ПаргӀата кепара латар
ПаргӀата кепара латара́ (инг. Freestyle wrestling, фр. Lutte libre) — спортан латар кеп а, Олимпийн спорт а, иза лаьтта шина спортхочунна йукъахь цхьацца бакъонашца дуэлех, тайп-тайпана техникех пайда а оьцуш (лацар, кхоссар, дӀасакарчор, буха ког тасар, и. дӀ. кх. а), оцу латарехь конкуренташ дуьхьала верг цуьнан белш тӀе а хӀоттийна, толам баккха гӀерта. ПаргӀат кепара латарехь, желтой-руман латарех а, доьхка лоцуш латарех а къаьсташ, мегаш ду дуьхьалончин когаш схьалацар, ког тасар, муьлхха а техника кхочушйеш когаш жигара лелор. Кхузаманан паргӀат кепера латар — олимпийн а, йезархойн а спортан кеп йу.
Истори
Историн хьосташкара хаьа, хьалхарчу заманахь Британин имперехь дара латар, цигахь латархошна магадора когаш леца, когаш туьйсуш приемаш йар[1].
ПаргӀата кепара латар дуьненайукъара спортан аренехь желтойн-руман (французийн) латарал тӀаьхьа гучуделира. Ланкашир лоруш йу маьрша латаран даймохк. Цул тӀаьхьа иза гучуйелира АЦШ. Латаран цӀе йара «кэтч» («catch, инг. маттера гочдича — «capture» бохучух, паччахьан Россехь а, ССРС-хь а 1947 шо кхаччалц официалан «'Маьрша-Ӏамеркан къийсам'"» олура[2][3][4][5]).
АЦШ-хь паргӀата кепара латар кхиа доладелира шина агӀор: латар а, говзанчаш латар а. Маьрша латаран спорт коьртачу декъана кхиош йара АЦШ колледжашкахь а, университеташкахь а. Дуьненайукъара паргӀат кепара латаран бакъонаш тера йу оцу тайпа латарх.
1904 шарахь паргӀата кепара латар дуьххьара йукъатуьйхира Сент-Луисера (АЦШ) Ахкенан Олимпийн ловзарийн программина. Верриг 42 спортхо АЦШ вара. Иза нисделира АЦШ, шайн хӀусамден бакъо кхочуш йеш, йукъатуьйхира кэтч латар (студентийн, йезархойн вариант). Олимпийн комитет реза хилира цуьнца, цунна цӀе тиллира паргӀата кепара латар аьлла (Free style). Амма европахошна оцу тайпана латар ца довзура, цундела цара дакъа ца лецира. Цундела паргӀата кепара латарехь Олимпийн турнир ца хиларна кхеам бара, тӀаккха америкхоша шайн мехкан чеспмонат а, Олимпиада а цхьаьна йира.
Йуха хиллачу 1906 шеран рогӀера доцучу Олимпийн ловзаршкахь желтошан гӀоле хийтира желтойн-руман (классикин) латар, программера дӀайаьккхира паргӀата кепара латар, иза шайна ца йевза дера.
Кхин дӀа паргӀата кепара латар гуттаренна (Стокгольмера 1912 шо доцург) Аьхкенан Олимпийн ловзаршна йукъа йогӀура.
Йерриге 1904 шарера 1996 шо кхаччалц америкахоша йаьккхира 99 олимпийн мидал — кхечу муьлххачу пачхьалкхел дукха. Цу тӀе 1904 шарахь «рекорд» хӀоттийна, иза йохайахь тамашийна хӀума ду, хӀунда аьлча цигахь АЦШ латархой бен бацара — йерриг олимпийн мидалш кхечира царна.
1912 шарахь Аьхкенан Олимпийн ловзарш дуьйладалале Стокгольмехь дуьххьара кхоьллина Дуьненайукъара латархойн барт FILA (Кеп:Lang -de). Официалан бертан хьалхара гулам (Швецехь хилла цхьаьнакхетар ца лерича) цхьаьнакхийтира 1913 шеран июнехь Берлинехь. Цигахь бара хӀокху пачхьалкхашкара векалш: Германин импери, Финляндин Сийлахь олалла, Дани, Швеци, Российн импери, Мажарчоь, [Австри]], Богеми (Чехи), Йоккха Британи[6].
1904 шарера 1912 шо кхаччалц цхьана возаллин барамехь лета цхьаьна махкара спортхой доза тоьхна дацара.
1920 шарера 1924 шо кхаччалц возаллин барамехь лата йиш йара цхьаьна махкара шина спортхочун.
