Беной
Бе́ной — нохчийн тайпанех Нохчмахкахойн тукхумера даккхийчех цхьа тайпа[1]. Тайпан коьрта эвла йу Нохчийн Республикин Нажи-Йуьртан кӀоштара Бена. Тайпа J1, J2 гаплотобанера ду (коьртаниг J1)[2].
Географи
Нохчийчоьнан къилба-малхбалехь, лакхарчу Нохч-Махкахь (таханлера Нажи-Йуьртан кӀошт), гуонаха хьаннийн лаьмнаш долчу аган чохь, лаьтта кIотарш. Оцу меттигах Бена олу. Бенан доза ду: къилбехахь — ДегӀастанан Республикин ГӀагӀатӀла эвлаца, малхбузехь — ДаьргӀаца, къилбаседехь — Энгана а, Гендаргана а, малхбалехь — Даьттаха[3].
Бенойн лам Бенан къилбехьа бу[4]. Ломан корта Нохчийчоьнан а, ДегӀастанан а дозанехь бу, цунна аьтту агӀора Беной-Йаьсси охьадогӀу. Ломан локхалла — 1942 м.
.jpg)
Бена чуйогӀу йарташ: Бена, Беной-Ведана, БулгӀат-Ирзе, Гуьржи-Мохк, Денги-Йурт, Коьран-Бена (Гумс эркан аьрру бердаца), Лоьма-КӀорца, Оьла махка (О-махка), Оьси-Йурт, Пхьача, Стерч-Керчашка, Чилла кӀажа, Ӏожи-Йурт[5].
ДегӀастахоша оцу меттигах Баян олу, жӀайхойн цхьаьна декъо — Баини олу, оьрсаша — Беной олу.
Топонимаш
- Бейни — дукха хьалха дӀатесна эвлан саьлнаш, Харапиен къилбаседа-малхбузехь КашетӀан гергахь. Бейни — олуш хилла гӀалгӀаша Мохлойх, амма халкъан этимологино кхетадо иза кхелхина тӀемлой олий.
- Бен-дукъ йа Дерга-дукъ — ломан дукъ; дахделла Орга а, Шара-Орга а цхьаьнакхетачура къилба агӀора Хьаккойн-ломан (2463 м) коьрте кхаччалц. Дерга-дукъ цӀеран маьӀна ду «турс-дукъ» йа «деха дукъ».
- Бена — Нохчийчуьра эвла, лаьтта Ястийн а, Яссийн а лакхенашкахь.
- Бена — Рошни-хин аьтту бердаца лаьтта Жима-Таьнган къилбехьара саьлнаш. Йиллина Беноша[6].
- Бена — Шуьйтара Борзе эвлан къилба-малхбузера саьлнаш[7].
- Бена-кха — Моцкъаран гергахь ХӀийлан малхбуза агӀора[8].
- Бена-Йурт (БехӀно боьра — меттиган историн цӀе) — Теркан кӀоштара эвла, лаьтта Теркан аьтту бердаца, 5,5 км малхбузехьа кӀоштан йукъ йолчу ЧӀулга-Йуртан[9].
- Бена-Ясса — Нажи-Йуьртан кӀоштахула охьадогӀу хи.
- Беной-Ведана — Нохчийчуьра эвла, лаьтта Бена эвлана къилбехьа Бена-Яссин аьрру бердаца.
- Беной-КӀотар — лаьтта Гуьнахь, ЦӀен-Веданан къилбаседехьа[10].
- Беной-КӀотар — лаьттина СаӀдин-КӀотаран къилба-малхбалехьа, ГӀой-арцан къилбаседа басехь. Йиллина Беноша[11].
- Бенойн арц — дукъ лаьтта Жима АтагӀан къилбехьа[12].
- Бенойн кешнаш — цӀе йолуш меттиг йу БӀачи-Йуртан къилбехьа[13].
- Бенойн татол — Шелан малхбалера малхбузехьа доьду татол[14].
- Биение дукъ — Пешхан къилба агӀора.
- Коьрен-Бена — Нажи-Йуьртан кӀоштара кӀотар; Бена эвлан 2 километр къилба-малхбалехь. Кюйра экха олхазар[15].
