Мехк-кхел
Кхолладаларан истори
Халкъан гуламан схьадалар доьзна ду цхьатерра хиларан, нийсонан, коллективизманколлективизман принципашна тӀехь лаьттачу ша-шена урхалла даран ширачу ламасташца.
Историкашна хетарехь, Мехк-кхелан институт кхоллайалар йолайелла йозанан документаш кхолладалале дукха хьалха, гарехь, йуккъера бӀешерийн йуьххьехь дуьйна. Иза кхоьллина тайпанийн цхьаьнакхетараллаш (тайпаш) хиларна тӀехь, уьш тӀаьхь-тӀаьхьа вовшахкхета йаккхийчу цхьаьнакхетараллашна (тукхумашна), йукъара гӀуллакхаш дӀадерзош а, хьашташ лардеш а[1].
Функцеш а, бакъонаш а
Мехк-кхело кхо коьрта функци кхочушйора:
- Къаьмнийн йукъара а, йукъараллин чоьхьара а девнаш дӀадерзор, башха тидам латтан девнашна а, тайп-тайпанчу родоплеменной тобанийн йукъаметтигашна а тӀехула бара.
- Пачхьалкхан берриг декъашхоша кхочушдан дезаш долу тӀаьххьара кхелан сацамаш кхайкхор.
- Ламастан бакъонан норманаш (адаташ) ларйар а, нахана оьшуш долу керла бакъонаш а, регламенташ а кечйар[2].
Вовшахтохар а, хӀоттам а
ХӀара орган тукхумийн а, тайпийн а векалех лаьтташ йара. Кхелан председательш харжар уггаре а сийлахьчу баккхий нахана йукъахь дӀахьора. Мехк-кхелан исторехь уггаре а коьрта йукъарлой хилла: Эрсанойн Мулкъ, Тинин Виса, Таймин Биболт а, кхиберш а.
Мехк-кхело тӀеэцна сацамаш муьлххачу а стага кхочушдан дезаш бара. Сацамаш дохор луьра таӀзарш деш хилла, иза дохийна тоба йа йурт йерриг хӀаллакйарна тӀе а кхочуш. Уггаре девзаш долу сацамаш пачхьалкхан йерриг территори тӀехь лелаш долу коьрта директиваш а, инструкциш а йара[3].
Гуламаш Нохчийчоьнан тайп-тайпанчу меттигашкахь дӀахьош хилла: машаречу хенахь — аренца, ткъа тӀеман хенахь — ламанца. Мехк-кхелан балхан историн центрашкахь цхьаъ лоруш йу Муйти-корт. Цигахь тӀулган постамент («Муйти-кхер» / тарх) хилла, цигара кхелан куьйгалхочо шен къамел деш хилла[4].
МаьӀна а, Ӏаткъам а
Ламастан кхело нохчийн халкъан къоман шатайпаналла а, оьздангалла а ларйеш коьрта меттиг дӀалаьцна, ислам дин тӀеэцнехь а. Мехк-кхелан балхана ирсе, нохчаша оьздангаллин а, динан а ассимиляцех къахка таро хилла, шайн ламасташ а, маршо а ларйеш.
Мехк-кхел — иза халкъан ламасташца а, бакъонашца а кхолладелла ширачу демократически структуран шатайпана зеделларг ду.
Билгалдахарш
- ↑ К истории Мехк-кхел (Совета страны) Чечни. cyberleninka.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 февраль.
- ↑ Чеченская демократия – предтеча европейской. chechnyatoday.com. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 февраль.
- ↑ Цолоева, Рабия. В горной Ингушетии презентовали уникальный арт-объект «12 кресел Совета страны», Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета (2025, 19 август). Дата обращения: 4 февралехь 2026.
- ↑ Государственное устройство Мехк-Кхел – Нохчалла.com – Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое(бил-боцу.). nohchalla.com. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 февраль.
Литература
- Саидов И. М. Мехк кхел (совет страны) у нахов в прошлом // Кавказский этнографический сборник. — Тбилиси: «Мецниереба», 1968. — Вып. II. — С. 199—206.
- Сайдумов Д. Х. Суд, право и правосудие у чеченцев и ингушей (XVIII—XX вв.) Грозный. 2014. 554 с.
Ссылки
- Чеченская демократия – предтеча европейской. chechnyatoday.com. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 февраль.