1920 шарахь Антверпенехь Аьхкенан Олимпийн ловзарш долучу хенахь Дуьненайукъара олимпийн комитето хӀора спортан тайпанехь маьрша федераци хила йеза аьлла дӀахьедира. ШолгӀачу шарахь ДОК Олимпийн конгрессехь Лозаннехь кхоьллира Дуьненайукъара йезархойн латаран федераци (инг. International Amateur Wrestling Federation, IAWF).
1928 шарахь Парижехь хилира Европин хьалхара чемпионат[1]. 1928 шарахь дуьйна хӀора возаллин барамехь цхьа стаг бен лата ца мегара. Олимпийн турнир дӀахьора эшнарг йукъара волучу системица.
1951 шарахь кхоьллира Цхьаьнатоьхна кепара латаран дуьненайукъара федераци (ФИЛА, фр. FILA). Оцу шарахь дуьйна цуо дӀахьора дуьненан чемпионаташ (Латарехь дуьненан чемпионаташ).
1980-гӀа шерашкахь зударийн паргӀата кепара латар дерриг дуьненахь довзар хилира, эххар а Аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь йукъадаьккхира 2004 шарахь кхоалгӀа зударийн олимпийн спортан кеп хилла. Керлачу зударийн спортан дебют хилира 2004 шарахь Афинехь хиллачу Олимпиадехь[7].
Тренировкин специфика
ПаргӀата кепара латар — тандем йу говзаллийн а, ницкъан а. Латаран шатайпа хилар бахьана долуш, Ӏаморехь къаьсттина тидам тӀебохуьйту «тӀай» тӀехь болх барна, спортхочун хьал, цу тӀехь куьйгаш, хьаж, наггахь чӀинга, пӀелгаш бен гоьнах ца хьакхало, букъ нартолца хуьлу. Говзалла кхиорхьама Ӏамадо цхьа билггала акробатан упражненийн гулам: Ӏункара лелхар, ворданан чкъургаш, фляк, Рондад (акробатан дакъолг)Ӏрондат, сальто хьалханехьа а, тӀехьанехьа а, Ӏаьрбийн сальто, куьйгаш тӀехь лелар а, букъ хьалаайбар а. ЧӀогӀа а, эластикин а меженаш а, цӀийн пхенаш а, лимфан система а йоцуш латархочун толам баккха аьтто бац, цундела лерина кечйо охьавожаран а, ша-шех страховка йарна а техника. СадеӀар а, йукъара лан ницкъ а кхуьу гена идарца а, жигара ловзаршца а, къаьсттина йевзаш йу регбин баскетбол. Техникин гӀуллакхаш леладо манекен тӀехь (тайниг, мунда), цул тӀаьхьа накъостаца балха тӀехь. Ӏаморан латаршкахь техника совйоккху, шатайпа собар кхиадо. Собаре хиларо доккха дакъа лоцу.
Ницкъ кхиабо гӀирсаш тӀехь (турник, параллельни асанаш), иштта йозаллашца болх барца (рекомендаци йу - хьалаайар, дедлифташ, вижина/лаьтташ штанган прессаш, пауэрлифтинг/бодибилдинг/гиря лелоран упражненеш), йозалла йоцуш (отжиманеш цӀенкъара), жгутца болх бар. Рекомендаций о болх бан жгутца, гимнастикин пенца.
