Устрада-ГӀала

Эвлан цӀе — Устар-ГӀоьрдой, цигахь устар — тюркийн «пхьар, герзаш дийриг», шолгӀа дакъа гIоьрда — гӀамин маркин цӀе, аьлчи а «гӀама гIоьрда деш болу пхьераш». 1944 шарахь Нохчий а, гӀалгӀай а арабаьхначул тӀехьа, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаьккхира, элан цӀе хийцира Колхозни эвла аьлла, ткъа республика меттахӀоттийча — белхалойн посёлок Аргун йира эвланах. 1967 шарахь дуьйна — Аргун гӀала йу^[20].

ГӀала лаьтта Нохчийн ламанан хьалхара аренехь, Орга эркан (Соьлжа эркан аьтту га) шинне а бердаца, 10 км Соьлжа-ГӀалин къилба-малхбалехьа.

Доза ду Соьлжа-ГӀалин кӀоштаца малхбузехь а, къилбаседехь а, Гуьмсан кӀошт малхбалехь, ткъа Шелан кӀошт къилбехахь.

ГӀала йекъна йуьртанна а, посёлокна а, доза лору йуккъера урам — Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цӀарах.

Кхузахь алсама барамера континентан климат йу. Шеран йуккъера йочанийн норма йу 450 мм. Уггаре кӀезиг йочанаш хуьлу январехь, йуккъера барам 22 мм гергга, ткъа уггаре дукха йочанаш хуьлу июнехь, йуккъера барам 71 мм гергга. Июль уггаре бовха бутт бу шеран, цуьнан йуккъера температура 24,5° C, ткъа уггаре шийла бутт — январь, йуккъера температурица —2,3° C.

1819 шарахь, Орга а, Соьлжа а цхьаьнакхетачу меттигал къилбехьа йиллира Устрада эвла (Устар-ГӀоьрдой эвла), цигахь 1850-га шерашкахь 490 керт^[21].

1919 шеран 23 мартехь Гражданийн тӀом болуш йуьрт дӀа лаьцна, хӀаллак йира РКъТӀН^[22].

1944 шарахь нохчий арабаьхна, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаьккхинчул тӀаьхьа, эвлан цӀе хийцира, Колхозни аьлла.

1962 шеран 29 ноябран НГӀАССР ЛС Президиуман омарца Шелан кӀошт ара Колхозни эвлах белхалойн поселок йина — оьрсийн цӀе а тиллина, белхалойн посёлок Аргун аьлла^[23].

1967 шарахь, РСФСР Лакхарчу Кхеташонан сацамца, эвланах гӀала йина НГӀАССР Шелан кӀошт йукъахь.

1990 шарахь Устрада-ГӀала Шелан кӀоштан йукъара къастийна, цунах республикин маьӀнин гӀала йира.

Устрада-ГӀала чӀогӀа йохийра Хьалхара а, ШолгӀа а нохчийн тӀемаш болчу хенахь, хӀинца йерриг а тойина ала мегар ду.

2014 шарахь гӀалахь йира лекха гӀишлош, дӀадиллира Кадырова Айманин цӀарах маьждиг^[24].

Къоман хӀоттам

2010 шеран Йерригроссийн бахархой багарбаран жамӀашца къаьмнийн хӀоттам бара^[25]:

ГӀало до административан-мехкан дакъа (республикин маьӀнин гӀала)^[26][27] а, муниципалан кхоллам а, 20.02.2009 ш. Нохчийн Республикин № 15-рз йолчу законаца «Устрада-ГӀалин муниципалан кхоллам бан гӀертарх лаьцна, цуьнан дозанаш хӀиттор, цунна гӀалин гуо статус йаларх а лаьцна» гӀалин гуо статус йелла^[28][29]. Кхетам «Устрада-гӀалин гуо» а, «Устрада-ГӀала» а цхьатерра йу.^[28]

2020 шеран 1 январехь Соьлжа-Галин кӀоштан йукъара Устрада-ГӀалин йукъа дӀайелла БердакӀел (БердакӀел а, п. Примыкани) а, Чечан-Эвлан йуьртан меттиг (Чечана)^[30], цул тӀаьхьа майда хуьлу 130,21^[31] км².

ГӀалин мэр ву Масаев Илйас Ахьмадан воӀ^[32].

ГӀалин корта (Устрада-ГӀалин Депутатийн кхеташонан председатель) 2019 шеран 30 августехь дуьйна — Аюбов ИбрахӀим Зеламхин воӀ^[33].

