Белх-ахархойн ЦӀен эскар

Белхалойн а, ахархойн а ЦӀен эскаран лакхара урхаллин орган яра РСФСР Халкъан Комиссарийн Совет (ССРC кхоллаелчхьана — ССРC Халкъан Комиссарийн Совет). Эскаран куьйгалла а, урхалла а гулдина тӀеман гӀуллакхашкахула йолчу Халкъан комиссариатехь, цуьнан бух т1ехь кхоьллинчу леррина Ерригроссин коллегехь, 1923 шарахь дуьйна СССР къинхьегаман а, тӀеман а кхеташонехь, ткъа 1937 шарахь дуьйна Кхеташонна кӀел йолчу оборонан комитетехь . СССР-н халкъан комиссарийн декъехь. 1919—1934 шерашкахь эскаршна ма-дарра куьйгалла дира Революцин тӀеман кхеташоно. 1934 шарахь цуьнан метта кхоьллира СССР Оборонан Халкъан Комиссариат.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болабелча, 1941 шеран 23 июнехь кхоьллира Лаккхара буьйранчаллин штаб (1941 шеран 10 июлехь дуьйна — Лаккхара буьйранчаллин ставка, 1941 шеран 8 августехь — Лаккхара буьйранчаллин центр). 1946 шеран 25 февралехь дуьйна СССР йохалц герзахойн ницкъашна урхалла дар дӀахьора ССРC тӀеман министерство (Центран аппарат юхаметтахӀоттийра 1992 шеран 14 февралехь догӀуш долу Россин министерство санна).

ЦӀечу Эскарехь партийно-политически а, политически-кхетош-кхиоран а белхашна тӀехьожуш йолу орган яра ЦӀечу Эскаран Политуправлени.

Меттигера тӀеман урхалла дӀахьо революцин тӀеман кхеташонашкахула, тӀеман округийн (эскарийн) командованишкахула а, штабашкахула а, царна муьтӀахь ду билгалъяьккхинчу округан территори тӀехь лаьтта массо а эскарш, иштта регионийн тӀеман комиссариаташ а. ТӀаьххьарниг ю эскарехь гӀуллакх дан декхаре болу бахархой дӀаязбеш йолу органаш. Центран а, меттигерчу а урхаллин органийн ЦӀечу Эскарехь берриг болх партин а, советски а, корматаллин а организацешца гергарчу зӀенехь дӀахьош бу. ЦӀен Эскаран массо а декъехь а, дивизионехь а ю Ерригсоюзни ВКП(б) а, ВЛКСМ а.

Халкъан комиссарийн Советан 1918 шеран 4 майхь динчу омраца Республикин территори екъна 11 тӀеман округе (МД). Граждански тӀом боьдуш 1918 шеран майхь кхоьллина Ярославлан а, Москван а, Орлован а, Беломорскан а, Уралан а, Волжски а тӀеман гуонаш. ТӀеман округийн территори тӀехь лаьттачу эскарийн коьртехь яра округан ТӀеман Кхеташо, цуьнан председатель вара еллачу округан эскарийн буьйранча. Эскаршна а, иштта тӀеман округашкахь йолчу тӀеман комиссариаташна а куьйгалла дар дӀахьора штабехула а, округан политделехула а, тӀеман дакъойн а, службийн а куьйгалхойн урхаллашкахула а. Хенан йохалла тӀеман округийн терахь хийцалор

ЦӀен гвардин отрядаш а, дружинаш а — хӀордахойн а, салтийн а, белхалойн а герзаца йолу отрядаш а, дружинаш а, Россехь 1917 шарахь — аьрру партийн агӀончаш (декъашхой хила безаш бац) — социал-демократийн (большевикийн, меньшевикийн а, «межрайонцевийн» а), социалистийн революционерийн а, анархистийн а, иштта отрядаш ЦӀен партизанаш хилира ЦӀен Эскаран дакъойн бух.

Юьхьанца ЦӀен Эскар кхолларан коьрта дакъа, шен лаамехь, къаьстина отряд яра, иза яра йозуш йоцу экономика йолу тӀеман дакъа. Отрядан коьртехь яра тӀеман куьйгалхочух а, шина тӀеман комиссарех а лаьтташ йолу Кхеташо. Цуьнан жима штаб а, инспекци а яра.