Тукхум
Тукхум (кхин а токкхум; нох. токхе — вуьзна[1]) — тӀеман-экономикин я тӀеман-политикин цхьаьнакхетаралла, цӀийца гергарло доцуш, амма цхьаьнакхетна юкъара проблемаш ерзош цхьаьнакхетна тейпийн (тайпанийн) цхьаьнакхетаралла — мостагӀчун тӀелатарна дуьхьал ларвалар а, экономикан хийцамаш а[2]. Тукхумо дӀалоцуш хилла цхьа билггала территори, иза лаьтташ хилла баккъалла а цо дехачу меттигах а, иштта гонаха йолчу меттигех а, цигахь тукхуман дакъа хилла тайпанаш лелош хилла талларца а, даьхнилелорца а, юьртабахаман гӀуллакхца а. ХӀора тукхум буьйцура нохчийн меттан шен-шен диалект[3].
Тукхуман, тайпанах тера доцуш, официалан корта а, тӀеман баьчча (оьрс. военачальник) а ца хилла. Цу кепара, тукхум урхаллин меже хиларал сов, юкъараллин вовшахтохаралла санна лелара. Тукхуман хьехамчийн орган хилла баккхийчеран кхеташо, цу тӀехь лаьтташ хилла массо а тайпанан векалш, дӀаеллачу тукхуман декъашхой болчу, цхьатерра хьелашца. Тайпанашна юкъара дов а, цакхетамаш а дӀабаха, цхьацца тайпанийн а, ерриге а тукхумийн а интересаш ларъян оьшучу хенахь кхойкхуш хилла Къанойн Кхеташо. Къанойн Кхеташонан бакъо яра тӀом кхайкхо а, машар бан а, шайн а, кхечу пачхьалкхийн а векалийн гӀоьнца барт бан а, барт бан а, уьш бохо а[3].
Терминах кхетам
Дукхахьолахь, «тукхум» боху термин лелош хуьлу «тайпа» бохучу кхетамехь санна[4].
Тукхумаш
Карарчу хенахь нохчий бекъало 9 тукхумна, уьш кхолладелла XV—XVI бӀешерашкахь[5], шайна йукъахь 100 гергга тайпа долуш:
- Ӏовхой/аьккхий— таханлерчу ДегӀастанан махкахь дукха хьалха дуьйна бехачу нохчийн тайпанийн векалш.
- Маьлхий'
- Тӏерлой
- Чӏаьнтий
- Чӏеберлой
- Шарой
- Шуотой
Цхьанна а тукхумна йукъа ца догӀу тайпанаш а хуьлу.
Билгалдахарш
- ↑ С. А. Натаев — «О проблеме чеченского тайпа в исторических исследованиях», Вестник АН ЧР (№ 2), 2009 г.
- ↑ Тейпы и тукхумы. ТӀекхочу дата: 2009 шеран 21 март. Кху чуьра архивйина оригиналан 2008 шеран 18 июнехь
- ↑ 1 2 Мамакаев М. А. Чеченский тайп в период его разложения. — Гр.: Чечено-Ингуш. кн. изд-во, 1973.
- ↑ Комсомольское племя, 01.11.1990.
Литература
- Мамакаев М. Чеченский тайп (род) в период его разложения. — Гр., 1973.
- Ильясов Л. Матер. Всерос. науч. конф. Москва, 19-20 апреля 2005. // Чеченская республика и чеченцы: История и современность. — М.: «Наука», 2006. — С. 176—185.
- Коригов Х., Мержоев С., Белхороев М. В. Последнее слово — за нами : ст., рубрика «Резонанс» // Комсомольское племя : газ. / орган Чечено-Ингушского Рескома ВЛКСМ. — Гр., 01.11.1990. — № 44 (5555). — (издавалась в 1957—96, с 1991 под назв. «Республика», с 2003 преемницей считается газ. «Молодежная смена»).
- Чеснов Я. В. Быть чеченцем: личность и этнические идентификации народа // Сборник статей: Чечня и Россия: общества и государства / Ответственный редактор-составитель Д. Е. Фурман. — Выпуск 3. — М.: «Полинформ-Талбури», 1999. — 432 с. — ISBN 5-93516-004-8.
Хьжоргаш
- Чеченские тейпы. Частный сайт А. В. Такаева.
- Чеченцы. (ТӀе цакхочу хьажорг) Сайт «Российского этнографического музея».
Кхин дӀа темана тӀехь
Нехан къаьмнаш а, этнотобанаш (йаззам, исписка) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