Беной беха меттигаш
Бенара йарташ йоцург Беной беха аренан йарташкахь: БелгӀата[16], Бена-Йурт[17], БердакӀел[18], БуланхитӀа[19], БӀачи-Йурт[20], Гелдаган[21], Гребенски[22], Гуьмсе, ГӀойтӀа[23], Жима АтагӀа[12], ЖугӀурта[24], Илсхан-Йурт[25], Нойбоьра[26], Ойсхар[27], СаӀдин-КӀотар[11], Соьлже[28], Старогладовски[29], Таьнги-Чу[30], Устрада-ГӀала[31], Хоси-Йурт, Хьалха-Марта[32], Цоци-Эвла[33], Шела[34], Ӏалхан-ГӀала[35], Ӏалхан-Йурт[36].
Этимологи
Литературехь чӀагӀйелла ойла, топоним Бена схьайаьлла нохчийн дашах «бен, бун». Ширачу заманахь нохчийн дай баьхначу мехкашкахь хаало «Ван» топонимаш: Нахичеван, Ереван (Эребун), АргӀван, Ван Ӏам кхин дӀа а. «Ван» дешан шерашкахь трансформаци хилла «бен — бун».
Кхечу талламхошна хетарехь, топониман этимологи хьалайоьду тюркойн «боян» — бехаш, хьалдолуш даше. Кхин ойланаш а йу, оцу цӀеран орам баьлла нохчийн а, гӀалгӀайн а гуьржаша йоккхучу цӀарах — «бейни» дашах.
К. З. Чокаевн хетарехь, Беной цӀе схьаяьлла Бена эвлан цӀарах.
К. М. Тумановс йоьхку «Беной» цӀе Урарту мехкан ширачу цӀарца — Биайна. К. М. Туманов лингвистийн цхьаьнадагӀаран бух тӀехь а, топонимикин хаамашца а жамӀ дина, нохчий хилла Урартун уггаре ширачех цхьа тайпа.
Ӏ.Д.Вагаповс а, Р. П. Ахмадовс а боху, этноним «бено» йоьзна хила мега хӀиндоевропан орамца *bha — , *bhan — «лепа, къега, серло йетта, кӀайн» (= вайнехан bӀa «серло, лепар; бӀаьрг»), гӀажарийн *banu — «серло», шира хӀирийн «бан» — «кӀайн серло, де», ирландин — ban «кӀай», желтойн pheno — «лепа», латинан bene — «дика ду», bonus — «дика, сийлахь, дикачу хӀух, нийсаниг». Цуо кховдайо бенон чоьхьара кеп «кӀай, кӀаймеда, тӀехдика, хаза, дикачу хӀух» маьӀна долуш. Кхузахь дало мегар ду Ӏаьрбийн «баяна(т)» — «гушдерг, хаза къамел, хаза дийцар, маттана шера», баййин — «хаза къамел дийриг», жӀайхойн «баяна» — хаза къамел дийриг, Баян — Бенан цӀе, кхин тӀе фонетикца нохчийн маттахь Баянах Бена хуьлу, иштта тюркойн Саясанах — нохчийн Сесана санна.
Истори
Бенойша шаьш Шеман эмир хиллачу Сайд-Ӏалин кӀента кӀента кӀентан Пахруддинан тӀаьхьенах лору. Нашхахь Пахруддинах схьадаьлла 13 тайпа. Уьш Нашхара дӀасакхалха доладелира массо а агӀор. Бенойн дайх волу Биан охьавеара Органан Ӏинчухула, цигахь цуо йиллира бӀаьвнех лаьтта ОргӀун эвла, Тевзана йолчухула хӀинца йолучохь Бена эвла йиллира.
Йуха ца йаларна паччахьан Ӏедало барт бира Бена хӀаллакйина дӀайаккха. 1861 шеран 29 январехь йеккъа цхьаьна Бена эвлара араваьккхира 1218 стаг, уьш 5 — 10 цӀа цхьаьна долуш бекъна Нохчийчоьнан аренашкара йарташка охьаховшийра. Оцу хенахь йиллина Шуьйтахь (ГӀатенкхаьллан гергахь) Бена эвла. Амма паччахьан Ӏедале хӀаллак ца банбелира къар ца ло Беной. Нах йухабоьрзура бенойн хьаннашка, тодира шайн цӀенош, ткъа дӀасабаржийна беноша гӀо масала гойтуш Ӏаткъам бора кхечу нохчашна а.
Беношкара масала ца эцийта паччахьан Ӏедало уьш Ӏовдал гайтархьама, царех туьйранаш а, забарен хабарш а даржадора. Цигара схьадогӀу нахера Ӏовдал мел даьлларг а беношна тӀеяздар.
