Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Самбо

ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Самбо (маьӀнаш).

Са́мбо (акроним — самозащита без оружия (герз доцуш ша ларвар)) — советийн, ткъа 1966 шарахь дуьйна — дуьненайукъара спортан а, прикладан а вовшехлатаран тайпа, йина 1920—1930 шерашкахь латаран, дзюдон, джиу-джитсун бух тӀаьхь Виктора Спиридонова, Василия Ощепкова, Анатолия Харлампиева куьйгаллица.

1966 шарахь FILA самбо къобалйинчул тӀаьхьа, 1973 шарахь дуьйна Дуьненан латаран чемпионат программе желтойн-руман а, паргӀата кепехь а латарца цхьаьна (1977 шарахь дуьйна Панамерикин латаран чемпионат, 1983 шарахь дуьйна Панамерикан ловзарш программехь), 1983 шарахь дуьйна. 1970-гӀа шераш йуккъе дахча, масала доцу дуьненайукъара гӀарайаларан тулгӀено гира самбо сиха герга кхаьчна Олимпийн спортан тайпана санна Аьхкенан Олимпийн ловзарийн программин 1980 шарахь дуьйна[1]. Амма политикин халонаш бахьнехь, иза доьзнера Олимпиада-80 бойкотах, самбо охьайаьккхира дуьненайукъара олимпийн статусехь спорт йовзийтар аьлла, цул тӀаьхьа гайтаман спортан статус дӀайаьккхира ДОК.

2021 шеран 20 июлехь Дуьненайукъара олимпийн комитето (ДОК) дуьххьала къобалйина самбо олимпийн тайпана спорт санна. Иштта сацам бира ДОК сессехь Токиохь (Япони) Олимпийн ловзарш-2020 дуьйладалале.

2024 шеран августехь РФ Спортан министралло къобал йина самбо олимпийн спортан тайпа[2].

Йукъара низамаш

Самбо йекъало коьртачу шина агӀоне: спортан а, тӀеман а. Нагахь санна хьалхарчу хьолехь коьрта гӀуллакх кхоссаран техника йа лазаме техника гайтар делахь, тӀаккха тӀеман самбохь хьалхара меттиг дӀалоцуш ду летачун уггаре эвсаре а, сиха а мостагӀчунна дуьхьало йан аьтто дӀабаккха ницкъ хилар. Цхьана декъехь цуьнца доьзна, 1947 шарера 1991 шаре кхаччалц самбо тӀеман дакъа низамхошна бен ца хилира. Лелочу техникин арсеналца, тахана йолчу массо а тӀеман говзаллех, тӀеман самбо уггаре а гергара йу ММА[3].

Дзюдо, джиу-джитсу а, ша-шех ларваларан бух тӀехь тӀеман самбо а, штыкца летар а, фехтовани а, лелайора паччахьан Российн ницкъийн структурашкахь, иштта спортан самбо, массо а спортан кеп санна, цу йукъахь кечамбаран тӀеман самбо техника карайерзорна, кхоьллина яра ЦӀен Эскаран хьашташна а, "Динамо" йукъараллин инструкторийн а, тренерийн а штабо 1930-чу шерашкахь ЧГӀХК эпсарш а, тӀеман белхахой а ЧГӀХК чоьхьара эскаршӀЧоьхьара эскарш кечбарна (леррина физоьздангаллин курсан декъашхо санна, доцца «лерфиз"). Спортан самбон техника йукъайаьккхира тӀеман самбона приемаш. Официалан самбо дуьненчу йаларан терахь лоруш ду 1938 шеран 16 ноябрь, цу хенахь ССРС спортан комитето спортан тайпанашна йукъайаьккхира самбо ССРС йаьржина спорташна. Спорт а, тӀеман самбо а шера къаьстина 1947 шарахь А. А. Харлампиева. Хьажа Латар (Керла Зама).

Самбо — цхьаъ бен йоцу дуьненайукъара къобалйина спортан кеп, шен мотт официалан оьрсийн болуш. Самбо — мелла а къона, амма дика йевзаш а, сиха кхуьуш а йолу латаран спортан кеп. Самбо техникин арсеналан бух бу уггаре а эвсаре ларваларан а, тӀелатаран а техникин комплекс, тайп-тайпанчу латаран говзаллашкара гулйина, дуьненан дуккха а къаьмнийн къоман къийсаман а тайпанех къастийна. Самбо арсеналехь техникин терахь хаддаза алсамдолуш ду, и тайпа латаран спорт кхиарца.

