилба-малхбузехьа 7 км генахь лаьтта и кхузаманан садаӀаран а, самукъадаккхаран а объект мехкан агӀор Адыгейн Республикин дакъа ду. Цуьнан майда йу 2500 йеакӀов метр, цхьана хенахь 2500 стаг дӀатарвала йиш йолуш. Хин атракционаш болх беш ю июнь бутт йуккъе баьлча дуьйна сентябрь беттан шолгӀа итт де долалуш, догӀанан хенахь дӀакъовлу^[172].
• 2018 шеран аьхка дӀайиллира аьхкенан резиденци «Санторини», цигахь йу йаккхий бассейнаш тхов боцуш берашна а, баккхийчарна а садаӀа. Лаьтта ГӀобан йистера гуонехь СКЗНИИСиВ 3 декъехь.

• «Аврора» (меттигера маьӀна долу архитектурин иэс)^[173]. 2015 шарахь дуьйна кинотеатран гӀишло дӀакъевлина тойан^[174].
• «Монитор City DeLuxe»;
• «Монитор СБС» (ТРЦ «СБС»);
• «ГӀобакино»;
• «Монитор Европа» (самукъадаккхаран комплексехь «Парк Европа»). Ханна дӀакъевлина тойан;
• «Кинойукъ»;
• «Кинон формула» (OZ mall);
• Красни, 5 тӀера киноклуб;
• «Киномакс» (ТРЦ «Галерей Краснодар»);
• «Каро 8» (ТРЦ «Галерей Краснодар»);
• «Монитор ЦӀен майданара» (ТРК «ЦӀе Майда»).

Краснодарехь 2023 шеран 1 апрелехь дуьйна гойтуш ду 3 эфиран аналоган телеканалаш. Меттигера телевизион дӀайаьккхина.

Дерриге 20 канал РТРС-1 а, РТРС-2 а мультиплексан ду; радиоканалан пакетан йукъадоьду: «Хаамаш FМ», «Радио Маяк», "Российн радио / «ГТРК ГӀобань».

• РТРС-1 телеканалийн пакет (телевизионан канал 39, лестам 618 МГц), чудогӀу: «Хьалхара Канал», «Росси 1 / ГТРК ГӀоба», «Матч ТВ», «НТВ», «ПхоьалгӀа Канал», «Росси Оь», «Росси 24 / ГТРК ГӀоба», «Карусель», «ОТР» / «ГӀоба 24», «ТВЦ».
• РТРС-2 (телевизионан канал 60, лестам 718 МГц) телеканалийн пакет, йукъадоьду: «РЕН ТВ», «СПАС», «СТС», «ЦӀера», «ТВ3», «ПӀераска», «Седа», «Дуьне», «ТНТ», «Муз-ТВ».

• Декхарийлахь долу йукъара регионан телеканал («21-гӀа нуьда»): «ГӀоба 24».
• Декхарийлахь долу йукъара муниципалан телеканал («22-гӀа нуьда»): МТРК «Краснодар».
• Краснодарера спутникан телеканал: ГӀоба 24 ОРБИТА

Краснодарехь 27 регистраци йина а, болх беш а йу FM радиостанци. Дукхахйерш долахь йу. Кхоъ йу пачхьалкхан долахь йолу регионан станцеш: Краснодаран радио («МТРК „Краснодар“»), Хьалхара радио («НТК»), Казак ФМ («Радио Рокс-Регион») (65 % акцеш регионан администрацин долахь йу), ГӀобанан мохк 90 % кхаччалц дӀалоцу.

ХӀоьттина сигнал йолу Краснодар гӀалин радиостанцийн исписка^[175]:

Краснодарехь арадолу дуккху а зорбанан арахецарш^[178], царна йукъахь ду — мехкан газеташ «ГӀобанан керланаш», «ГӀоба тахана», гӀалин газет «Краснодаран хаамаш», кхин а^[179]. Российн гӀаланийн 75 даккхийчех МХГӀ рейтингехь Краснодаро йаьккхина 9-гӀа меттиг шен хӀора кӀиранан тиражца йукъараллин-политикин зорбанан МХГӀ (1 012 920 экз.), 4-гӀа меттиг «пачхьалкхан боцу МХГӀ тӀекхачарехь». Уггаре дукха тираж йолу хӀора кӀиранан газет ду регионан арахецарш федералан газетийн: «Аргументы и факты — Юг», «Комсомольская правда — Кубань», «Жизнь», «Московский Комсомолец на Кубани», «Краснодарский курьерЪ» (ИД «Провинция»). Уггаре лакхара тираж дохкалучу газеташлахь — телегид «Телесемь» регионан арахецар^[180].