1877 шарахь Бена йерриг йохийна, йагийна дӀайаьккхира, ткъа беной йуха а эвлара арабехира, амма бахархойн цхьа дакъа йухадоьрзура оцу чим йукъа.
.jpg)
Гуьржмахкахой
Гуьржийчоьнна тӀелеттачу хенахь жима кӀант валийра Бена. Кхуьуш волуш жима йийсархо гӀаравелира шен хенарчу берел а, цхьаболчу баккхийчарел а хьекъалца, кадаларца, хазаллийца. Цунах кхин берш санна Бенойн йукъараллин декъашхо хилира, хаза йоӀ маре а йелира, латта делира, цӀа деш белхий а бира, йетт а, белхан стерчий а делира, говр а йелира. Гуьржийчу кӀентан тӀаьхьенех Гуьржмахкахой олу.
Кавказхойн тӀом
Беной даима а къаьсташ хилла Российн пачхьалкхаца кӀорггера орамаш долу мостагӀалла хиларца, массарел тӀаьхьа паччахьна муьтӀахь хилла, йерриг а Малхбален Кавказ а дӀалаьцна йолчу хенахь. Махкахь машар хилийта, сацам бира дай баьхна Беной тайпан йурт керлачу метте дӀатарйан, цундела цуьнан бахархой дӀатарбина Нохчийчоьнан тайп-тайпанчу эвлашка[37].
ГӀарабевллачу нохчийн Ӏеламнаха Ш. А. Гапуровс а, Х. С. Умхаевс а билгал ма-даккхара, шайн керлачу меттигашкахь бенойн шаьш охьахевшина латта дика доцуш а карийна, бӀаьстенан аренан белхаш дуьйладаларца, мацалла ца балархьама, беной шайн дай баьхначу меттигашка йухабирзира. Май беттан 7-8-чу буьйсанна Даьттаха йуьртахь, мехкадаьттан бӀаьвнаш уллохь дӀатарбелла 50 доьзал, цӀеххьана шайн дай баьхначу Бена йуьрта йухабирзира.[37].
Силсил
Жоби некъех волчу цхьаьна беночун силсил: Сайд-Ӏали аш-Шами — Ӏабдулхан — Сайд Ӏалий — АргӀун — Ӏамирхан — Уза — Ула — Ӏела — Биан (Бена йиллинарг) — ТӀур — Хурсул — Йовта — Бахьанда — Жоба (Жоби-некъе цунах схьабевлла) — Элдар — Ӏубайд — Юьрташ — Мохьмад — Оьлкъа — Тур.
ГӀарабевлла Беной
Махкана а бевза Бенойн векалш:
- Ада — дукха шерашкахь БухӀан-Йуьртан йуьртда лаьттина, эла ТӀурлон дуьхьала лаьтта йуьртхойн коьртехь лаьттина.
- Айдамирова Марьям (1924—1992) — йишлакхархо, музыкахо, композитор, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Халкъан артист, РСФСРн Хьакъдолу артист[38].
- Айдамирова Аймани (йина 1965 шеран 8 мартехь) — йишлакхархо, актриса, Нохчийн Республикин а, ГӀалгӀайн Республикин а халкъан артист, Российн Федерацин Хьакъ долу артист. Айдамирова Марьяман вешин йоӀ[39].
- Амин Бено — Урданин таможнин гӀуллакхан хьаькаман гӀовс.
- Арсамиков, Ӏийса — Нохчийн Республикин Парламентан декъашхо, Кавказан ломан къаьмнийн Конфедерацин вице-президент.
- Бенойн Вара Бена-АтагӀара (Жима АтагӀа). Атабин (молла Атаби) цхьаьна тобан наиб, дакъалаьцна 1860 — 1861 шерийн гӀаттамехь, цул тӀаьхьа шайх волчу Кунта-Хьаьжин (Киши-Хьаьжа) векал хилла, ткъа 1864 шарахь Шелахь хиллачу гӀаттамал тӀаьхьа гӀараваьлла обарг хилла, паччахьан Ӏедална дуьхьало йеш. Паччахьан администрацин ЧӀебарлойн наибан декхарш кхочушдеш волчу Жима АтагӀара Мударов Гуданта 1865 шарахь шен доьзал гархьама Бена-АтагӀа веанчехь паччахьан драгунашка гуо лацийтина вийна.