Самбон философино кхетадо, самбо — спортан вовшехлатаран тайпана спорт хилла ца Ӏа, кхин а герз доцуш мостагӀчун дуьхьала лаьтта система йу, эхь-бехкан-доьналла кхиоран система йу.

Самбон йукъайогӀу тайп-тайпана латаран спортан, латаран говзаллин а, халкъан латарийн тайпанийн а уггаре а эвсаре техника а, тактика а: японхойн дзюдо, джиу-джитсу, сумо, америкин-латаран, Ланкаширан а, Камберлендан а ингалсан латарийн хатӀаш, гуьржийн (чиадобан), эрмалойн (кохан), таджикийн гуштингирин, тюркийн латар курешан, кхарачойн латаран, азербайджанийн (гюлеш, цунна йукъадогӀу иштта гӀажарийн латаран приемаш), кхазакхийн (кхазакхий курес), гӀиргӀазойн латар куреш, узбекийн (ўзбекча кураш), гӀезалойн (көрәш), башкирийн (башкортса көрәш), бурятийн латар (бухэ барилдаан); молдавин (трынта), желтойн-руман латар (финнийн-французийн), саватан, боксан, кхин а тайпана латаран говзаллин, иштта элементаш фехтованин, штыкан а, куьйган а латарехь[4][5].

2018 шеран 30 ноябрехь Токиохь хиллачу Дуьненайукъара олимпийн комитетан Кхочушдаран кхеташонан хийшаршкахь, Дуьненайукъара самбон федераци (FIAS) къобал йира Олимпийн хартин 25 бакъонца.[6] 2021 шеран 20 июлехь Дуьненайукъара самбон федераци (FIAS) йуьззина къобал йира Дуьненайукъара олимпийн комитето (ДОК).[7]

Самбон тайпанаш

Ламаста самбон техникехь йу шина тайпана приемаш:

  1. Герз дӀадаккхаран а, схьалацаран приёмаш хиттина лаьтташех лазоран приемаца (историн «тӀеман дакъа»);
  2. Спортан приемийн тайпанаш.

Самбо латарех а, спортан тӀеман самбох а техникин болх бу тӀаьарниш. Спортан тӀеман самбохь магийна самбо латран приемаш лело, кхин а белхаш, къийсамийн бакъонаша магийна садукъдар доцург (йерриг тайпана куьйгшца, когашца, голанашца, куьйган голанашца).

Самбон бакъонаш

Самбох къийсамаш дӀахьо ворхӀ хенан тобанехь, уьш таблицехь гайтина.[8]

Даккхийчех дуьненан къийсамаш дӀадахьаран истори

Дуьненан чемпионатехь а, Олимпийн ловзаршкахь а советийн дзюдон тобано гайтамийн Ӏаткъам бина Японин спортан лидерша 1965 шарахь кхоьллина Японин самбо федераци (японхоша дӀахьедира 75 % самбо дзюдон техникех лаьтташ хилар) — иштта, Малхбузера тергамхоша дийцарехь, «гуо дӀакъевлина бу», ткъа японхойн дзюдохь а, джиу-джитсухь а шен орамаш долу хӀума йухадирзира 1990-чу шарахь Япони тоьллачу кепехь[9].

1966 шарахь Толидохь хийшарш динчу Латаран цхьаьнатоьхна кепийн дуьненайукъара федерацин (ФИЛА) конгрессо къобалйина самбо дуьненайукъара латара кеп йу аьлла[10][11][12][13]. 1968 шарахь ФИЛАс сацам бина самбо ша лелочу спортан тайпанашна йукъатоха, рогӀера дуьненан чемпионаташ йан а[14]. Хьалхара дуьненан чемпионат йан дагахь бара 1967 шеран шолгӀачу декъехь Москохахь,[9] амма массо а оргбелхаш дуьненайукъара тӀегӀанехь бан ца ларабелира, чемпионат ца хилира.