ССРС а, Росси а
Дуьххьара советийн паргӀата кепара латархоша дакъалецира 1952 шарахь хиллачу Олимпийн ловзаршкахь къоман тобанан декъашхой санна. ССРС паргӀата кепара латаран тобано хьалхара меттиг йаьккхира оцу ловзаршкахь, спортхой Мекокишвили Арсен а, Давид Цимакуридзе а Олимпийн чемпионаш хилира. Верриг а 1952—2008 шерашкахь ССРС/Российн паргӀата кепара латархоша Олимпийн къовсамашкахь толамаш баьхна (дашо, дети, бронза):
- Командин зачёт
- 1952 — 2 + 1 + 0 (8 категори)
- 1956 — 1 + 1 + 4 (8 категори)
- 1960 — 0 + 2 + 3 (8 категори)
- 1964 — 2 + 1 + 2 (8 категори)
- 1968 — 2 + 1 + 0 (8 категори)
- 1972 — 5 + 2 + 1 (10 категори)
- 1976 — 5 + 3 + 0 (10 категори)
- 1980 — 7 + 1 + 1 (10 категори)
- 1984 — дакъа ца лаьцна
- 1988 — 4 + 3 + 2 (10 категори)
- 1992 — 3 + 2 + 2 (10 категори)
- 1996 — 3 + 1 + 0 (10 категори)
- 2000 — 4 + 1 + 0 (8 категори)
- 2004 — 3 + 0 + 2 (7 категори)
- 2008 — 4 + 0 + 5 (9 категори)
- 2012 — 1 + 1 + 2 (7 категори)
- 2016 — 2 + 1 + 0 (6 категори)
Уггаре дукха титулаш йаьхна паргӀата кепара латархой
Доьазза олимпийн чемпионаш:
- Каори Итё – 10-зза дуьненан чемпион
Кхузза олимпийн чемпионаш:
- Саори Ёсида – 13-зза дуьненан чемпион
- Александр Медведь – 7-зза дуьненан чемпион
- Сайтиев Бувайсар – 6-зза дуьненан чемпион
Шозза олимпийн чемпионаш:
- Сергей Белоглазов – 6-зза дуьненан чемпион
- Арсен Фадзаев – 6-зза дуьненан чемпион
- Махарбек Хадарцев – 5-зза дуьненан чемпион
- Ӏабдулрашид Садулаев – 5-зза дуьненан чемпион
- Леван Тедиашвили – 4-зза дуьненан чемпион
- Сослан Андиев – 4-зза дуьненан чемпион
- Джон Смит – 4-зза дуьненан чемпион
- Мустафа Дагыстанлы – 3-зза дуьненан чемпион
- Брюс Баумгартнер – 3-зза дуьненан чемпион
- Рисако Каваи – 3-зза дуьненан чемпион
- Иван Ярыгин – дуьненан чемпион
- Мавлет Батиров – дуьненан чемпион
- Джордж Менерт
- Кустаа Пихлаямяки
- Юхан Рихтгоф
- Ёдзиро Уэтакэ
- Ким Иль Ён
Кхин гӀарабевлла латархой:
- Хитоми Обара (Сакамото) – олимпийн чемпион, 8-зза дуьненан чемпион
- Валентин Йорданов – олимпийн чемпион, 7-зза дуьненан чемпион
- Джордан Барроуз – олимпийн чемпион, 6-зза дуьненан чемпион
- ӀабдуллахӀ Мувахьид – олимпийн чемпион, 5-зза дуьненан чемпион
- Лери Хабелов – олимпийн чемпион, 5-зза дуьненан чемпион
- Хьаьжмурд Гацалов – олимпийн чемпион, 5-зза дуьненан чемпион
- Александр Иваницкий – олимпийн чемпион, 4-зза дуьненан чемпион
- Юдзи Такада – олимпийн чемпион, 4-зза дуьненан чемпион
- Владимир Юмин – олимпийн чемпион, 4-зза дуьненан чемпион
- Аделайн Грей – 6-зза дуьненан чемпион
- Кристин Нордхаген – 6-зза дуьненан чемпион
- Яёи Уранго – 6-зза дуьненан чемпион
- Ӏали Алиев – 5-зза дуьненан чемпион
- ТӀаха Акгюль - олимпийн чемпион, 3-зза дуьненан чемпион, 9-зза Европин чемпион.
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 Вольная борьба. ТӀекхочу дата: 2010 шеран 28 декабрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2011 шеран 17 октябрехь
- ↑ Атлетика // Анрио — Атоксил. — М. : Советская энциклопедия, 1926, 1930. — С. 778. — (Большая советская энциклопедия : [в 66 т.] / гл. ред. О. Ю. Шмидт ; 1926—1947, т. 3).
- ↑ Борьба // Больница — Буковина. — М. : Советская энциклопедия, 1927. — С. 202. — (Большая советская энциклопедия : [в 66 т.] / гл. ред. О. Ю. Шмидт ; 1926—1947, т. 7).
- ↑ Кеп:БСЭ2
- ↑ Борьба греко-римская (Французская) и вольно-американская. Правила соревнований. — М., 1947.
- ↑ FILA — Origins and history. ТӀекхочу дата: 2010 шеран 17 декабрь. Архивйина 2010 шеран 3 февралехь
- ↑ Вольная борьба (Женщины). ТӀекхочу дата: 2010 шеран 17 декабрь. Архивйина 2011 шеран 11 майхь
Кхин дӀа темана тӀехь
| Тайпанаш |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Регулировка йо кхолламаш |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Хьажа иштта: Йозаллин барамаш | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
