Жанр

Жанр (йу) — исбаьхьаллин произведенин форма, йерриге а произведенеш шайга йекъалуш долу тайпанаш (масала, литературин жанраш: роман, повесть, поэма, стихотворени).

Т. Г. Игнатьевас жанр билгалйоккху текстан цуьнан типически параметраш гойтуш йолу башхалла санна. Шен «Поэтика» цӀе йолчу трактатехь Аристотельс билгалйоккху жанрийн классификаци, уьш кхаа агӀоне вовшах а тухуш: дийцаран, лирикин, драматически. Жанрийн система тӀаьхь-тӀаьхьа хийцайелла заманца: керла жанраш кхоллайелла, ткъа вуьш ширъйелла — иза хийцалуш йу таханлерчу дийне кхаччалц.

Дийцаран кепе хьаьжжина, жанраш йекъало йоккхачу кхаа тобане (литературин тайпанашка): эпически, лирикин, драматургин.

Истори

Нагахь санна, фольклоран муьрехь жанр литературни йоцчу (культан) контексто билгалйоккхуш хиллехь, тӀаккха литературехь жанр шен чулацам схьаоьцу шен литературни норманех, риторикаца кодификаци йеш. И хийцам хилале хьалха кхоьллина йерриге а ширачу жанрийн номенклатура, цул тӀаьхьа цуьнан Ӏаткъамца чӀогӀа йуха а ойла йира [1].

Шен «Поэтикехь» литературин жанрийн дуьххьарлера систематизаци йеллачу Аристотельн заманахь дуьйна чӀагӀъйелира литературин жанраша гойту низамехь йолу, цкъа а, массо а хенахь а дӀахӀоьттина йолу система, ткъа авторан декхар ду шен произведенин хаьржинчу жанран уггаре а дуьззина коьртачу башхаллашца догӀуш хилар. Жанрах авторна хьалха хӀоттийна кийча дӀахӀоттам санна кхетаро кхачийна цхьа могӀа нормативни поэтика кхоллайаларе, шайна чохь авторшна тӀедахкарш а долуш, ода йа трагеди ма-дарра муха йазйан йеза бохучух лаьцна. Оцу тайпанан йозанан лакхе йу Буалон 1674 шарахь арайаьлла «Поэтическое искусство» цӀе йолу поэма-трактат. XVIII бӀешо чекхдолуш, литературин эволюцин йукъарчу принципашца догӀуш, чоьхьарчу литературин процессашца а, йерриге а керлачу йукъараллин-культурин хьелашна тӀеӀаткъам барца а йоьзна йолу ламастан жанран система дӀасакъастар оццул гена даьлла, нормативни поэтикан кхин йиш йацара литература йухайаккха.

Оцу хьелашкахь цхьайолу ламастан жанраш сиха дӀайала йа маргинализаци йан йолайелира, ткъа вуьш, мелхо а, литературин периферера литературин процессан уггаре а йуккъе дӀайахара. Ткъа нагахь санна, масала, XVIII-XIX бӀешерашкахь Оьрсийчохь Жуковскийн цӀарца йоьзна йолу баллада хьалайалар мелла а йоцачу хенахь нисйеллехь а (оьрсийн поэзехь цул тӀаьхьа керла хьалайалар деллехь а XX бӀешеран хьалхарчу декъехь – масала, Багрицкийс а, Тихонов Николайс а, цул тӀаьхьа XXI бӀешо долалуш Степанова Марияс а, Сваровский Фёдора а, Родионов Андрейс а [2]) тӀаккха романан гегемони — бӀешерашкахь нормативни поэтико лахара а, ледара а хӀума санна тидам бан реза ца хилла жанр — лаьттира Европан литературашкахь лаххара а цхьана бӀешарахь. Къаьсттина жигара кхиа йолайелира гибридан йа билгалйоцучу жанран Ӏаламан произведенеш: шайх лаьцна комеди йу ала хала долу пьесаш, лирика хилар доцург кхин цхьа а жанрови къастам бан йиш йоцу стихотворенеш.

XX бӀешарахь литературин жанрашна къаьсттина чӀогӀа тӀеӀаткъам бира халкъан литература исбаьхьаллин талламна тӀе тидам бахийтинчу литературех дӀакъастаро. Халкъан литературехь йуха а хааделира жанран шера низам оьшуш хилар, йешархочунна текстан хьалххе дӀахаийтар хаъал алсамдоккхуш, царна цу тӀехь атта лела аьтто беш. Хууш ма-хиллара, хьалха хилла жанраш массо а литературина догӀуш ца хилла, цо сиха керла система кхоьллина, романан бух тӀехь, дуккха а тайп-тайпана зеделларг гулдина. XIX бӀешо чекхдолуш а, XX бӀешеран хьалхарчу декъехь а кеп йелира детективийн а, полицин а романаш а, Ӏилманан фантастика а, зударийн («розовый») романаш а. Тамаше дац, исбаьхьаллин талламна лерина йолу хӀинцалера литература шен ницкъ ма-кхоччу хаамийн гӀирсашна йукъара дӀайала гӀертар, цундела жанран къастамашна дика синкхетамца дӀайахар. Амма экстремаллаш вовшахкхетта дела, жанран хьалххе билгалдаьккхинчу Ӏаламах гена хила лаар наггахь керла жанран кхолладаларе кхачадо: иштта, французийн антироманна ца лаьара роман хила, оцу литературин боламан коьрта произведенеш, гойтуш йолу оригиналан авторша Мишель Бутор а, Натали Саррате а, шера гойту керла жанран билгало. Цу кепара, хӀинцалера литературин жанраш (ткъа вайна хӀинцале а дуьхьалкхета и тайпа дог-ойла М. М. Бахтинан ойланашкахь) цхьана а хьалххе билгалъйаьккхинчу системин элементаш йац: мелхо а, уьш кхоллало литературин меттиган цхьана йа вукху меттехь тенденцин концентрацин точкаш санна, билгалдаккха йиш йу «тематически а, композицин а, стилистически а стабилан тайпа аларан»[3] .