Малхбуза эхигехь къийсамаш кхиаран истори

1970 шарахь дуьйна АЦШ самбо кхиорца болх бан волавелира АЦШ спортхойн бертан председателан гӀовс, цул тӀаьхьа председатель Скалцо Джозеф. 1972 шарахь самбо йукъайаьккхира спортан кепийн тептаре кхиийна Цхьаьнатоьхначу Штатийн дикачу спортхойн цхьаьнакхетаралло (AAU). 1973 шарахь кхоьллира АЦШ самбо къоман тобанан дуьххьарлера хӀоттам. Самбо Олимпийн спортан кеп санна къобалйаран перспектива анасизехь хьалха лаьтташ хиларна, иза 1980 шарахь Москохахь а, 1984 шарахь Лос-Анджелесехь хиллачу аьхкенан Олимпиадин а программе йукъайаккхарца, гӀарабевлла Ӏамерикан дзюдоисташна а, паргӀата кепара латархошна а (шайна йукъахь дзюдоист Кацудзи Нерио]] Боб Андерсон а, Берк Дедрич а, классик Грег Гибсон) самбо тӀе дӀаберза буьйлало[15]. 1975 шарахь дуьйна AAU эгидица дӀахьо АЦШ къоман чемпионаташ, 1977 шарахь дуьйна — Панамерикин чемпионаташ (1977 Пуэрто-Рико, 1979 Сан-Диего). 1977 шарахь Мехикохь дӀайаьхьначу Панамерикин латаран чемпионатехь иштта хилира самбо къовсадаларш. 1979 шеран паргӀата кепара а, классикан а латаран дуьненан чемпионатехь дӀайаьхьира Панамерикин самбо латаран чемпионат Калифорни штатан университет Сан-Диегон аренехь[16]. 1982 шарахь АЦШ Олимпийн комитето латаран къовсадаларийн программе самбо латаран къовсадаларш йукъадаьхна en:U.S. Olympic Festival:en:U.S.Къоман Олимпан фестивалан гуран чохь. 1983 шарахь АЦШ хӀаваан эскаран академин йукъараллин центрехь Колорадо-Спрингсехь (цу тӀе божаршна а, зударшна а йукъахь), къоман АЦШ Олимпийн самбон тоба кхоьллира. Иштта, АЦШ Олимпийн комитето чӀагӀо йира Сеулехь Олимпиада-88 программе самбо йукъайаккхар доьхуш петици йазйан[17]. 1990 шарахь АЦШ гуттаренна самбо латарехь болу спортхойн барам лахбелла 250 стаг тӀекхаччалц, тӀаккха а, 1990 шеран шен интервьюхь АЦШ самбон ассоциацин председатело Джерри Мацумотос дӀахьедира, 1990—1998 шерашкахь самбон потенциал йу лаххара а гайтаран спортан тайпа Олимпийн ловзаршкахь[18].

ХӀокху заманан къийсамаш

Тахана уггаре а даккхий дуьненайукъара самбон къийсадаларш ду: дуьненан чемпионат, Европин чемпионат, Азин чемпионат, FIAS йиллина самбо чемпионат, ФИАС дуьненан кад а, VFS версица дуьненан кад а (иштта евзаш йу Харлампиевн мемориал санна, официалан «Дуьненан кедан мур» аьлла цӀе тиллина[19]), «А» а, «Б» а категорин турнираш.

Категори «А» турнираш:

  • Республика Кхазакхстанан президентан совгӀаташ,
  • Республика Беларусь президентан совгӀаташ,
  • Республика ГӀезалойчоьнан Президентан кад спортан а, тӀеман а самбох,
  • Потаповн мемориал (Владивосток),
  • ФИАС президентан кад,
  • дуьненайукъара А. Аслахановн совгӀатан турнир.

«Б» категорин турнираш:

  • Гордеевн мемориал (ГӀиргӀазойчоь),
  • Бурдиковн мемориал (Росси),
  • Чохелин мемориал (Гуьржийчоь),
  • Парижан гран-при,
  • ОДКБ пачхьалкхийн-декъахойн гулйина командин самбох латарехь дуьненайукъара жимахойн фестиваль,
  • Догин мемориал (Молдави),
  • Президентан кад (Йоккха Британи),
  • «Германиада» (Германи).

Самбо кхечу латаршца дустар

«Цхьацца бахьнашца, масала политикин, олимпийн доьзале дӀаэцна дзюдо, ткъа самбо дӀакъаьстина, дзюдон ӀиндагӀехь йисина. Амма иза цхьанхьа а ца йахна. Суна, масала, и спортан тайпанаш цхьатерра йу. Цхьаъ вукхо йуза», — боху Олимпиада-2000 дзюдон совгӀатхочо Зелёный Всеволода, цуо денйеш йу самбо Латвехь[20].

