Шела

ГӀала лаьтта Басс эркан шинне берда тӀехь, Шелан кӀоштан йуккъехь, Хьаннийн дукъан(оьр.)нохч. кӀажошкахь, Нохчийн аренехь. 18 км гена йу цӀерпоштнекъан Устрада-ГӀалин станцин, 36 км Соьлжа-ГӀалин къилба-малхбалехь. Регионан автомобилийн некъийн шад бу. ГӀалахула долу масех эрк, царна йукъахь Шела-Ахк а^[24], Мелчу-Аьхка а ду^[25].

ГӀалин майда гӀалин дозанаш йукъахь — 34,038 км² (2022 шо)^[1], цу тӀе йукъара майда йерриг муниципалан кхолламан (гӀалин меттиг) йу 201,6727 км² (2022 шо).

Алсама барамера континенталан климат йу. Йочанийн шеран йуккъера барам 450 мм гергга бу.

1822 шеран 11 февралехь Нохчийчура гӀаттам(оьр.)нохч. болуш къиза тӀелетта оьрсий эскарш коьртехь инарла Греков волуш, йуьрт йерриг хӀаллакйира^[26].

1837 шарахь йуьрт йуха а коьртехь инарла-майор К. К. Фези волуш российн эскарш тӀелетта йаьккхира Фези^[27].

XIX бӀешо йуккъе дахча Шела хилла Йоккха Нохчийчоьнан йаккхийчех эвла. Шен стратегин хьал бахьана долуш, эвла хилла Кавказан тӀом болчу хенахь имам Шемалан эскаран гулло меттиг.

1944 шарахь нохчашна а, гӀалгӀашна а депортаци йинчу хенахь, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаьккхира, йуьртан цӀе хийцира Междуречье аьлла.

РСФСР Лакхарчу Кхеташонан Президиуман омарца 1957 шеран 10 апрелехь йуьртана йухайерзира шен хьалхара цӀе. 1990 шарахь йуьртана гӀалин статус йелира.

1994 – 1996 шерашкахь тӀом болчу хенахь гӀалин а, цуьнан бахархошна а боккха иэшам бира: бӀенашкахь нах байира, хӀусамаш, промышленность, транспорт, зӀе, агропромышленни комплекс йохийра. Масала, йеккъа цхьаьна эпизодехь — кассетан бумбанаш йеттар бахьнехь 1995 шеран 3 январехь, кхелхира 55 стаг сов.

ШолгӀа нохчийн тӀом болуш гӀала йара къиза тӀеманийн меттиг. 2000 шеран январехь митинган, цигахь гулбеллера тӀемлой а, царех дог лозуш болу гӀалин бахархой а, хийцира тактикан ракета «У тӀадам», цуьнан жамӀехь кхелхира бӀенаш нах. Масех де даьлча гӀала йерриг федералан эскарийн кара йахара^[28].

2000 шарахь дуьйна гӀала жигара кхуьуш йу. Деш ду керла цӀенош, социалан-оьздангаллин а, спортан а объекташ.

Къоман хӀоттам

2010 шеран йерригроссийн бахархой багарбаран жамӀашца, гӀалин бахархойн къоман хӀоттам^[29] (тӀеман гӀуллакхехь болчаьрца цхьаьна) :

«Бусалбанийн сийлалла», лаьтта гӀалин йуккъехь — уггаре доккха Европехь, цу чу 30 эзар гергга стаг тарло, ткъа гуонахьара меттиг — 70 эзар гергга. ГӀишло йина шех тера кхин йоцучу проектаца, Нартолан локхалла йу 43 метр, момсарш 63 метр, кӀайн мармарца къевлина йу. Йуккъера люстра а, стогарш а кечдина Swarovski тӀулгашца а, дешица а. Уллера майданахь йина паркан зона фонтанашца, цигахь дийна 2000 гергга дитт, и бакъ йолу ровзанийн тогӀе йу.

Маьждиг деша дара2012 шарахь дуьйна. Иза даздарца дӀадиллира 2019 шеран 23 августехь, Кадыров Ахьмад-Хьаьжа винчу денна лерина ду. ДӀаделларан церемонехь кхайкхийра маьждиган Мухьаммад пайхамаран цӀе тиллар.

• «Зама» («Время») — Шелан кӀоштан газет.
• Телеканал СТВ-Шела.

Лелаш йу гӀалин автобусан йалх маршрут, цара ГУП Нохчавтотрансан хьашташ кхочушдо. ГӀалин автовокзалера рогӀехь автобусаш лела — Соьлжа-ГӀала, Гуьмсе, Устрада-ГӀала, Хьалха-МартантӀе, Хаси-Эвл, ХӀинжа-ГӀала.

Ловзуш йу футболан клуб «Вайнах».

• Шела гӀалин дешаран центр
• № 1 йолу ишкол (Шела)

• Шелахь хилла ШолгӀа нохчийн тӀеман хиламашна лерина йу Садулаев Германан роман «Шелан рейд».
• Исбаьхьалчо А. И. Титовскийс 1964 шарахь дехкина суьртийн сери М. Ю. Лермонтов Кавказехь хиларна лерина, царех цхьаъ — «Нохч-ГӀалгӀайчоь. Йартийн йисташ. Шела»^[30].

•  Росси: Дигора (Къилбаседа ХӀирийчоь)

• Абдурахманов, Канти (1916 шо — 2000 шаран 28 март) — Совет Эскаран старшина, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо, Российн Федерацин Турпал;
• Магомадов, Вахьид Гарин воӀ (1967 шеран 20 сентябрь) — нохчийн боксёр, ССРС кегирхошна йукъахь чемпион, ССРС Кедан толамхо;
• Муслиева, Тамара Мохьмадан йоӀ (1937 шеран 17 январь) — Социалистически Къинхьегаман Турпалхо;
• Садаев, Ӏумар Ӏабдулин воӀ (1960 шо — 1992 шеран 18 июль) — нохчийн футболист, Соьлжа-ГӀалара «Терк» тобанан ловзархо.
• Ибрагимов, Хьамзат ИсмаӀалан воӀ (1934—2006) — химин Ӏилманан доктор, профессор, РӀӀА академик, Нохчийн Республикин Ӏилманан Академин хьалхара Президент, бух биллинчарех цхьаъ, Комплексан Ӏилманан-таллама институтан директор;
• Пасхаев, Бувайсар Алун воӀ (1991 шеран 29 январь) — нохчийн кикбоксёр, шозза Российн чемпион, Российн Кедан толамхо, Европин чемпион, дуьненан Кедан совгӀатхо, профессионалашна йукъахь дуьненан чемпион;
• Пасхаев, Ӏумар Алун воӀ — кикбоксёр, Российн, Европин, дуьненан чемпион, Российн Кедан толамхо;
• Пасхаев, Хьамид Алун воӀ — кикбоксёр, Российн, Европин, дуьненан чемпион, Российн Кедан толамхо;
• Садаев, Заур Ӏумаран воӀ (1989) — нохчийн футболист;
• Садулаев, Герман ӀумарӀелин воӀ (1973) — йаздархо;
• Хаджиев, Саламбек Наибан воӀ — бизнесмен, политик, мехкдаьттахимик, РӀА декъашхо-корреспондент.