Джиу-джитсу

Билгалдоху лахара дзю-дзюцун хьалхара историн муьраш:

• Хьосташ. Легендаш лар гойту чуччабахана латаран японин ламастан йуьхьиг Номи-но Сукунэ Тайма-но Кэхайца латар дийцарехь вайн эрал хьалхара 230 шарахь:

«Боьрша нах дуьхь-дуьхьала хиттира. Шиммо а когаш айира, вовшешна мираш туьйхира. Номи-но Сукунэс тоьхна кэхайн пӀенда каггийра, кхин цкъа а тоьхна гӀод йукъ каггийра, иштта вийра иза. Иштта латта Тайма-но Кэхайн латта дерриге схьадаьккхира, дӀаделира Номи-но Сукунэн»

— мифологическо-летописный свод «Нихонги» 720 год н.э.

• Сумо. Оцу латарехь толам баьккхинарг Номи но Сукунэ лоруш ву легенда хилла сумо кхоьллинарг, 642 шарахь дуьйна императоран кертахь дӀадахьа долийра сумон къовсадаларш. Ритуалан спортан сумо тӀехь жим-жима кхиира кхоссаран а, дӀатохаран а, сацаран а цхьацца техникин тоба. Сумон техника дика атта йара, толаман коьрта гарант йара дегӀан ницкъ. Ткъа нагахь санна сумон спортан версехь уггаре а кхераме техникех пайдаэцар дихкина хиллехь, тӀаккха сумон тӀеман версех пайда оьцура самурайша тӀеман аренгахь куьйгашца тӀом бан.
• Ёрои-кумиути. Сумо техникин бух тӀехь гӀагӀца латар. Кхолла йолаелла X бӀешарахь. Ёрои-кумиути техника къастийна хӀетахьлерчу японхойн оёро гӀагӀца а, самурайийн дуэлан кодексца а, цуо тӀемалой тӀедиллина цхьацца летар, билгалйаьхначу бакъонашца. Латар дӀадолало нуьйранна тӀехь охьахиъначу меттигера, эффект йоцуш Ӏад кхийсинчул тӀаьхьа, дукха хьолахь ший а дуьхьалонча лаьтта охьавожара, цул тӀаьхьа дов дӀадоьдура лаьттахь. ТӀом наггахь бен ирахь лаьтташ беш ца хилла, хӀунда аьлча мостагӀчун дезачу герзаша а новкъарло йора тӀемалошна когаш тӀе хӀитта. Кумиутихь латаран техника хилла ца Ӏаш, жигара лелайора мостагӀ виерхьама герзо ца ларйинчу метигашка доца тур, урс йа шаьлта тохар. Дукха хьолахь дуьхьалончаш гӀертара мостагӀчо муьлхха а тохар аьрру куьйгаца дӀакъовла, аьтту куьйгаца герз тухура. Йеза, онда, йаьшканан кепара броня кумиучи техникин арсеналан доза тохара, когашца а, куьйгашца а тохарш эффект йоцуш дора. Хала гӀагӀно хьалххе билгалйоккхура кумиучи техника сумоца тера хилар — ирахь болуш дуьхьалончаша лелайора дӀатетарш а, охьатохар а. Жигара леладора тайп-тайпана кхийсарш охьавожаршца, цул тӀаьхьа мостагӀ дӀакъовлура шен дерриг дегӀан а, герзан а возаллица. Ткъа летачун дегӀан ницкъ, лан ницкъ, летачун возалла хӀинца а доккха маьӀна долуш хиллехь а, толам баккхаран коьрта фактор йара леррина тӀеман приёмаш йовзар. Тидаме оьцуш хилла герзан башхаллаш: масала, Ӏуьллучу мостагӀчунна тӀехьара тӀелеттачу хенахь, гӀеман лаба хьала а тоттий, тӀехьа а хьийзош, мостагӀчун лаг схьадоьллуш хилла, урс тоха, я ур-атталла лаг каггадора.
• Когусоку-дзюцу. Гучуйелира кумиутин бух тӀехь XVI бӀешарахь. ХӀетахь кӀеззиг йеза гӀагӀца болу дошлой хийцира могӀарера гӀашлойн эскарца, кӀезиг, йиллина когусоку гӀагӀца йолу. Оцо таро лора лело куьгалатаран техника алсама йолу арсенал, тӀехьо царех хилла дзюдо а, айкидо а: ха тӀехула кхийсар, букъ йа белаш тӀехула кхийсар, мостагӀ хьийзар, пхьарс, гола, лаг лазоран приёмаш. Латаран техника йоцург, лелайора герзаца дӀакъевлина йоцучу дегӀан меженашна тохарш а: жаннашна буй беттар, герзан юбкина кӀел йолчу меженашна тохар, голех тохар. КхидӀа а жигара леладора кегий герзаш (урс, шаьлта) мостагӀ вен, амма цаьрца цхьаьна гучуйелира йийсархой леца дӀавоьхку техника.
• Дзю-дзюцу. XVII бӀешо долалуш жигара синтез йира гулдина тӀеман зеделларг а, кхоллайелира тӀеман исбаьхьаллин шакъаьстина ишколаш а. Маьрша Эдо мур болалуш, герз доцучу а, ларбеш боцучу а дуьхьалончашца къийсам латторехь кхоллайала йолийра дуккха а дзю-дзюцун ишколаш.^[3].