• Бисултанов, Хьасан Делимбекан воӀ — хӀинца Туркойчохь Ӏаш волу нохчийн дзюдоист, 2-за ССРС чемпион, 1997 шарахь Европин чемпион, 1999 шарахь дуьненан чемпионатехь датон совгӀатхо, 2000 шарахь Олимпиадин чемпион. Иза ву 168 см лекха а, 68 кг веза а.
• Бисултанов, Ӏадлан Делимбекан воӀ — нохчийн самбист а, дзюдоист а, Российн самбон чемпионатан совгӀатхо, Российн самбон абсолютан чемпион (2012 шо), самбон Европин чемпион (2012 шо), дзюдон Российн а (2011 шо), Европин а (2014 шо) борзанан совгӀатхо, халкъашна йуккъера йаьхьаллин толамхо а, совгӀатхо а, самбон а, дзюдон а Российн спортан говзанча.
• Ибаев Бавдин (ХӀада) - авлийаъ къадарийн тӀарикъатера.
• ИбрахӀим-Шайх (Аба) - авлийаъ къадарийн тӀарикъатера, ХӀадин да. Зийарат Устрада-Г\алахь.
• Вакаев, Шайх-Мохьмад Ширванин воӀ — нохчийн дзюдоист а, самбист а, Российн дзюдон чемпион, Российн самбон чемпионатан дато совгӀатхо, Российн дзюдон Кад баьккхинарг, дзюдон Еврокад баьккхинарг, халкъашнайуккъера йуккъера йахьаллонийн толамхо а, совгӀатхо а, Россий халкъашна йуккъера даржан спортан говзанча. Иза ву 90 кг кхаччалц йолу йозаллин категорехь леташ.
• Межидов, Саламу Султанан воӀ — нохчийн дзюдоист, 2-за Российн чемпион, Европин чемпион, Российн а, Европин а, дуьненан а чемпионатийн а, дукха халкъашна йуккъера йахьаллонийн а совгӀатхо, Российн спортан говзанча.
• Мурадов, Ӏарби — нохчийн ийина кепар латархо, Бельгин а, Нидерландийн а джиу-джитсун абсолютан чемпион, Европин бразилин джиу-джитсун чемпионатан совгӀатхо, «Golden Gloves» Eindhoven (Нидерландаш) а, «Bad Boys» (Бельги) а векал, «Беркут» клубан тренер.
• Себиев, Рамзан Вахин воӀ - нохчийн боксёр, шозза ССРС чемпион, шозза ССРС абсолютан чемпион, Европин чемпионатан дети совгӀатхо, ССРС Сийлахь спортан говзанча, Дуьнен Кедан совгӀатхо, «Хьалхара кара» клубан президент.
• Шамилов, Якъуб Джамбекан воӀ — нохчийн дзюдоист, Российн чемпион а, совгӀатхо а, 2013 шарахь Казанехь хилла Универсадин борзанан совгӀатхо, 3-за Европин Кад баьккхинарг, дукха халкъашна йуккъера йахьаллонийн толамхо.

• Устрада-ГӀалин газет «Устрада-ГӀала».

Устрада-ГӀалин меттигера ша шен урхаллин меженийн структура йу:

• ГӀалин корта – Устрада-ГӀалин Депутатийн кхеташонан председатель;
• Устрада-ГӀалин депутатийн кхеташо – Устрада-ГӀалин векалийн меже;
• Устрада-ГӀалин мэр – Устрада-ГӀалин мэрин куьйгалхо;
• Устрада-ГӀалин мэри – гӀалин кхочушдаран-Ӏуналлин меже.

ГӀалин гуонан мэр Масаев Илйас Ахьмадан воӀ ву.

Тахана Устрада-ГӀала — динамикица кхуьу промышленностан йукъ йу. ГӀалин гуонан инвестицеш тӀеозоран цхьа фактор йу, гуон махкахула чекхболу Аргун станцин «РЦӀПН» Къ.-С.ЦӀПН некъан магистраль». Устрада-ГӀала йиллина республикин промышленностан йукъ санна, цуьнан дозанахь йара промышленностан, гӀилошйаран индустрин, агропромышленностан комплексан предприятеш, масала:

• ПУП Устрада-ГӀалин «Йуургмаш» завод Нохчийн Республикийн промышленностан а, энергетикин а министралла.

2012 шеран январехь гӀалахь дӀайиллира ЙАЙ «Нохчийавто» машенаш вовшехтосу завод («ВАЗ» автомобилаш арахоьцура) «Йуургмаш» заводан базин тӀехь. 2017 шарахь заводехь йира багги «Чаборз М3» а, «Чаборз М6» а.

• ПУП «Устрада-ГӀалин бепигсурсатийн комбинат».

ПУП «Устрада-ГӀалин бепигсурсатийн комбинат» йира 1984 - 1990 шерашкахь Нохчийн Республика йолчу хенахь бахархошна кӀайн дама а, даьхнашна, зӀакардаьхнашна иэдина докъарш латторхьама. ТӀом болучу хенахь комбинат дакъошкахь йохийра. Федералан Ӏалашонан программин асанца элеваторан а, хьеран а арахецаран цехаш дакъошкахь метта хӀиттийра.

• ПУП «Устрада-ГӀалин эчигбетонан сурсатийн а, конструкцийн а завод».

«Устрада-ГӀалин эчигбетонан сурсатийн завод» йиллира 1962 шарахь. ПУП «УЭБСЗ» говзалла йу арахеца эчигбетонан сурсаташ гидротехникин а, гражданийн а гӀишлошйаран.

• ПУП «Устрада-ГӀалин жижигкомбинат».

ЙДТЙ «Устрада-ГӀалин жижигкомбинат» - Нохчийн Республикин жижигкечдаран промышленностан регионан бренд йу, иза йина Соьлжа-ГӀалин жижигкомбинатан латта тӀаьхь, иза йиллина 1964 шарахь. Иза йоккха предприяти йу, цуьнан масех филиал йу Республикехь.

• М. М. Вайхановн цӀарах № 3 йолу ишкол
• Устрада-ГӀалара берийн техникан кхоллараллин центр

• Орган чӀаж