- Боьршгин БойсагӀар — вина 1794 шарахь. 1839 шарахь дуьйна Бенойн наиб. 1845 шарахь тӀам тӀехь куьг даьккхина. 1847 шарахь ДегӀастанан эвлахь Гергебилехь йоккхачу тоьпан хоъ кхетта ког баьккхина. 1860 шеран майхь Нохчийчоьнан имам хӀоьттина. 1861 шарахь ирхоьллина Хаси-Эвлахь. ДӀавоьллина Ӏовхахь ГӀачалкъехь.
- Болатан Тимаркъа — Бенан вахархо. Имам Шемалан тобан баьчча.
- Висангариев, Хайрудин — тӀеман хӀаваан кеманан пилот.
- Гапуров Шахьрудин (1951 шеран 6 январь, Таш-Кумыр, Джалал-Абадан область, ГӀиргӀазойн ССР, ССРС) — нохчийн Ӏилманча, историн Ӏилманийн доктор, профессор, Нохчийчоьнан Ӏилманийн академин академик а, президент а.
- Гучигов Альберт — советийн боксёр, 1986 шеран РСФСР чемпион, ССРС спортан дуьненайукъара классан говзанча, боксер-профессионал.
- ГӀойтукъин Раъсу — имаман Алдамов Ӏелбаг-Хьаьжин секретарь, Ӏелбаг-Хьаьжин гӀаттамах а, ша каторгехь хьегна баланах а Ӏарбийн маттахь истори йазйина.
- Дааев Нужден — Чеченавтодоран инарлин директор.
- Джанаралиев, Ӏела — НГӀАССР хьакъдолу хьехархо.
- Дошукаев, Муса — Нохчийн Республикин Правительствон вице-премьер.
- Дудаев, Адам — философ, юридически Ӏилманийн кандидат.
- Закаев, Ӏабдурашит — Нохчийн Республикин Парламентан декъашхо.
- Исаев, Харон — художник.
- Кадыров Ахьмад-Хьаьжа (вина 1951 шеран 23 августехь, Карагандехь — 2004 шеран 9 май, Соьлжа-ГӀала) — Нохчийчоьнан динан а, пачхьалкхан а гӀуллакххо. Нохчийн Республикин президент. Хьалха масийтта шарахь Нохчийн Республикин Ичкерин муфтий лаьттина.
- Кадыров Рамзан (5 октябрь 1976, Хоси-Йурт, Курчалойн кӀошт) — Российн пачхьалкхан а, политикин гӀуллаккхо а, Нохчийн Республикин Президент а, тӀаьхьа Корта а.
- Керимов, Муса — НГӀАССР Министрийн Советан председатель.
- Майрсултанов, Ӏела — театран актер.
- Минцаев Мовсар (1952 шеран 8 апрель, Караганда, Кхазакхстан, ССРС) — нохчийн операн а, эстрадан эшархо, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Сийлахь артист, Российн Сийлахь артист, Сочехь хилла йолу эстрадан эшеран конкурсан лауреат (1980 шо), Глинкин цӀарах йолу конкурсан лауреат (1982 шо), Рио-де-Жанейрехь йолу Вила Лобоса цӀарах йолу конкурсан лауреат (1983 шо), халкъашна йуккъера Шаляпинан цӀарах йолу конкурсан лауреат (1993 шо)[40].
- Минцаев Мохьмад — техникин Ӏилманийн доктор[41], академик М. Д. Миллионщиковн цӀарах йолчу Соьлжа-ГӀалин Пачхьалкхан Мехкдаьттан техникин университетан Ӏилма-талларан секторан (ӀТС) хьаькам.
- Мулаев Ӏимран — НГӀАССР Министрийн Советан председателан гӀовс.
- Мусхин ЖаӀпар — бӀен тобан баьчча. 1854 шарахь Гуьржийчоьнан тӀелатарехь дакъалаьцна.
- Рамзин Ӏада — Бенан вахархо. Тобанан баьчча. 1845 шаран ДаргӀан тӀамехь кхелхина.
- Сайд Бено — Урданин некъийн хаамийн министр.
- Сами Ӏабдель-ХӀади — Урданан инарла.
- Самихь Муса Бено — Урданан инарла.
- Солумгирин Солтамурд — 1863—1865, 1877 — 1878 шерашкарчу гӀовттамийн а, обаргийн боламийн а куьйгалхо. 1877—1878 шерийн гӀаттамехь Солтамурд наибийн баьчча хилла. ГӀаттам охьатаӀийча къайлаваьлла хьаннашкахь, велла 1878 шарахь. ДӀавоьллина Бенахь.