Шен дахарехь стага 4 коьрта пен бо, чӀагӀбо шен чӀагӀонан, иза:

• могашалла;
• социалан аспект (гуонахьарчаьрца къамел дар);
• хаарш а, болх а;
• син мехалла.

Кхетадо, нагахь санна беа пенах цхьа пен бохахь адам духу, кехатийн цӀа санна.

Цундела и биъ пен бан дуьйладала безе берахь дуьйна. ЧӀогӀа ладаме ду, беран воккхачу дахаре кхачале, тешаме гӀортол а, «чӀагӀо» а хила йеза онда бух тӀаьхь.

Дзю-дзюцу леларо Ӏалашо хӀоттайо чӀогӀа, доьналлин амал кхолла, адаман уггаре тоьлуш долу диканаш кхолла.

Джиу-джитсу лоруш йу японхойн латаран уггаре а ширачу тайпанех цхьаъ. Джиу-джитсун коьрта хьесап ду «толам баккхархьама ма-дарра дуьхь-дуьхьал ца валар», дуьхьало ца йар, мостагӀчун тӀелатарна муьтӀахь хилар, шен амалш нийсачу агӀор бен ца нисйеш, иза лоцуш хиллалц, тӀаккха мостагӀчун ницкъ а, шена дуьхьал лелош долу гӀуллакхаш а йухадерзош. И хьесап доьзна ду легендех лоьрах Сиробэе Акаямех лаьцна, цо цкъа тидам бира даккхийчу диттийн гаьннаш стигалкъекъачу хенахь (кхечу хьосташца — лонан дозаллина кӀел) кегделла хиларан, ткъа дакан гаьннаш, хьала а гӀевтина, дийна дисира. Оцу тидамо дог ира-карахӀоттийна, лоьро тӀаьхьо кхоьллина джиу-джитсун хьалхара ишкол, цунна цӀе тиллира Ёсин-рю (дакан ишкол).^[6].

Дукха къастаре хьаьхна ца Ӏаш, дзю-дзюцун ишколашкахь дукха йу йукъара аматаш, цара таро йина цуьнан бух тӀехь кхолла универсалан латаран системаш, масала, дзюдо а, айкидо а.

Дзю-дзюцу бух тӀе йижира Кодокан дзюдон (говзанча Дзигоро Кано).

Айкидон бух тӀе (О-сэнсэй Морихэй Уэсиба) йижина дзю-дзюцун цхьаьна ишколан техника — говзанчийн Такэда Сокакун Дайто-рю Айки-дзюдзюцу. Коьрта дакъош оцу ишколан программин йара дзю-дзюцун техника а, так и айки-дзюцу а. Амма айкидон бух тӀе йехкира айки-дзюцу декъан техникаш.

IX бӀешарахь Японхойн паччахьан кертан лоьро Акаяма Сиробэйс, Цийчохь а хилла, цийн ушун маьӀне зеделларг Ӏамийна, шена йевзаш йолу йерриг тӀеман техника системе йалийра, шен хьесапашца а, кепашца а цхьаалла йолу система кхоллархьама. Императорна хьалха демонстраци йинчул тӀаьхьа коьрта техника къастийна, джиу-джитсу Ӏамош йолу дуьххьарлера ишкол кхоьллина.

Ламаста (классикин) ишколаш лору, ишколехьмасех чкъор говзанчийн хийцадаланза, уьш лаьрра Японехь оьздангаллин-историн тӀаьхье.^[7] Ӏамор дӀахьо формалан упражненийн (ката) а, уьш кхочушйаран тайп-тайпана кепаш (рандори) а тӀехь. Иза толлу герз доцуш а, герзаца волчу дуьхьалончана дуьхьал а тӀом бар а, гӀагӀца а, доцуш а фехтование йар а.

Россехь Оьрсийн-японин тӀом болчу хенахь дуьйна 1904—1905 шерашкахь йевза «джиу-джитсу»^[8]. «Джиу-джитсу» кепехь йаздар а, алар а леладо хӀетахьлера японхойн дешнаш ингалсан меттахула вайна кхочун дера, дукха хенахь дуьйна ламаст хилла, тӀаьхьара кириллицан транскрипцин система йелахь а, ма-дарра японхойн маттера (Поливановн система ), Ӏилманан гонашкахь тӀеэцна, и дош йуха а кхуллу «дзюдзюцу» аьлла — дуста тӀаьхьа схьаэцначу «дзюдо» бохучу дашца.

«Дзюдо» иштта юьхьанца «джиу-до» олуш хилла Оьрсийчохь а, ССРС-хь а, тӀаьхьо «дзюу-до» а, иза лоруш яра ширачу джиу-джитсун йеккъа цхьа керла вариант. 1930-гӀа шераш чекхдовлуш японхойн латаран системаш практически дихкира ССРС шайн юьхьанцара кепехь, лахйира цхьаъ бен йоцу «идеологин нийса» латар самбо; оццу хенахь дзюдон латаран цӀе а йицйелира. 1964-чу шарахь иза Олимпийн ловзарийн программина йукъайахча, Советийн команда кхолла йезаш йара; цу Ӏалашонца самбо латархой сихонца йуха а Ӏамийна, «дзюдо» цӀе йуха а эцна, хӀокху ханна керлачу транскрипцехь. Ткъа «джиу-джитсу» бохучу дешан аьтто белира (изза дехкар доллушехь) исбаьхьаллин литературехь меттиг дӀалаца, халкъалахь даьржина диса а, буьззина дицдаларх ларвала а, цу кепара шен йуьхьанцара куц-кеп лардеш. Революци хилале хьалха хилла цӀеран кеп дийна йисира, амма тӀаьхьа (1930-гӀа шераш йуккъе дахча) «дзюу-дзюцу» цкъа а шуьйра тиражехь ца хилира, коьртачу декъана Ӏилманан а, японхойн а гонашкахь хилла.

1978 шарахь ССРС йуха а гучуйелира джиу-джитсу а, кобудо а. ССРС-хь а, Россехь а джиу-джитсу дуьххьара яржийначех цхьаъ вара И. Б. Линдер. 1979 шарахь хилира дуьххьарлера «тайкай» — 30 шарахь сов хаддаза дӀахьош долу дзюдзюцу (джиу-джитсу), кобудо, иайдо техникехь официалан техникин къовсадаларш. 1980-гӀа шераш чекхдовлуш Линдер хӀоттийра Дуьненаюкъара тӀеман исбаьхьаллин цхьаьнакхетараллин (Кокусай Будо Ренмей) официалан аккредитаци йолчу векалаллин а, кхин а масех японхойн кхолламийн а куьйгалхо. ССРС йоьхначул тӀаьхьа, 1993 шеран 1 февралехь Дуьненайукъара тӀеман исбаьхьаллин цхьаьнакхетаралла (Кокусай Будо Ренмей) аккредитаци йира дуьненайукъара арахьара кхоллам санна Ӏедалан № 002 омрица. 2009 шеран июнехь а, сентябрехь а аккредитаци йарна документашна куьйгаш йаздира Оьрсийчохь Японин ламастан тӀеман говзалла кхин а кхиоран Ӏалашонца Оьрсийчохь йолчу Nippon Koden Bujutsu Renmei, Nippon Kobudo Kyokai а компанийн векалаллаш. Российн Федерацин Президентан а, Российн Федерацин Правительствон а Администрацига хьажийна долу аккредитацин документаш Японин арахьарчу гӀуллакхийн министралло апостильца дӀахӀиттадо, Японехь йолчу Оьрсийчоьнан векалалло тоьшалла до, Оьрсийчоьнан палато дуй биъначу декларацица тӀечӀагӀдо коммерцин а, промышленностан а декъехь.