Литературин жанрийн типологи

Литературни произведени тайп-тайпанчу критерийн буха тӀехь билггалчу жанре йекъа йиш йу. Цу критерех цхьайерш а, жанрийн масалш а лахахь далийна ду.

  • Чулацамца:
    • комеди
      • фарс
      • водевиль
      • интермеди
      • эскиз
      • пароди
      • ситком
      • персонажийн комеди
    • трагеди
    • драма
    • Ӏадор
Классицизмехь жанран иерархи

Классицизмо, масала, иштта луьра жанрийн иерархи хӀоттайо, уьш йекъало лакхара (ода, трагеди, эпос) а лахара (комеди, сатира, басня) а. ХӀора жанран луьра билгалъйаьхна билгалонаш йу, уьш хийца мегар доцуш.

Хьажа кхин а

  • Жанр
  • Халкъан барта кхоллараллин жанраш
  • Жанран литература
  • Жанран система[4]
  • Литературин жанрийн классификаци[5]
  • Жанран дагалецамаш [6]

Билгалдахарш

  1. Аверинцев С. С. Древнегреческая поэтика и мировая литература // Поэтика древнегреческой литературы.
  2. Кукулин И. В. От Сваровского к Жуковскому и обратно: О том, как метод исследования конструирует литературный канон. Архивировано 11 марта 2013 года. // «Новое литературное обозрение», 2008, № 89.
  3. Бахтин М. М. Эстетика словесного творчества. — М., 1986. — С. 255
  4. Тамарченко Н. Д. Жанровая система // Поэтика: словарь актуальных терминов и понятий / Ред. Н. Д. Тамарченко. — ИНИОН РАН: Intrada, 2008. — С. 71. — 358 с. — ISBN 978-5-903955-01-5.
  5. Лозинская, 2004, Жанровые классификации, с. 148—150
  6. Юрченко Т. Г. Память жанра // Литературная энциклопедия терминов и понятий / Глав. ред. и сост. А. Н. Николюкин. — ИНИОН РАН: Интелвак, 2001. — С. 516—517. — 1596 с. — ISBN 5-93264-026-X.

Литература

  • Дарвин М. Н., Магомедова Д. М., Тюпа В. И., Тамарченко Н. Д. Теория литературных жанров / Под ред. Н. Д. Тамарченко. — М.: Академия, 2011. — 256 с. — (Высшее профессиональное образование. Бакалавриат). — ISBN 978-5-7695-6936-4.
  • Жанр как инструмент прочтения / Под ред. В. И. Козлова. — Инновационные гуманитарные проекты, 2012. — 234 с. — ISBN 978-5-4376-0073-3.
  • Лейдерман Н. Л. Теория жанра. Исследования и разборы / Научные редакторы М. Н. Липовецкий]], С. И. Ермоленко]]. — Екатеринбург, 2010. — 904 с. — ISBN 978-5-9042-0504-1.
  • Лозинская Е. В. Жанр // Западное литературоведение XX века. Энциклопедия / Идея, сост., науч. ред., справ. библиогр., тезаурус. — Intrada, 2004. — С. 145—148. — 560 с. — ISBN 5-87604-064-9.
  • Смирнов И. П. Олитературенное время. (Гипо) теория литературных жанров. — М.: Издательство Русской христианской гуманитарной академии]], 2008. — 264 с. — ISBN 978-5-88812-256-3.
  • Жанр // Литературная энциклопедия терминов и понятий / Глав. ред. и сост. А. Н. Николюкин]]. — Интелвак, 2001. — С. 263—265. — 1596 с. — ISBN 5-93264-026-X.
  • Введение в фантастическую литературу. — М.: Дом интеллектуальной книги, 1999. — 144 с. — ISBN 5-7333-0435-9.
  • Фрейденберг О. М.]] Поэтика сюжета и жанра. — М.: Лабиринт, 1997. — 450 с. — ISBN 5-8760-4108-4.
  • Что такое литературный жанр?. — М.: год=2010. — ISBN 9785354013241.
  • \Чернец Л. В.]] Литературные жанры (проблемы типологии и поэтики). — М., 1982.
  • Жанры массовой литературы. Формульность массовой литературы // Массовая литература в понятиях и терминах. — Наука, Флинта, 2015. — С. 50, 173—174. — 193 с. — ISBN 978-5-9765-2128-5.
  • Роды и жанры литературы / Редакторы. — М., 1964. — 488 с. — (Теория литературы : в 3 т. ; 1962—1965, т. 2).
  • Belas O. Genre // The Encyclopedia of Literary and Cultural Theory. Vol. II. Literary Theory from 1966 to the Present. — 2011. — С. —629. — 1544 с. — ISBN 978-1405183123. — DOI:10.1111/b.9781405183123.2011.x.
  • Narrative and Genre / , Thompson P.. — 1997. — 2002 с. — ISBN 0-415-15198-8.
  • Genre in the New Rhetoric / Freedman A.,. — Taylor & Francis, 2005. — 200 с. — (Critical Perspectives on Literacy and Education). — ISBN 0-7484-0256-X.
  • Frow J.]] Genre. — 2005. — 171 с. — (The New Critical Idiom). — ISBN 9780415280631.

Категореш