- Умалт-Хьаьжа (Мата). Шайх — Накъшбанди. ГӀеза-Хьаьжин мурд.
- Умхаев, Леча — нохчийн дерриг къоман гуламан 1 муьран оргкомитетан председатель.
- Ханбиев Мохьмад — дивизионан инарла, Нохчийн Республикин Ичкерин хиллаволу Мохкларбаран министр а, НРИ Къоман гвардин баьчча, Нохчийн Республикин Парламентан декъашхо.
- Хухан Ӏарбий — Бенара тобан баьчча, жоьпаллехь хилла Гуьржи-махкан декъех. Дакъалаьцна 1854 шарахь Гуьржийчоьнан тӀелеташ.
- Ямадаев Руслан (Халид) (1961—2008) — полковник, Пачхьалкхан думан депутат , Российн турпалхо. Москохахь вийна.
- Ямадаев Джабраил (1970—2003) — лейтенант, Российн Турпалхо. Вийна Веданахь.
- Ямадаев Сулим (Сулейман) (1973—2009) — Российн эскаран подполковник, Российн Турпалхо. Дубайхь вийна.
- Ямадаев Ӏийса (вина 1975) — российн хьуьнархо, гӀишлошйаран компани «Ямад» кхоьллинарг. Нохчийн Республикин хьалхарчу кхайкхаман парламентан депутат.
- Ясаев, Ӏадлан — РСФСР хьакъдолу хьехархо.
- Ясаев, Ӏийса — художник.
- Ӏабдул ЛатӀиф Сайд БатӀал — Урданан инарла.
- Ӏабдул-Межид — Урданан инарла.
- Ӏемазан ТӀалбиш — Бенан вахархо. Тобан баьчча. Имаматан орден елла. ТӀамехь 1850 шарахь кхелхина.
_02.jpg)
Тайпанан некъеш
Тайпа декъало некъешна[42]:
- Ати-некъе
- Гуьржмахкахой (J1)
- Дез-некъе
- Доьвши-некъе (J1)
- Жоби-некъе (Джонха-некъе, ЖаӀпар-некъе, Кхай-некъе (J1), ЛитӀи-некъе, Шаци-некъе, Ӏиски-некъе (J1))
- Ими-некъе (J1)
- Очи-некъе (J1)
- Уонжби-некъе йа Онжби некъе J1.
- Чопал-некъе (J1)
- Эди-некъе (J1)
- Юспан-некъе (J2)
- Ӏасти-некъе
- Ӏела-некъе
Билгалдахарш
- ↑ Далхан Хожаев: Роль беноевского тайпа в истории чеченского народа, 1993 год
- ↑ https://www.familytreedna.com/public/chechen-noahcho/default.aspx?section=yresults
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 316.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 318.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 317.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 72.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 197.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 66.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 553—555.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 278.
- ↑ 1 2 Сулейманов, 1997, с. 406.
- ↑ 1 2 Сулейманов, 1997, с. 445.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 503.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 490.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 283, 317.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 281.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 553.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 482.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 327.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 501.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 494.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 629.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 454.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 307.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 504.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 510.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 511.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 466.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 632.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 398.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 493.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 402.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 498.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 487.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 535.
- ↑ Сулейманов, 1997, с. 457.
- ↑ 1 2 Дадаев, 2017, с. 2.
- ↑ Марьям Айдамирова
- ↑ https://www.youtube.com/watch?v=ZFBnNIj32hA
- ↑ http://kkre-34.narod.ru/mincaev.htm
- ↑ gstou.ru/index…/951-magomed-mintsaev-zashchitil-doktorskuyu-dissertatsiyu.html
- ↑ Д. Е. Фурман — «Чечня и Россия: общества и государства», 1999 г. — с.99
Литература
- Ю. У. Дадаев. Народно-освободительная борьба под предводительством Байсунгура (1860–1861 гг.) // Вестник института истории, археологии и этнографии ДНЦ РАН : журн. — Махачкала, 2017. — № 1 (49). — С. 28—35. — УДК 94(470.62) 081(G). — ISSN 2078-1423.
- Топонимия Чечни : [арх. 7 ноябрехь 2014]. — Нальчик : Эль-Фа, 1997. — 682 с. — 1000 экз. — ISBN 5-88195-263-4.