1934 шеран 10 январехь Къилбаседа Кавказан мохк шина декъе бекъабелла: Краснодаран кӀошт, шен гӀалица цхьаьна, Азов-Ӏаьржа хӀордан махка чу йоьду. 1937 шеран 13 сентябрехь ВЦИК-ан сацамца тӀаьххьарниг йекъаелира Краснодаран мехкан, шен йукъ Краснодарехь а йолуш, Ростовн областан, шен йукъ Дон-тӀера-Ростовхь а йолуш^[181].

• Сийлахь Екатеринин килс — Екатеринодаран а, ГӀобанан а епархин кафедрин йерда.
• Невский Александран эскаран килс — Краснодаран коьрта православин йерда, 1932 шарахь йохийна, 2006 шарахь меттахӀоттийна керлачу меттигехь.
• Троица Живоначальни килс — православин йерда, йина 1899—1909 шерашкахь.

Фотогалерея

ГӀалин коьрта спортан объекташ:

• Кубанан стадион (35 200 хьовсархочунна меттиг);
• ФК Краснодар стадион (35 000 хьовсархочун меттиг);
• Динамо стадион (карарчу хенахь меттахӀоттош йу);
• Труд стадион;
• Самсонан стадион;
• «Спартак» спортан цӀа;
• «Динамо» спортан цӀа;
• «Олимп» спортан цӀа (чохь, 3000 хьажархо чутарлуш);
• «Европа» спортан а, самукъадаккхаран а комплексан «Файт-Арена»;
• Краснодаран ипподром;
• Краснодаран пачхьалкхан физоьздангаллин а, спортан а, туризман а университетан спорткомплекс;
• В. Мачугин цӀарах спорткомплекс;
• ПСХК спортан комплекс;
• Екатеринодаран спорткомплекс.

Краснодаран къилбаседан декъехь, Дзержинскийн урамца, йу дуккха а гӀуллакхаш кхочушдеш йолу «Спортан гӀала» спортан комплекс, цу чохь йу:

• Баскет-Холл Арена (7500 стаг чутарлуш);
• Шен гӀала Айс-Палас (3200 стаг чутарлуш);
• Ӏаиоран-тренировкин залийн комплекс «Чемпион»;
• Самбон гӀала.

• Баскетболан клуб «Локомотив-Кубань» (Профессионалийн баскетболан лига);
• Зударийн волейболан клуб «Динамо» (Суперлига);
• Божарийн волейболан клуб «Динамо» (Лакхара лига «Б»);
• Зударийн гандболан клуб «Кубань» (Суперлига);
• Божарийн гандболан клуб «СКИФ» (Суперлига);
• Регбин клуб «Кубань» (Регби-7 суперлига);
• Футболан клуб «Краснодар» (Премьер-лига);
  • Футболан клуб «Краснодар-2» (шолгӀа лига);
  • Футболан клуб «Краснодар-3» (шолгӀа лига);
  • Зударийн футболан клуб «Краснодар» (Лакхара дивизион);
• Футболан клуб «Урожай» (шолгӀа лига).

2011 шарахь Краснодар хилира исторехь дуьххьарлера Российн гӀала Москохал тӀаьхьа Российн премьер-лигехь шина клубо (Кубань а, Краснодар а) цӀарах дакъалоцуш.

• Зударийн футболан клуб «Кубаночка»;
• Футболан клуб «Колос»;
  • Футболан клуб Колос-д;
• Футболан клуб «Краснодар-2000»;
• Футболан клуб «Кубань»;
  • Футболан клуб «Кубань-2»;
• Футболан клуб «Немком»;
• Хоккейн клуб «Кубань».

• Владимир Маяковскийс йазйина байт «Краснодар»^[193][194]
• Елизавета Ивановна Дмитриева йазйина байтийн цикл «Екатеринодар»^[195].
• Екатеринодарна лерина йу Лихоносов Викторан «Неписанные воспоминания. Наш маленький Париж» (1986) цӀе йолу книга. И лирически-эпически произведени, таханлера хан дӀайаханчу заманца уьйр латтош, Екатеринодаран литературин хӀоллам хилла дӀахӀоьттина.

• Сериал «Захаран доттагӀаша цунна зуда муха йалийра» (коьрта хиламаш Краснодарехь хуьлу).
• Сериал «Ши гу» — хинйолчу гӀалин прототип йара Краснодаран парк.
• Фильм «Тренер» — Козловский Данилан фильм, цуьнан эпизодаш йаьхна Краснодаран футболан клубан стадионехь.

• Швейцарин Lacrimosa тобано лерина Краснодарана цхьа эшар шайн 2009 шеран альбоман Sehnsucht: I Lost My Star in Krasnodar;^[196].
• Эшар «Краснодар» — «Бахыт-Компот» тоба (1998 шо);^[197].
• Эшар «Краснодар» — «Смысловые галлюцинации» тоба (2005 шо, «Йаккхий планаш» альбом, трек № 01);^[198]