Говзаллехь

Хьажа иштта

Самбол хьалхарниш
  • Дзюдо
  • Самоз — Спиридоновн система, хилла самоз дзюу-дох вовшахтохале (Ощепков)
Кхин
Ӏиданаш
Аренаш

Билгалдахарш

  1. ↑ Nishioka, Hayward. Can America "Sambo" Its Way to the 1980 Olympics // Black Belt. — 1977. — Июль (т. 15, № 7). — С. 23—27. Архивйина 2020  шеран  21 августехь.
  2. ↑ Минспорт признал самбо олимпийским видом спорта, TACC (2024, 27 август). Дата обращения: 27 августехь 2024.
  3. ↑ Боевое самбо. ТӀекхочу дата: 2010 шеран 5 сентябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2005 шеран 5 майхь
  4. ↑ История САМБО. Официальный сайт Международной Федерации САМБО. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 26 февраль. Кху чуьра архивйина оригиналан 2016 шеран 18 февралехь
  5. ↑ Традиции и философия самбо. Всероссийская федерация самбо. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 26 февраль. Архивйина 2018 шеран 12 октябрехь
  6. ↑ Cамбо получило официальное признание МОК. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 27 февраль. Архивйина 2019 шеран 28 февралехь
  7. ↑ Самбо получило полноценное признание МОК. РБК Спорт. ТӀекхочу дата: 2021 шеран 25 август. Архивйина 2021 шеран 5 августехь
  8. ↑ Международные правила соревнований по самбо. 2015. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 27 февраль. Архивйина 2018 шеран 23 ноябрехь
  9. ↑ 1 2 Adams, Andy. Russia Prepares to Export Sambo (англ) // Black Belt. — 1967. — Февраль (т. 5, № 2). — С. 12—21.
  10. ↑ Цитатийн гӀалат: <ref> тег нийса йац; кху Henson тIетовжаран йоза йаздина дац
  11. ↑ Сто уроков борьбы самбо. / Под общ. редакцией Е. М. Чумакова. — 2-е изд. — М.: Физкультура и спорт, 1977. — С. 24.
  12. ↑ Thomas A. Green, ‎Joseph R. Svinth. Martial Arts of the World: An Encyclopedia(ингалс.). — 2010. — P. 512. Архиван копи 2020 шеран 21 июнехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
  13. ↑ Combs, Steve ; Frank, Chuck. Winning Wrestling. — Chicago: Contemporary Books, 1980. — P. 3.
  14. ↑ Спортивная борьба, с. 4.
  15. ↑ [3-time wrestling champion named as ‘outstanding’]. // Chino Champion. — June 22, 1979. — P. 7.
  16. ↑ AAU News, Amateur Athletic Union of the United States.
  17. ↑ Quinn, Pat. [1]. // The Olympian. — United States Olympic Committee. — July/August 1982. — № 5 — P. 53.
  18. ↑ Part judo, part wrestling, Sombo has CV resident captivated Архиван копи 2020 шеран 20 сентябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ By Phillip Brents, The Star-News, Chula Vista, California, August 31- Sept 1, 1991, Page D4
  19. ↑ World Cup Stage «A. Kharlampiev Memorial». См. World Cup Stage «A. Kharlampiev Memorial» — Soon in Moscow Архиван копи 2020 шеран 22 февралехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
  20. ↑ Владимир Иванов. Зеленый оживляет самбо. www.russkije.lv. ИД Вести (2013 шеран 9 сентябрь). ТӀекхочу дата: 2020 шеран 15 сентябрь. Архивйина 2020 шеран 1 февралехь

Литература

  • Харлампиев А. А. Система самбо. Сборник документов и материалов. 1933—1944. — М. : Журавлёв, 2003. — 160 с. — ISBN 5-94775-003-1.
  • Харлампиев А. А. Борьба самбо. — М. : Физкультура и спорт, 1964. — 388 с.
  • «Харлампиев А. А.» «Система самбо.» М.: Фаир-пресс (2002).
  • Волостных В. В., Ишков А. В. Спорт XXI века. Универсальные единоборства. Технико-тактические действия в партере на примере боевого самбо.
  • Рудман Д. Л. Самозащита без оружия от Виктора Спиридонова до Владимира Путина. — М., 2003. — 208 с. — ISBN 5-98326-001-4.
  • Рудман Д. Л. Самбо. Техника борьбы лежа. Защита. — М. : Физкультура и спорта, 1983. — 256 с.
  • «Рудман Давид Львович» САМБО. Техника борьбы лежа. Нападение. 1982.
  • Лукашев М. Н. Родословная самбо. — М. : Физкультура и спорт, 1986. — 160 с.
  • Колодников И. П. Борьба самбо. — М. : Воениздат, 1960. — 80 с.
  • Зезюлин Ф. М. Самбо. Учебно-методическое пособие. — Владимир, 2003. — 180 с. — ISBN 5-93035-081-7.
  • Шулика Ю. А. Боевое самбо и прикладные единоборства. — Р-н/Д : Феникс, 2004. — 224 с. — ISBN 5-222-04657-5.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш