Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

ЖӀайхой

ЖӀайхой (жӀай. магlарулал, maʕarulal[17][18][19], аварал, avaral[20]) — ДегӀастан къаьм, Кавказан орамера къаьмнех цхьаъ, историн агӀора деха Ламанан ДегӀастахь, кхин а Малхбален Гуьржийчохь[21] а, Къилбаседа Азербайджанехь. Уггаре доккха къам кхузаманан ДегӀастахь.

Этноним

Цхьа ойла йу, хьалха заманчохь, XIX бӀешарахь Россех дӀакхетале, жӀайша шаьш цхьа халкъ лоруш а, йукъара цӀе а ца хилла, «жӀайш» боху цӀе шаьш жӀайшна йуьззина хийра хилла хилар.

«ЖӀайхой» («Аварцы») этнониман схьадалар къастаза дуьсуш ду. Цхьаболчу Ӏилманчаш, масала, М. Г. Магомедовс[22] а, кхечара а, схьайовлийтира цӀе шира аварех, чӀагӀдора, шолгӀачара боккха Ӏаткъам бина бохуш жӀайхойн къоман этногенезан. Амма В. М. Бейлиса тайп-тайпанчу йуккъера бешерийн хьостйн анализан бух тӀехь къобал ца дора кавказан жӀайхойн этнониман зӀе Йуккъерачу Азин кхерстачу къомаца[23].

Революци хилале хьалха йолчу литературехь и халкъ уггаре а дукха нисло «авараш» цӀарца. ЖӀайхошна лулахь дехачу уггаре доккха къомо нохчаша ола «ЖӀайхой», ткъа къаьмнаш, исторехь деха ДегӀастахь, доза ГӀой-хица а долуш, нохчий а, дегӀастахой а беха ареалера жӀайхойх «суьлий» олу, схьахетарехь, эркан цӀарах ГӀой-хи (Сулак), нохчийн маттахь иза дека «сулл» санна. Ефронан а, Брокгаузан а энциклопедино, ЖӀайхойн гуонан бахархойх, йаздо:

«ДегӀастанан областан ЖӀайхойн кӀошт (цу йукъахь Хунзахан чӀагӀо) 1323,9 йеакӀов чаккхарма майда йу, Коьрта Кавказан дукъан къилбаседа басенца лаьмнин меттиг йу. Бахархойн барам (1885) 34492 уггаре хьалха жӀайхой, лаьзгийн тайпанех цхьаъ, цкъа, къаьсттина XVIII бӀешарахь, 1822 шарахь Российна муьтӀахь хилла нуьцкъала тайпа».

— ЭСБЕ[24]

Схьагарехь хенан йохаллехь авар хийцаделла аварец аьлла, иза оьрсийн меттан аматехь ду. Кхечу меттанашкахь аварашна декъадалар нийса догӀу евразин а, кавказхойн а бекъабалар

Малхбалейовзархо В. М. Бейлис тешна вара, жӀайхойн дай бевзаш хилла Авгар йа Авхар (awhar) цӀарца — тӀаьхьо Ӏаьрбийн хьосташна йевзачу аваре йаьлла этноним, ткъа Йуккъера Азин авараш цӀеран Ӏаьрбийн гочдар «ал-Абар» ду[25].

Кхечу версица, оцу къомана цӀе йелла туьркаша, цаьргара иза схьаэцна даьргӀоша, цаьргара оьрсаша[26]. Туьркийн дешнаш «авар», «аварала» маьӀна ду «тӀемало», «карзахе», «кхерсташ леларг», «адамаш ца дезарг».[27][28][29][30][31]. Кхин а хета, жӀайхошна шайн цӀе схьайаьлла йуккъера бӀешеран Сарир(оьр.)нохч. пахьалкхан паччахьан, Аваран цӀарах[32].

Цхьаболчу авторша дийцарехь, «авархой» этноним йуьхьанца хьахош хилла Хунзахан акъарин бахархошна, цигахь ЖӀайхойн ханалла хилла, вуьшта аьлча, йуьхьанца Хунзахан халкъах бен «авархой» олуш ца хилла[33][34][35]. Ткъа йисинчу этносийн тобанаша шайн тайп-тайпана цӀе йоккхура. Масала, сала-тавхочо шех олура накбакал, гумбетхочо — бакхулау, гӀагӀатлохочо — гӀитатлиу, иштта кхин а.

ГӀараваьлла XVIII бӀешеран немцойн Ӏаламдовзархо а, новкъахо а Иоганн Гюльденштедта, Кавказехь волуш, ЖӀайхойн ханалла доцуш, галваьлла[36] жӀайхой хилийтина маьрша йукъараллин бахархой, кхин а кхелхина дегӀастахой Джаро-Белоканан, иза лаьтта Кавказан дукъан дехьарчу кхузаманан Азербайджанан махкахь[37].

XX бӀешо доладалале жӀайхойх оьрсаша олура тавлинаш а, лаьзгий а. Потто Василий йаьздо, жӀайхойн тайпа,

шайх олуш долу йукъара цӀарца маӀарулал, амма лулахошна бевза тавлинаш санна, къилбехахь; лаьмнийн вукха агӀор, Гуьржийчохь, — лаьзгий санна

— [38]

Этнонимом «лаьзгий», жӀайхой боцучарех, галбевлла билгалдоккхура дерриг ДегӀастан ламанан къамнаш. Бахьана оцу галйаьлла цӀеран хилла шира ГӀажарчоь, церан эскарш уггаре хьалха ДегӀаста доьлхуш Ӏотталора лаьзгашца[39].

ДаьргӀоша жӀайхойх олу — кӀарахъанти (кӀарахъан цхь.т.), гӀазгӀумкаша олу — яруса, гӀумкаша олу — таулу (ламанхой).

Барам а, охьаховшар а

ЖӀайхойн барам дуьненахь: берриш 1,2 млн: Росси — 1 млн, Азербайджан — 50 эз., Туркойчоь — 50 эз., кхечухьа а.[40]

undefined
undefined
КӀоштан цӀе Регионан цӀе % жӀайхойн
Ашвадойн кӀошт ДегӀаста 99,4 %
ЦӀунтӀан кӀошт ДегӀаста 99,4 %
Харгабин кӀошт ДегӀаста 99,3 %
ЦӀумадан кӀошт ДегӀаста 98,9 %
Шемалан кӀошт ДегӀаста 98,7 %
Гумбетан кӀошт ДегӀаста 98,6 %
ТлаьратӀан кӀошт ДегӀаста 98,4 %
Ботлихан кӀошт ДегӀаста 97,5 %
Унсоколон кӀошт ДегӀаста 97,5 %
Хунзахан кӀошт ДегӀаста 97,5 %
ЧӀарадан кӀошт ДегӀаста 97,3 %
ГӀунибан кӀошт ДегӀаста 96,3 %
Казбековн кӀошт ДегӀаста 85,9 %
Кизилюртан кӀошт ДегӀаста 83,4 %
Кизилюрт гӀала ДегӀаста 72,1 %
Шаройн кӀошт Нохчийчоь 54,4 %
ГӀизларан кӀошт ДегӀаста 46,6 %
Южно-Сухокумск гӀала ДегӀаста 46,1 %
Шури-ГӀала ДегӀаста 45,79 %
Тарумовкан кӀошт ДегӀаста 35,8 %
Хаси-Эвлан кӀошт ДегӀаста 31,4 %
Хаси-Эвл гӀала ДегӀаста 30,6 %
ХӀинжа-гӀала ДегӀаста 26,7 %
Шури-ГӀалин кӀошт ДегӀаста 23,5 %
Левашин кӀошт ДегӀаста 22,4 %
Ӏовхойн кӀошт ДегӀаста 21,9 %
Бабаюртан кӀошт ДегӀаста 20,3 %
ГӀизлар гӀала ДегӀаста 20,1 %
Кумторкалан кӀошт ДегӀаста 18,4 %
Каспийск гӀала ДегӀаста 14,7 %
Черноземельскан кӀошт ГӀалмакхойчоь 7,2 %

Беха дукхах берш ДегӀастан ламанан махкахь, цхьа дакъа аренашкахь (Шури-ГӀалин, Хаси-Эвлан, Кизилюртан, ГӀизларан, Тарумовкин кошташ, кхин йерш а.). ДегӀаста йоцучохь, беха Нохчийчохь, ГӀалмакхойчохь, кхечу Российн Федерацин субъекташкахь. ДегӀастахь жӀайхой охьахевшина коьрта область — ЖӀайхойн ГӀойси (жӀай. Авар-ор), Ӏаьндийн ГӀойси (жӀай. Анди-ор), Ӏаьржа-ГӀойси (жӀай. Чеэр-ор) эркийн майда.

ЖӀайхой иштта беха Азербайджанехь (коьртаниг Белоканан, Закаталын, Кахан кӀошташкахь а, Бакохь а), цигахь 1999 шеран бахархой багарбаран жамӀашца, массеран барам 49,8 эзар стаг хилира. ЖӀайхойн кегийра тобанаш еха Гуьржийчох, гулахь Кварелин муниципалитетехь, кхин а Логодехан муниципалитетехь, Тиблисехь, Туркойчохь, Кхазакхстанехь, кхечу махкашкахь а[41].

"ЧӀогӀа чолхе а, цхьаьна ца догӀуш а ду тахана, — ала дийзира 2005 ш. реза ца хиларца дегӀастанан Ӏилманчо Б. М. Атаевс, — Российн арахьара жӀайхойн диаспоран барамех лаьцна хаттар. Иза доьзна ду уггаре хьалха, уьш бехачу мехкашкахь политикин а, кхин а бахьнашца бахархой багарбарехь къам ца гайтарца. Цундела далош долу тайп-тайпанчу хьосташца жӀайхойн тӀаьхьенийн барам хетарехь гергара бен ца хаьа, масала, Туркойн Республикехь. Амма нагахь ларахь дегӀастанан малхбалеӀаморхочун Ӏ. М. Магомеддадаевн дешнаш, «таханлерачу Туркойчоьнан махкахь 1920-гӀа шерашкахь хилла 30 сов дегӀастанан эвланаш, 2/3 царех лаьтташ хилла жӀайхойх, „оцу махкахь беха дегӀастанхойн-баккхийн наха дийцарехь, тахана кхузахь беха 80 эзар сов дегӀастанхо“, тӀаккха лерича царех 53 эз. жӀайхо хуьлу»[9].

Иштта, уггаре йоккха ССРС хиллачу мехкан дозанал арахьара жӀайхойн диаспора Туркойчохь ю. Цуьнца цхьаьна, лара деза, Хункар-мохк йукъахь хиллачу Шеман а, Урданан а мехкашкахь кӀез-кӀезиг жӀайхойн мухажарийн тӀаьхьенаш хилар, уьш кӀезиг хиларна, меттигерчу Ӏаьрбийн бахархойн оьздангаллан а, меттан а боккха Ӏаткъам хилла, иштта къилбаседакавказхойн, алсама адыгийн а, нохчий а. «ДегӀастанхойн Ӏусманан импере мухажиралла» цӀе йолчу шина томан монографин авторо Магомеддадаев Ӏамирхана тешалла до: «Къилбаседакавказан векалш, царна йукъахь дегӀастанан диаспоро а ладаме роль ловзайо Туркойчоьнан, Урданан, Шеман социалан-экономикин а, йукъараллин-политикин а, синмехаллин-этносан дахарехь… Таханлера Туркойчохь, вайн гарехь, тоьар ду, Туркойн Республикин Тансу Чиллеран правительствехь пачхьалкхан кхерамазаллин министр Мехьмет Гёльхан хилар гайтича а[42] — Кулецма эвлара мухажирийн тӀаьхьенах волу, йа Ментеш Ӏабдулхьалим, 1960 шарахь Туркойчохь пачхьалкхан харцам охьатаӀийна, авиаполкан баьчча»[43].

ДегӀастахь жӀайцой беха историн кӀошташ

undefined
  • Ашвадойн кӀошт ДагӀастан
  • БежтӀойн дакъа
  • Ботлихан кӀошт ДагӀастан
  • Гумбетан кӀошт ДагӀастан
  • ГӀунибан кӀошт ДагӀастан
  • Казбековн кӀошт ДагӀастан
  • ТлаьратӀан кӀошт ДагӀастан
  • Унсоколон кӀошт ДагӀастан
  • Харгабин кӀошт ДагӀастан
  • Хунзахан кӀошт ДагӀастан
  • ЦӀунтӀан кӀошт ДагӀастан
  • ЦӀумадан кӀошт
  • ЧӀарадан кӀошт ДагӀастан
  • Шемалан кӀошт ДагӀастан

йукъ-йукъехь:

Ӏаьндийн-цезийн къаьмнаш а арчинаш а жӀайхошна йукъатоьхна болу

1930-гӀа шерашна чеккхенгара, Ӏаьндийн-цезийн къаьмнаш а, лаьзгийн мотт буьйцу арчинаш а бара официалан жӀайхошна йукъатоьхна[46][47][48][49][50]. Амма 1897 шеран Российн империн бахархой багарбечу хенахь, уьш гайтина бара жӀайхошна йукъахь[51].

Антропологи

Цхьаболчу Ӏилманчашна хетарехь, кавказан антропологин тайпа, лекхачу лаьмнин изоляцин хьелашкахь каспийски расан трансформацин чаккхенан жамӀ ду. Царна хетарехь, ДегӀастахь кавказхойн тайпа кхолладалар вайн эрал XIV бӀешо хьалха дуьйна ду. Кавказан тайпанан схьадалар толлуш, академика В. П. Алексеевс билгалдаьккхира: «Оцу тайпанан схьадаларан гонах теоретикин къийсамаш бахьнехь кӀезиг-дукха цхьана маьӀнехь дӀадерзийна хаттар меттигерчу бахархойн хӀоттаман гурашкахь. Амма кхин цхьа хьажам бу, кхин а бух болуш, шуьйра даьржина, цуьнца а догӀуш, каспийн антропологин тайпа, кавказхойн тайпанца ма-дарра доьзна дац, кавказхошца ийна хилар бахьана долуш, хӀиндо-памиран расан мелла а депигментаци йина га хиларца. Билгалдаккха деза, Каспий-хӀордан йистера, ДегӀастанан нийсачу а, лаьмнин кожашца а, Самуран а, ЧирагӀ-ВацӀан а тогӀешкахула бен, цу тобанан векалш лаккха лаьмнашка чубаьхкина.

Г. Ф. Дебеца тоьшалла дира кавказхойн антропологин тайпа Малхбален Европин аренан а, кхин дӀа а Скандинави кхаччалц йолчу ширачу бахархошца тера хиларан, кавказхойн тайпанан дай шайн кхузаманан дӀатарбеллачу меттигашкара дӀакхаьчна хиларан ойла йовзуьйтуш[52].

Шайн йерриге а шатайпаналла йелахь а, Кавказал арахьа кавказхой уггаре а гергара бу балкан-кавказхойн расан динаран антропологин тайпанна, билгало йу уггар хьалха хорваташна, Ӏаьржаламанхошна[53].

„Классикин“ кроманьонцан уггаре а герга долу антропологин тайпа, дукхахьолахь, доьзна ду тӀийрагийн кхиран оьздангалла йаржарца. ТӀаьххьарниг дукха хьолахь лоруш йу йуьхьанцара хӀиндоевропин меттан. ТӀаьхьарчу неолитан а, борзанан а бӀешерашкахь тӀийрагийн оьздангаллаш локализаци йира Европин къилба-малхбузера бердашца а, Балтикин а йаккхийчу меттигашкахь, Надпорожан а, Азован а кӀошташкахь, иштта Йуккъера Европин цхьайолчу меттигашкахь, цигахь уьш зӀене бевлира асанан оьздангаллица. Вайн эрал II-гӀа эзар шарахь цу оьздангаллин цхьа га даьржина Лакхарчу Ийдале (Фатьяновски оьздангалла)[54]. Вайн литературо нийса билгалдаьккхина Коссина кхетаман Ӏилманан боцу бух. Амма ша проблема йу, ткъа мелла а тӀаьхьарчу хенахь и хаттар йуха а хьалаайдина, цхьаболчу Оьрсийчоьнан Ӏилманчаша а гӀортор йеш йу Къилбаседа-Малхбузера Европера бахархой Кавказе дӀатарбаларан ойланна[55]. Кавказах лаьцна аьлча, и ойла къовсаме йаьккхира В. П. Алексеевс. „Кавказан тайпа Малхбален Европин а, Скандинавин а бахархойн антропологин тайпанах тера хилар… шеко йоцуш хилар“ къобалдеш, цо иза дузу цхьана палеолитан дайх цхьабосса йоцу эволюци хиларца, цуьнца йукъара хьоста кхин а йухатоьхна. Цуьнца цхьаьна цо магош ду кавказхойн а, динарин а тайпанашна йукъахь ма-дарра уьйр хилар[56]».

Генетика

Б.Ӏ.к. Б. Юнусбаевн талламан жамӀашца жӀайхойн 42 стага лелайо иштта гаплотобанаш[57]:

  • J1 — 67 %
  • L — 10 %
  • E1b1b — 7 %
  • J2 — 5 %
  • K2 — 5 %
  • R1a — 2 %
  • R1b — 2 %
  • R2 — 2 %

Б.Ӏ.д. О. Балановскийн талламан жамӀашца 115 стага жӀайхо ву лахара гаплотобанаш лелош[58]:

  • J1-M267 — 58 %
  • R1b1b2-M269 — 15 %
  • G2a3b1-P303 — 9 %
  • J2-M172 — 5 %
  • L2-M317 — 3 %
  • R1a1a-M198 — 2 %
  • N1* — 2 %
  • Q-M242 — 1 %
  • J2a4b*-M67 — 1 %
  • J1e-P58 — 1 %
  • I2a-P37.2 — 1 %
  • I* — 1 %
  • G2a3a-M406 — 1 %
  • G2a1a-P28 — 1 %

Мотт

ЖӀайхойн мотт Къилбаседа Кавказан доьзалан нах-дагестанан меттанийн тобанна йукъабогӀу, къилбаседан а, къилбехан а тобанашна (меттан дакъошна) бекъало, цхьана декъехь гойту хьалха ЖӀайхойчоь Хунзахан ханна а, «Маьрша юкъараллашна» а йекъаялар. Хьалхарчу тобанна йукъабогӀу Сала-тав, Хунзах, Малхбалера, ткъа шолгӀачу тобанна юкъабогӀу Гидатли, Анцух, Закатал, Карах, Андалал, Кахиб, Кусур; Батлух меттан дакъа йуккъера хьал латтадо. Фонетикин а, морфологин а, лексикин а башхаллаш билгалйоху ша-ша йолчу меттан дакъошна а, йерриге а меттан декъан тобанашна а йукъахь.

ЖӀайхойн меттан гергара ду Ӏаьндийн-цезийн меттанаш. ЖӀайхойн мотт (нах-дегӀастанан тобанна кхечу меттанашца) И. М. Дьяконовс дийцарехь, дийна дӀадахьар ду ширачу алародин меттанийн дуьненан, цу йукъадогӀуш хилла иштта хӀинца белла кавказан-албанийн, хуррин, урартийн, гутийн меттанийн[59]. Кхин а С. А. Старостина хуьлийтира, гӀазгӀумкийн мотт генара гергарло долуш бу кхузаманан жӀайхойн-Ӏаьндий-цезийн меттанашца[60]

Дукхаха болу Россехь беха жӀайхошна оьрсийн мотт хаа[41]. ДегӀастан Хаси-Эвлан а, Шури-ГӀалин а кӀоштийн жӀайхой, дукхахьолахь, дика хууш бу гӀумкийн мотт. ЖӀайхошна йукъахь туьркийн мотт бийца а, цунах кхета а хаар дӀасадаьржина, цхьана декъехь, оцу кӀошташна тӀехула, хӀунда аьлча туьркийн мотт къаьмнашна йукъара мотт санна гӀуллакх деш хилла ДегӀастанан лаьмнашкахь дуккха а бӀешерашкахь. Туркойчохь а, Азербайджанехь а бехачу къаьмнийн жӀайхоша буьйцу туркойн а, азербайджанийн а меттанаш шен меттан тӀегӀанехь.

1927 шо кхаччалц йоза дара Ӏарбийн графикехь (Ӏаджамаъ), 1927—1938 шерашкахь — латинехь, 1938 шарахь дуьйна — кириллицин буз тӀаьхь.

Къаьмнийн ишколаш йара ДегӀастахь. 1938-чу шарера 1955-чу шаре кхаччалц Малхбуза ДегӀастарчу ишколашкахь хьехар жӀайхойн маттахь дӀахьора пхоьалгӀачу классе кхаччалц, ткъа лакхарчу классашкахь оьрсийн маттахь. ЙоьалгӀачу классехь дуьйна жӀайхойн («ненан») мотт а, литература а шакъаьстина предметаш санна Ӏамо йолийна. 1955-56 дешаран шарахь хьалхарчу классера дӀадолалуш долу жӀайхойн ишколашкахь хьехар жӀайхойн матте дерзийра. 1964-65-чуй дешаран шарахь дуьйна республикехь йерриге а гӀалин къаьмнийн ишколаш дӀакъевлира. Карарчу хенахь ДегӀастахь кхоалгӀачу классе кхаччалц Ӏамор жӀайхойн маттахь ду, цул тӀаьхьа оьрсийн маттахь а. Амма иза хьакхалуш ду цхьана къаьмнийн бахархой болчу йуьртан ишколашна; гӀаланашкахь хьехар уггаре а хьалха оьрсийн маттахь ду. ДегӀастан конституцица жӀайхойн мотт, кхечу къаьмнийн меттанашца цхьаьна, йерриг республикехь «пачхьалкхан меттан» статус йолуш бу.

2001—2016 шерашках жӀайхойн маттахь Прагера хӀора денна хаамаш бора АЦШ Конгрессо ахча латтош йолу америкин радиостанцино «Маршо/Маьрша Европо», Къилбаседакавказан студино[61][62].

Дин

Дукхаха болу дин лело жӀайхой — шафиӀин мазхӀабера бусалбанаш-суннийш бу. Даьржина суьпаллин вирдаш — накъшбанди, шазили, къадири[63]. Амма, дуккха а хьосташкара ма-хаъара, жӀайхойн пачхьалкх Сарир (VI—XIII бӀешераш) йара алсама керситанаш болуш (православин). Цхьа билгало ю X бӀешарахь дина Датун (Шемалан кӀошт) юьртахь долу Датун йерда. Ӏурада, ТӀидиб, Хунзах, Галла, Тинди, Кванада, РугӀжа, кхин а йарташна гергахь археологашна карийна VIII—X бӀешерашкара бусулба нехан тайпана дӀабоьхкина меттигаш. VII бӀешо йуккъе даьлча дуьйна, исламан дино меллаша, амма системин кепехь шорйира шен Ӏаткъаман аре йерриг ДегӀастахь, цхьана йуртана тӀаьхьа важа чу а лоцуш, XV бӀешарахь иза эххар а уггаре а генарчу ДегӀастан кӀошташка кхаьчна.

Схьабовлар а, истори а

Кавказан албанхойн тайпанийн дакъа санна

Гуьржийн «Картлис Цховреба» цӀе йолчу тарихехь Нохьин а, Лекосан а кӀента-кӀентан-кӀента цӀе йоккху массо а дегӀастахойн ден санна. Лекосан кӀентех «уггар а сийлахь» хиллачу Хозоних схьабевлла авараш боху хроникехь: «Лекан тӀаьхьенех уггар сийлахь хилла Хозоних, схьа а веана, цхьана ламанан чӀожехь охьахиъна, гӀала а йина, цунна Хозанихети аьлла цӀе а тиллина». Хозоних я Хозанихети, хетарехь, жӀайхойн ханийн коьрта шахьар хиллачу Хунзах йу.

undefined

ДегӀастахойн дайшан, масала жӀайхойн, хьалха долахь бара боккха мохк: «Леканна кхечира латта Дарубандан хӀорд (Каспий) тӀера Ломахи (Терк) тӀе кхаччалц кхин дӀа Хазарети (Ийдал) доккха хи долчудо кхаччалц»[64]

Талламхоша, нийсонца цхьана озаца дузу кавказан албанхойн тайпанаш — нийса аьлча, легаш, гелаш, гаргараш, сильваш, Ӏандакаш, дидураш, кхин а — дийна а, дӀадаьлла а Къилбаседа-Малхбален Кавказан къаьмнашца. Чоьхьара Кавказан хьосташкахь ДегӀастан массо а къаьмнех легаш олу. Цхьаболчу талламхоша, шира гелинн ваьрраш, церан коьрта гӀала, Гелда хилла йолчу Сулакан тогӀи чохь лору, хӀинцалерачу Гелбах эвлаца йуста. Цхьаболчу талламхоша ДегӀастанан лаьмнин кӀошташ лору Сильвин тайпанийн даймохк. Уьш кхечу меттигерчу тайпанашца уьйр йолуш хила тарло, цундела царех лаьцна хаамаш хьалхарчу классикин хьосташкахь бен ца карабо. «Ӏандак» а, «Дидур» а ваьрраш билгалдоху ДегӀастанан лаьмнийн кӀошташкахь дехаш хиллачу «Ӏаьнди» а, «Циз» а къаьмнашца. Албанхойн маттах лаьцна самукъане хаамаш бо Мовсес Хоренацис, цо билгалдоккху, албанхойн маьӀнечу тайпанех цхьаннан, гаргарийн, мотт «гуттаран аьзнашца хьал долуш хилар». Ӏилманчаша гӀалгӀашна а, лаьзгашна а йукъара хуьлийта гаргараш[65][66]. Ботлихан кӀоштан мохк, Кавказан Албанин йуьхьанцара мохк хилла. Загатали кӀошт Кавказан Албанин ширачу заманахь дуьйна йукъайахар, ширачу хьосташа хьахийна ца Ӏаш, цхьа могӀа талламхоша а (Д. Бакрадзе, И. П. Петрушевский, и.дӀ.кх.). Албанийн паччахьан Ороиз цӀе каро йиш йу жӀайхойн ширачу туьйранехь Ираз-ханах лаьцна. Цундела ларамаза дац академика Н. Я. Марра йух-йуха а чӀагӀдар албанийн коьрта тайпа дагестанан жӀайхой хилар[67].

Ӏилманан литературехь жӀайхой каспийхойх а, легех а, гелех а схьабевлла аьлла хетар ду, делахь а и жамӀаш билггал тоьшалла дина дац, цул сов, жӀайхойн маттахь а, топонимехь а йац оцу тайпанашца йоьзна хила йиш йолу лексемаш[68]. Страбона, Помпей Феофан Митиленский тӀехьажош, йаздо, «амазонкашна а албанашна а йккъехь беха гелаш а, легаш а — скифаш», ткъа Плутарха, «амазонкех» лаьцна боху, «царна а, албанашна а йуккъехь беха гелаш а, легаш а»[69]. Талламхоша дийцарехь, Каспий-хӀордан шуьйрачу къилба-малхбузера а, малхбузера а бердашца дехаш хилла Каспий-хӀордан ваьрраш, ширачу хьосташца, цигахь куьйгалла деш хилла тайпанийн барт. Царах схьайаьлла Каспий-хӀордан цӀе[67]

Вайн эран I бӀешарахь Воккхахволчу Плинийс хьахийна лпинийн а, сильвинийн а тайпанаш: «…Вукху агӀор, Кавказан Албанин дозанера дӀадолалуш, йерриг лаьмнин асанца (дехаш ду) сильвинийн акха тайпанаш, ткъа лахахь лупенин — кхин дӀа дидураш а, содаш а.»[70]. Лбинийн а, сильвийн а тайпанийн когаметта бу жӀайхой[71][72][73]. Лпинийн паччахьалла — Лпинк — ладамечех керста пачхьалк Чоьхьара Кавказан: оцу мехкан паччахье Иездигерд II, эрмалойчуьнга, иберичуьнга, албаничуьнга санна хаам. 450—451 шерашкахь гӀаттам болуш лпинийн эскаро гӀо дира гӀажаршна эрмалойн а, албанхойн а болам[74].

Хунз

ЖӀайхойн пачхьалкх къагар

Мухьаммадрафи аш-Ширванис дийцарехь, Суракъат паччахьалла деш хилла «ЖӀайхойн кӀоштахь» лаьттачу «Танус» гӀалахь, «ткъа иза шен ницкъаца ДегӀастан гӀаланашна йукъахь уггаре а чӀогӀа ву…» Сариран хазна, оццу хьостано дийцарехь, йасакх схьаоьцуш хилла «ДегӀастан массо а бахархойх, Чергазийчуьра Ширване, хӀинцалера Азербайджанан дозанехь кхаччалца[75][22].

undefined
undefined

XIX бӀешарахь ваьхначу азербайджанийн Ӏилманчас Ӏаббас-Кули-агӀа Бакихановс йаздо, „Танус гӀалахь, жӀайхойн ширачу коьртачу шахьарехь, нуьцкъала а, инзаре а эмир хилла Суракъа цӀе йолуш, бусалба динера тъекъам дин тӀе а эцна, нусал цӀе а эцна“. Цо кхидӀа а дуьйцу: „Шемахин дозанера чергазийн латтанашна тӀекхаччалц латтанаш долахь долчу оцу Суракъа, массо а олаллашкара, йукъараллашкара йал гулйора ахчанца, даьхница, сурсаташца, бепигца, стоьмашца, ур-атталла котамийн хӀоашца а“[78].

Монголаш тӀелатар

ЖӀайхойн латтанаш а, малхбузера даьргӀойн латтанаш а, йисинчу ДегӀастах тера доцуш, XIII бӀешарахь монголийн тӀелатарца Ӏаткъам ца бина. Джэбэ а, Субудай а коьртехь волу монголийн эскарш ДегӀастанна дуьхьал хьалха догӀуш (1222 шо) сарирхоша жигара дакъалецира монголийн мостагӀчунна хорезмшахца Джалал ад-Динца а, цуьнан бертахошца кипчакашца къийсам латторехь. ШолгӀачу тӀелатарца боьзна хиламаш иштта дӀабоьду: 1239-гӀачу шеран гурахь, Йуккъера Кавказан лаьмнин когашкахь, Аланийн коьрта шахьар МаӀас гоне лаьцначу инзаре доккхачу эскарх дӀакъаьстина Букдайн куьйгаллехь йолу онда тоба. Къилбаседа а, ХӀордайистера а ДегӀастанах чекх а ваьлла, Дербентан лаьмнашка а вирзина, гуьйре тӀекхачале Агулийн йуьрта Рича кхечира иза. Иза дӀалаьцна, хӀаллакйина, цунна тоьшалла до йуьртан эпиграфически хӀолламаша. Цул тӀаьхьа монголаш хьалабовлу гӀазгӀумкийн мехкашка, 1240 шеран гурахь дӀалоцу церан коьрта чӀагӀо — ГӀумка эвла. Мухьаммад Рафис билгалдоккху „ГӀумкан бахархой боккхачу доьналлица тӀом бина хилар, ткъа тӀаьххьара бӀов ларйеш берш — 70 жима стаг — хӀаллакьхилла Кикули кварталехь. Саратана а, Каутара а йассийра ГӀумка… Хьамзатаз схьабевлла болу ГӀумкин берриг элий, баьржира дуьненан дакъошкахула“[79]. Кхин дӀа, Рашид-ад-Динан хаамца хаьа, монголаш „Авир областе“ — иза ЖӀайхойн латта ду — кхаьчний. Амма цхьан а хаам бац Букдайн монголаша жӀайхошца мостагӀалла лелийна аьлла.

undefined

1242 шеран гурахь монголаш шозлагӀа бахара Ламанан ДегӀаста. Схьагарехь уьш цига кхечира Гуьржийчухула. Амма церан некъ къевлира жӀайхоша коьртехь жӀайхойн хан а волуш. Мел чӀогӀа гӀертарх ЖӀайхойчоь къар ца йелира[80]. Мухаммед Рафис йаздо монголаша а, жӀайхоша бинчу бертах лаьцна — „и барт бинера доттагӀаллин, бертахь хиларна, вежариллина бух тӀахь“, — иза тӀечӀагӀбира некъийн захалошца[75]. ХӀинцалера талламхочо Магомедов Мурада дийцарехь, Дашо Ордан урхалчаша дакъа лоцу ЖӀайхойчоьнан дозанаш шордарехь. Хетарехь, дайшкара даймохк дӀабаьхьначу халкъан цхьаалла билгалйаьккхина хилла. Авараш, шайна дукха хьалха Кавказехь гучубевлла шира махкахой санна тӀеэца йиш йолуш болу… Пачхьалкхан дозанаш ира шордар а, ЖӀайхойчохь экономикин жигаралла кхиар а, хьосташкахь билгалдаьккхина, гуш ма-хиллара, монголийн патронажца доьзна хила деза… Иза иштта мах хадо йиш йу но Хьамдулла Казвинин хаамашца. XIV бӀешо долалуш аренаш а, лаьмнин кӀошташ а цхьаьна а тоьхна’’»[22].

Дуьххьара тешаме хьахийна Ломан ДегӀастанан бахархой, «жӀайхойн» цӀарца, 1404-чу шарахь; иза хьахийна Иоан де Галонифонтибуса, цо йаздина, Кавказехь бехаш бу «чергазий, нохчий, лаьзгий, йассий, аланаш, жӀайхой, гӀазгӀумкий»[81][82]. ЖӀайхойн нуцалханан Андуникан весетехь, терахь хӀоттийна 1485 шо, тӀаьхьарчо иштта лелайо и термин, шех олу «ЖӀайхойчоь вилайатан Ӏамир»[83].

Цул тӀаьхьа йогӀучу муьрехь, кхузаманан жӀайхойн дай дӀайазбина, ЖӀайхойн а, Мехтулин ханаллин а дакъа санна; цхьайолу цхьаьнакхетна йуьртан йукъараллаш («маьрша йукъараллаш» олуш йолу) ларйира демократин Ӏедалан система (шира желтойн гӀала-пачхьалкхех тера) а, йозуш ца хилар а. Къилба Кавказехь и статус лелош хилла «Джар республика» олуш йолу, цахурашца бертахь йолу Чоьхьара Кавказан жӀайхойн пачхьалкхан цхьаьнакхетаралла. Дагестанехь уггар гӀарайевлла республикаш яра ГӀандалал (жӀай. Гьандалал), Анкратль (жӀай. Анкьракь) и Гидатль (жӀай. Гьид). Цу тӀе жӀайхойн йукъара бакъонийн система йара, коьрта хьост бакъонийн Ӏадат дара

Надир-шах тӀелетар

XVIII бӀешеран хьалхарчу декъехь ЖӀайхойчоь схьайаккхаран кхерам бара Надир-Шахан империс, цуьнан дозанаш даьржира ХӀиндин тӀера Ӏиракъе а, ДегӀастан лаьмнашка а. ЖӀайхойн а, гӀажарийн а дуьххьарлера тӀеман тасадаларш дӀадоладелла 1730-гӀа шерашкахь. ГӀажарийн шах йух-йуха а гӀиртира ДегӀастан лаьмнаш муьтӀахь дан, амма цхьаннан а аьтто ца белира. Цу тайпана цхьана экспедицехь, 1738 шеран гурахь дӀайаьхьначу хенахь, 32 эзар стагах лаьтта ницкъ, коьртехь Надир-шахан ваша ИбрахӀим-хан а волуш, жӀайхойн Джар юьртана гергахь дӀатоьхна, иза ша а вийна. Цу тӀамехь, гӀажарша вийна гергарчу хьесапехь 24 эзар стаг[84][85]. Шен вешина чӀир эца хьагвеллачу шахӀа 100 эзар стагах лаьтта эскар ДегӀаста хьажийра. Меттигерчу къаьмнийн дуьхьало йиначу Надир-шаха къизаллашца жоп делира: йерриг йарташ йагош, бахархой хӀаллакбеш, иштта дӀа кхин а. 1741 шеран августехь гӀазгӀумкийн хан Сурхай Надир-шахна муьтӀахь хилира. Дукха хан йалале, КӀайтаг уцмийн а, Сурхай-Ханан а кӀентий, Маьхьти хан, Таркхин Шамхал Хасболат, Акхушин къеда, кхин болу цуьнца барт бина урхалчаш а, къаной а карабахара. ЖӀайхой реза ца хилира муьтӀахь хила, Надир-шах шайн латтанашна тӀелатар дан кечам бан волавелира[86]. Шен новкъахь долу дерриг къаьмнаш къардина, 1741 шеран сентябрехь гӀажарий тӀебевлира жӀайхойн латта тӀе, йукъараллин махка тӀе — ГӀандалал[87].

1741 шеран сентябрь кхочуш йерриг аьлча санна ДегӀаста гӀажарийн карахь йара, «цхьаъ бен йоцу ДагӀастан къар ца йелла чӀагӀо йисира ЖӀайхойчоь»[88]. Ингалсан историко Л. Локьхарта нийса билгал ма-даккхара:

ЖӀайхойчоь къарйанза мел йу, ДегӀастан догӀа дӀадаккхалур дац Надир-шахе[89].

ЖӀайхойчоьнна тӀехула лаьттачу боккхачу кхерамо цхьаьнатоьхна жӀайхойн йукъараллаш. ГӀандалалан къедас Пир-Мухьаммада массо а йукъараллашка гӀортор йезаш кхайкхам бира. ГӀандалалан динан дас Гидатлин ИбрахӀим-Хьаьжис хьалхо шозза кхайкхам бина хилла ГӀажарчоьнан шахе, бусалба нахана дуьхьал хьаштдоцу тӀом ма баккхахьара бохуш. Цул сов, дийцарехь, ГӀандалалера парламентареша а хаамаш бахьийтина Надир-Шахе. Уьш байарца чекхделира и гӀуллакх. Цул тӀаьхьа ГӀандалалан къедас дӀакхайкхийна: «ХӀинца вайшинна йукъахь машар хила йиш йац. Вайн хьекъалш мархаш хиллалц, вай тӀом бийр бу, тӀелетта мостагӀ хӀаллаквийр ву»[22].

ГӀажарий, Луьфт Ӏали-хан а, Хьайдар-Бей а коьртехь волу боккха ши ницкъ а болуш, Аймакинан Ӏин чухула Ботлихе а, Ӏаьнди а кхаччалц, шахан шен куьйга кӀел йолу тоба ГӀандалале а, цул тӀаьхьа цигара Хунзахе а дӀайахара ЖӀайхойчу. Иштта герзан ницкъаца жӀайхой муьтӀахь а бина, ДегӀаста схьайаккхар чекхдаккха дагахь вара Надир-шах.

ЖӀайхойчу дахар Ӏаламат ца дезаш дара шахӀан салташна йукъахь. ГӀажарийн кхелехь оьрсийн резидентан И. Калушкинан цузаманан хаамца, салтий ЖӀайхойчу болхара «боккха лаам бацарца». ГӀажарийн салташа, шайна тӀелатар дан йиш йоцу жӀайхойн лаьмнаш хезча, «шахӀах лаьцна массо а тайпана сийсаз дешнаш олура цунна»[90].

И. Калушкина 1741 шеран 21 сентябрехь бинчу хаамехь дуьйцу жӀайхошна дуьхьал тӀеман операцеш эрна хиларх лаьцна. «ЖӀайхошца хиллачу дов-тӀомехь, шахӀан эскар, хийцалуш доцуш бохург санна, эшам ловш хилла». Калушкина дийцарехь, шаьш гӀажарийн эскархоша мукӀарло дина, «цхьана лаьзгийчунна (аьлча а, дегӀастахочунна) дуьхьал итт стаг дӀахӀотта ницкъ боцуш ца хилла» аьлла. Лаьмнашкара тӀулгаш кхийсира жӀайхоша лахахь тӀехдовлучу эскаршна тӀе. 1741 шеран сентябрехь хилира Аймакинан чӀожехь тӀом. Кхузахь, Луьфт Ӏали-Хан а, Хьайдар-Бей а коьртехь волу гӀажарийн эскар, дерриге а хӀаллакдина. Эзар стагах лаьттачу эскаран дукхах долу дакъа хӀаллакдина. Хьайдар-Бейн 4 эзар стагах лаьттачу ницкъах 500 бен дийна ца висира. Ткъа 6 эзар стагах лаьттачу ницкъах 600 бен ца висира дийна. Толамхоша дӀайаьхьира дуккха а хӀонсаш: 19 йоккха топ а, дуккха а патармаш а, дерриг а кхачойаран рицкъ а.

Цул тӀаьхьа тӀом хилира ТурчидагӀан буьххьехь. Пхеа дийнахь лаьттира тӀом. МостагӀчун терахьийн а, техникан а агӀор хаъал лакхара хиллехь а, жӀайхойн аьтто белира, шайн йукъараллашца тасадалар хилале цхьа а тӀеман эшам ца хилла, шен ницкъан лакхенехь хиллачу гӀажарийн толамхочунна онда эшам бан. «ЖӀайхойн ондачу къийсамо ШахӀан эскаран ницкъ бохийра». СугӀрал а, Чокх а, Обох а йарташна гергахь тӀемаш хиллачул тӀаьхьа 100 эзар сов эскар Надиран — туркойн дуьхьал коалицехь Россин бертахо — лахделира 25—27 эзар стаге кхаччалц. Цуьнан эскарш йухадевлира «оццул сихачу темпаца, иза нийсонца лара мегар дара бовдар», — хаам бо И. Калушкина Дербентера 1741 шеран 28 сентябрехь".

Эшамаш инзаре боккха бара; кампани чекхйолуш 52 эзар стагах 27 эзар сов ца висира, «царна йукъахь дуккха а цомгуш а, чевнаш хилларш а бара, массо а декъазачу хьолехь латтийра». Кхечу хьосташца, шахӀан эскарийн эшам 30 эзар стаг, 33 эзар сов говр а, эмкал а, 79 йоккха топ а, дукхах долу герз а, гӀирс а. Новкъахь царна масийттазза тӀехьа а кхиина, тохарш дира жӀайхоша. Надер йухавелира Кукмадаган дукъ доккхийлахула. Иштта, шахӀ Дербенте кхаьчна «ах эскарца», «шен хазна а, бахам а, дерриге а бохург санна шен мохь лело дийнаташ а дайна».

ЖӀайхойн рейдаш Дербентана а, шахан эскаршна а, лагерна а «лан йиш йоцуш хилира». 1741 шеран октябрехь Надир-шаха шен лаамехь куьйгалла дира шолгӀачу кампанин ЖӀайхойчу. Кхиаме йоцу операцеш дӀайаьхара 1742 шо кхаччалц, Надир-шах декхаре бира «хьоьстуш, и онда нах муьтӀахь хилийта». Цу Ӏалашонца Надира шамхал а, Сурхай а хан ЖӀайхойчу хьажийра «цигара баккхийнаш шайн лаамехь муьтӀахь хилийта дӀайазбан, царна тӀера цхьа а йасакх йоккхур йац аьлла, йух-йуха а тешалла а деш». — Делахь а, Сурхай-хан аьтто ца баьлла шахӀан ахчанца аварийн баккхийчарна кхаьънаш дала. Сацамца реза ца хилар кхаьчна, Надир-Шах йухавелира ЖӀайхойчура цхьа хан йаьлча.

Надир-шахан эскарш ЖӀайчохь эшаро гӀажароша ницкъ беш долу къаьмнийн тӀом бан дог доуьйтура. Надира схьайаьхна дегӀастан йарташ, цхьаъ вукхунна тӀаьхьа гӀаттам беш, йухабоьлхуш болу шахӀан тӀемалой дӀа а теттина. ГӀандалалехь Надер-Шах эшарх лаьцна хаам, туркойн историкаша Эрела а, Гёкчес а дийцарехь, «Истмалехь доккхачу хазахетарца тӀеийцира» ГӀажарийчоьно Туркойчоьнна тӀелатар даран кхерам дӀабаккхаран маьӀне фактор санна. Надир эшна аьлла хаам реза а болуш тӀеийцира Петарбухахь а. Хаам бина ма-хиллара: «Истмалехь салюташ йиттира. Петарбухехь шайн хазахетар а, паргӀато а къайлайаккха ца йаккхалора»[91].

ГӀажарийн эскарх дисинарг даьржира ДегӀастахула а, Нохчийчухула а. XIX бӀешеран нохчийн этнографо Лаудаев Умалта хаам бина цунах лаьцна:

Надир-шахан гӀажарий, хӀаллакбира жӀайхоша, дӀасабаьржира ДегӀастахула, царех цхьаберш охьахевшира нохчашна йукъахь[92].

1741—1743 шерашкахь жӀайхошна дуьхьал дӀайаьхьначу кампанино беза мах хадийра ГӀажарийчоьнан пачхьалкхана. Оцу шерашкахь ГӀажарийчоьнан хьал дуьйцуш, Братищевс йаздира канцлере Черкасский Алексейга йаздинчу кехат тӀехь, шина шарахь шах меттигерчу бахархошца къийсам латто аьтто ца баьлла, «шаьш ларбан топ а, тур а бен дацара, амма цуьнан меттана шен пачхьалкх йерриг а йохийна, къелла йеира къоме».

undefined

XVI—XVII бӀешерийн экспанси

XVI—XVII бӀешерашкахь ЖӀайхойн Нуцалан пачхьалкхехь феодалан йукъаметтигаш чӀагӀйалар билгалдолу. Оцу муьрехь дӀадоьдуш ду жӀайхойн жигара миграци Жаро-Белоканан кӀошта. Шамхалалла гӀелдаларх а, цул тӀаьхьа йохарх а пайда а оьцуш, жӀайхойн ханаша шайн куьйгакӀел йира луларчу йуьртийн йукъараллаш — багвалийн, чамалийн, тиндинийн, кхин а, хаъал шорбеш шайн мохк. Цу тӀехь уггар боккха кхиамаш баьхна 1774 шарера 1801 шаре кхаччалц паччахьалла дина ЖӀайхойчура Умма-Хан («Сийлахь» кунйа йолуш). Умма-ханан йасакх токхура гуьржийн паччахьо Ираклий II, дербентан, кубин, шекин, бакохан, ширванан ханаша, Туркойчоьнан вассал — Ахалцихан пашас, Тушетин бахархоша[93][22]. ТӀеман операцеш дӀахьочу хенахь Хунзахан ханца барт болу йукъараллаш декхарийлахь йара эскаршна кхачо йан а, царна мел оьшург латто а. Умма-Ханах лаьцна дуьйцуш, С. С. Ковалевскийс билгалдоккху иза йаккхий предприятеш йолуш, доьналла долуш, майралла йолуш стаг хилар. Цуьнан шен мохк жима бара, амма цуьнан Ӏаткъам гонаха долчу къаьмнашна «инзаре чӀогӀа бара, цундела цо гойтура ДегӀастан урхалхо санна хӀума».

Умма-ханан амал йуьцуш оьрсийн эскаран инарлин штабан подполковника Неверовскийс йаздо,

ДегӀастахь цхьа а урхалча цкъа а жӀайхойн Ӏумар-хан санна ницкъан тӀегӀане ца кхаьчна хилар. Ткъа нагахь санна гӀазгӀумкаша шайн Сурхай-ханах дозалла деш делахь, тӀаккха жӀайхойн, даима а лаьмнашкахь уггаре а нуьцкъала тайпа долчу, кхин а алсам бакъо йу, баккъал а йерриг Чоьхьара Кавказан борз хилла, шен тайпанна деспотически, къинхетам боцуш урхалла деш волу Ӏумар-хан дозаллица дагалоьцуш. Шен элана муьтӀахь воцу жӀайхо, цуьнан къинхетамах дерриге а сатийсам дӀабоккхуш, шен ханна карара Ӏожалле сатуьйсуш, шен доьзална гечдаре бен сатуьйсуш ца хилла[93].

Я. Костенецкийн тешаллица,

ЖӀайхойчоь цхьана хенахь уггаре ондачех йукъаралла йара Лаьзгийчоьнан лаьмнашкахь — ханалла йара. ХӀинца шех йозуш йоцу дуккха а йукъараллаш цуьнан долахь хилла ца Ӏаш, лаьмнин оцу декъехь цхьаъ бен йоцу бохург санна урхалча йара цуьнан, массо а лулахой бегабора цунна хьалха[94].

Кавказан тӀом а, Шемалан Имамат а

1803 шарахь ЖӀайхой ханаллин дакъа Российн империн йукъадеина. Амма паччахьан урхалло йуьхьанца цхьа могӀа даккхий гӀалаташ а, галморзахаллаш а йира. Хала йал а, йасакх а, латтанаш дӀадахар а, хьаннаш хьекхар а, гӀепаш йар а, шуьйра ницкъ бар а халкъан резадацар кхуллу, къаьсттина цуьнан уггаре а маршо йезаш а, майра декъан а — «оьздангаллин» (и. дӀ. кх. «маьрша йукъараллин декъашхой»), хьалха цкъа а иштта урхаллехь баьхна боцуш. Цара массо а Оьрсийчоьнан агӀончаш «атеисташ» а, «йамартхой» а дӀакхайкхийра, ткъа паччахьан администраци «лайн система дӀахьош берш — бакъболчу бусулбанашна йуьхьӀаьржа хӀоттош а, сийсазбеш а». Оцу йукъараллин-динан бух тӀехь, 1820-гӀа шераш дуьйлалуш, шарӀан а, муридийн а лозунгашца паччахьан дуьхьал болам болабелира лаьмнин бахархойн. 1829 шо чекхдолуш, Кавказан йукъара къобалвинчу синмехаллин куьйгалхочун Мухьаммад ал-ЯрагӀин гӀоьнца хаьржира ДегӀастан хьалхара имам, жӀайхо — Генуб йуьртара молла ГӀеза-Махьма. ГӀеза-Махьмас, кӀеззигчу мурдийн ницкъаца, жӀайхойн йарташкахь шариӀат йукъадаьккхира, наггахь герзан ницкъаца. 1831 шеран йуьххьехь Чумгесгенан чӀагӀйина лагерь вовшахтоьхначу ГӀеза-Махьмийн куьйгалла дира оьрсашна дуьхьал цхьа могӀа тӀелетарш. Дукха хан йалале, шен дай баьхначу йуьртахь тӀом боьдуш, ГӀеза-Махьма велира.

ГӀеза-Махьма дӀакхелхинчул тӀаьхьа, муридийн болам локализаци йина лаьмнин ДегӀастан йукъараллашна йукъахь, дика зама ловш бацара уьш. Шейхан Мухьаммад ал-ЯрагӀин лаамца кхайкхира «Ӏалимийн лакхара кхеташо» — Ӏеламнаш. ГоцӀал йуьртара Хьамзат-бек шолгӀа имам хаьржира, цо дӀабаьхьира ГӀеза-Махьмин болх — «гӀазот» — шина шарахь. 1834 шарахь цо хӀаллакйира ханийн тӀаьхье, цуо оьгӀазло эккхийтира хунзаххойн. Цара Хьамзат-бек вийначул тӀаьхьа имам хаьржира Мухьаммад ал-ЯрагӀин дешархо а, 25 шарахь лаьмнийн къоман паргӀатонан боламна куьйгалла дина ГӀеза-Махьмин накъост а волу Шемал. Оцу дерриге а шерашкахь Шемал цхьаъ бен воцу политикин а, тӀеман а, синмехаллин а куьйгалхо висира ДегӀастан хилла ца Ӏаш, Нохчийчоьнан а. Цо лелош хилла официалан Имам цӀе. 1842—1845 шерашкахь Шемалас кхоьллира тӀеман-теократин пачхьалкх — Къилбаседа Кавказан имамат — шен иерархи а, чоьхьара а, арахьара а политика йолуш, йерриг ЖӀайхойчохь а, Нохчийчохь а. Имаматан берриг мохк бекъна бара 50 наибаллина — тӀеман-административан дакъошна, коьртехь Шамила хӀиттийна наибаш а болуш.

Шена тӀеман хенахь зеделларг тӀе а тевжаш, тӀеман реформа дӀайаьхьира Шемалас. 15 шарера 50 шаре кхаччалц хенаш йолчу божарийн бахархошна йукъахь мобилизаци йира, эскар декъаделира «эзарнашна», «бӀеннашна», «иттаннашна». Герзан ницкъийн буьйра лаьттара дошлойн эскарех, шайна йукъахь «муртазекаш» (гӀаролхой) а болуш. Дерриге а Шемалан эскарийн терахь 15 эзар стаге кхочура. Шемилан нохчийн наиба Сафаров Юсуф Хьаьжис дийцарехь, 1856-чу шарахь, имамат йожале жимма хьалха, имаматан эскар жӀайхойн а, нохчийн а муридех лаьтташ хилла. ЖӀайхоша Шемална кхачо йира 10 480 тӀемалочунна, дерриг эскаран 71,10 % дӀалоцуш. Нохчий бара 28,90 %, верриг а 4270 стаг, Нохчийчоьнан доккхаха долу дакъа Российн империно дӀалаьцначу хенахь[95].

Шемалан заманахь йан йолийра йаккхий тоьпаш, дӀандаргаш, тоьпан молха. Цуьнан Ӏусманан Империн мудиран эскаран цӀе йара, ткъа 1854 шеран июлехь официалан йелира инарламудир цӀе[9][96]. Бехачу тӀамо экономика йохийра, адамийн а, материалан а инзаре боккха эшам а беш, дуккха а йарташ йохийра, йагийра. ЖӀайхойн а, нохчийн а къаьмнаш мелла а жима хилар тидаме эцча, Шемал шен бусалба нахана йукъахь ма-хуьллу дукха бартхой лаха гӀертара, амма Туркойчоьнах дӀакхета лаам бацара цуьнан. ТӀеман операцешкахь дакъалоцуш бара нохчий, жӀайхой, гӀазгӀумкий, даьргӀой, лаьзгий, гӀумкий, иштта кхидолу Декъастара къаьмнаш а.

ЖӀайхойн тӀеман кечамах, паччахьан эскаран инарлас Василий Поттос йаздира:

Ламанхойн эскаро дукха хӀума Ӏамийна оьрсийн тӀеман гӀуллакхна, чӀогӀа тамашийна ницкъ болуш хӀума дара. Иза дара, шеко йоцуш, онда къоман эскар. ЦӀена тӀеман кечам кавказхойн ламанхочун цецвоккхуш бара. Швейцарин ламанхой а, Ӏабдул-Къадиран магӀрибхой а, ХӀиндера сикьхаш а, цкъа а ца кхечира тӀеман говзаллехь иштта лакхенашка, жӀайхой а, нохчий а санна.

Кавказехь гӀуллакхехь хиллачу Бестужев-Марлинскийс жӀайхойх лаьцна йаздо:

ЖӀайхой маьрша къам ду. Царна шайна тӀехь цхьа а Ӏедал ца хаьа, ловш а дац. ХӀора жӀайхочо шех оьзда олу, шен йийсархо велахь, цо ша воккха эла лору. Уьш къен бу, цундела, башха майра бу; топ нийса туху, дика тӀом бо гӀаш а, говрашкахь а. Лаьмнашкахь кица хилла дӀахӀоьттина жӀайхо шен дашна тешаме хилар. ЦӀахь тийна, хьошалла деш, дика тӀеоьцуш хьеший; цара йа зударий а, йа йоӀарий а ца лечкъабо — хьешана вала а, тӀаьхьенаш чекхйаллалц чӀир эца а кийча бу уьш. ЧӀир эцар деза ду царна; талор — сийлалла йу. Амма, дукха хьолахь, хьашт хиларо дойту цаьрга иза…


ЖӀайхой — уггаре а дика тӀемлой бу, Кавказан дог ду[97][98].

ГӀазотан тӀеман чаккхе

Амма паччахьан Ӏедало шен гӀалатех а, эшамех а Ӏама ца дира, радикалан кепара хийцира тактика, цхьана ханна дӀатесира луьра колонин ницкъбаран политика. Оцу хьелашкахь, цхьа а зенаш а, эшамаш а ца лоруш, герз лело ницкъ кхочуш тӀаьххьара кӀант кхаччалц Российна дуьхьал «гӀазотан тӀом» бан беза бохуш, муридийн лозунгаш лаьмнин бахархоша тӀеэца болийра ларамаза а, бохаме а санна. Шемалан а, цуьнан наибийн а авторитет лахйала йолайелира. Шемалан дукха хьолахь оьрсашца тӀом бина ца Ӏаш, шен «гӀаттамхошца» а тӀом бан безаш хилла. Иштта, цхьаболу жӀайхой (дуьххьара Хунзах а, Чокх а) оьрсийн агӀор тӀом беш хилла ламанан ополченин дакъошкахь а, ДегӀастан дошлойн полкехь а. Шемалас капитуляци йинчул тӀаьхьа, дерриге а жӀайхойн латтанаш ДегӀастан областан йукъадаьхна. 1864 шарахь ЖӀайхойн ханалла дӀайаьккхира, цуьнан лаьтта тӀехь кхоьллира ЖӀайхойн гуо. Дагестанехь бехачу аварех лаьцна дуккха а бакъдерш ду, царна ур-атталла дукхахболчу оьрсашна а ца луш хилла пособеш а, льготаш а луш хилар гойтуш. Къаьсттина иза хьакхалуш ду лакхара тӀеман совгӀаташ а, сийлахь цӀераш а, эпсарийн даржаш а сиха даларх. Йийсаре лаьцначу Шамилна паччахьо уггар лакхара сийлаллаш йина. Паччахьан администрацино а, оьрсийн тӀеман куьйгалхоша а лаккхара вуьйцура Шамил майра а, йахь йолуш а стаг ву аьлла, цуьнан буьйранчин а, политикин а башха похӀма хилар чӀагӀдеш. ЖӀайхой император Александр II волучу хенахь йукъаболхара паччахьан гӀаролийн лейб-гвардин дакъошна, цу декъехь гӀаролийн гӀуллакх дора паччахьан доьзалан хӀусамехь[99].

Кавказан тӀом болалуш ДегӀастанехь вехаш вара гергарчу хьесапехь 230 эзар жӀайхо, ткъа Нохчийчохь вехаш вара 600 эзар сов нохчий. Российн империца хиллачу тӀемашца Кавказан тӀом чекхболуш жӀайхой а, нохчий а бисира, жӀайхойх ах ца кхоччуш бисира, нохчийн хьалха хиллачу терахьех доьалгӀа дакъа бен ца бисира[100]. 1897-чу шарахь Россин империн дуьххьарлера бахархойн тептар дӀахьочу хенахь (тӀом чекхбаьлла 30 шо даьлча) жӀайхойн терахь дара 158 600, ткъа нохчий тӀом балале хьалха хиллачу терахье кхаьчна бара. 1926-чу шарахь ДегӀастахь жӀайхойн терахь дара 184 700 стаг. Кавказан тӀеман тӀаьхьенех цхьаъ йара дегӀастахой Ӏусманан импере дӀабахар. Паччахьан администрацис йухьанца оцу хиламан гӀодора, амма эмиграцино шо-шере мел долу но массашкахь нах дӀакхалха болабелча Туркойчу, цунна новкъало йан буьйлабелира. Паччахьалле, цхьаьна агӀор, жӀайхойн лаьмнашка ца ховшалора гӀазакхий, вукха агӀор — теш хилира Ӏусаманан империно къилбаседакавказхойх чӀогӀа эскар дора шайн чоьхьара а, арахьара мостагӀашна дуьхьала.

Кавказан тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа жӀайхоша сих-сиха гӀовттамаш бора, масала, 1860—1862 шерашкахь Малхбузе ЖӀайхойчохь куьйгаллица Нохчийн имамийн[101], в 1863 году в Джарах, в 1871[102], цул тӀаьхьа 1877—1878 шерашкара оьрсийн-туркойн тӀемал тӀаьхьа, кхин берш а[103].

ССРС йукъахь

1921 шарахь кхоьллина ДегӀастан АССР[104]. 1920-гӀа шераш чекхдовлуш жӀайхой бехачу латтанаш тӀаьхь, йолайелла коллективизаци а, индустриализаци а.

1928 шарахь кхоьллира жӀайхойн абат латинийн буха тӀехь (1938 шарахь кириллице). Схьайиллина дуккха а жӀайхойн ишколаш, лдмашкахь мотт Ӏамо буьйлабелира, къоман дуьненан интеллигенци кхоллайелира[9].

1940—1960-гӀа шерашкахь дукхаха болу жӀайхой кхелхира ломара арене[105], алсама ГӀизларан, Кизилюртан, Хаси-Эвлан кӀошташка. 1980-гӀа шерашкахь болабелла этнополитикин болам (ЖӀайхойн халкъан имам Шемалаш цӀарах болам)[41]

Оьздангалла а, ламасташ а

Дахаран ламаста васт

Халкъан йукъараллин вовшахтохар йуьртан йукъараллин бух тӀехь хилла, гергарчу цхьаьнакхетараллех лаьтташ — тукхамех; божарийн цхьаьнакхетарш хилла, эндогами[41] шуьйра даьржина хилла. Йукъараллин декъашхой хилла долахой. Йуккъера йукъараллин йукъайогӀуш йара 110—120 керт. Йукъараллин коьртехь хилла къано (XIX бӀешо чекхдолуш дуьйна, йуьртда), иза хоржура йуьртан гуламехь (джамаӀатехь) 15 шарал сов хан йолчу берриг божарийн бахархоша. XIX бӀешо чекхдолуш, жӀайхойн дахарехь йуьртан йукъараллийн дакъа хаалуш лахделла; къаношна оьрсийн Ӏедало чӀогӀа тӀеӀаткъам беш бара.

Аварийн ламастан Ӏер-дахаран меттиг хилла гӀап, лаьтташ йара гергахь дӀасадаржийна цӀеношна (тӀулган, нийса тхов болу, дукхахьолахь ши-кхо гӀат йолу) а, тӀеман бӀевнашна а йукъахь. Массо а нах беха меттигаш къилбехьа хьаьжна йара. Майда, йукъаралла гуллуш йолу меттиг, дукхахьолахь лаьттара эвлан йуккъехь; маьждиг а хилла дукхахьолахь кхузахь. ЖӀайхойн доьзал даима бохург санна цхьана чоьнна чохь бехаш хилла, иза кхечу чоьнел хаъал йоккха хилла. Цу чоьнан уггаре а коьрта элемент йара цунна йуккъехь лаьтташ йолу пеш. Иштта, кечбеш хилла бустамца чоьна йуккъехь лаьтташ болу бӀогӀам а. Карарчу хенахь жӀайхойн цӀенойн чоьхьара хьал гӀалин петарийн санна ду.

ЖӀайхоша йукъахь даьржина даьхнийлелор (аренашкахь — бежнийлелор, лаьмнашкахь — уьстагӀийлелор), аренашлелор (лаьмнашкахь гӀийла кхиина терахьаш тӀаьхь латталелор; кхиадо Ӏаьржа кӀа, кӀа, мукх, сула, борц, гӀабакх, кхин йерг), бошмашлелор (туьркаш, гӀаммагӀааш, хьач, хьаьрса хьач, кхи йерш), кемсашлелор. Дукха хенахь дуьйна кхиина ду кузанийн гӀуллакх (алсама ТлаьратӀан а, Хунзахан а кӀошташкахь: чо болу а, боцу а, истангаш, гӀайбанаш, коча уллу тӀоьрмигаш, тӀергӀах сурт дуьллуш йуцар, кӀадидар (Къорода, РугӀжа эвланаш), эрз тухуш тӀегӀах лаьтта тосу хӀума йуцар, наьӀарш дерматдар, йоьза агар, герз дар, дешин а, детин а пхьола (РугӀжа, СугӀрал, ГӀоцӀал, ЧӀокх, Унсоколо, ГӀамсукъ йарташкахь), тӀулг а, дечиг а агар (Чох, Ругуджа, кхечу а йарташкахь). XIX бӀешо чекхдолуш шуьйра девзира цхьацца хӀуманаш йар (пхьегӀаш, тӀорказаш, муштакхаш) стешан диттех цӀеста, детин, мельхиоран агарш долуш; оцу пхьолан коьрта йуьрт йара Унсокол[41]. XX бӀешо чекхдолуш чӀагӀйелира йуьртан бахаман зонин говзалла; иштта, лаьмнашкахь доьжна латталелоран маьӀна. ЖӀайхой болх беш бу промышленностехь а, хьаштийн кхоченехь а.

ЖӀайхойн кхиъна халкъан барта кхолларалла хилла. Цуьнан коьрта жанраш йара турпалаллин иллеш (масала, «Надир-Ханца хилла тӀом»), историн иллеш, лиро-эпически иллеш (лахи балай — «деха илли»), инструментан аккомпанементца божарша дӀаолуш долу белхарийн иллеш; зударийн эшарш (аганан эшарш, безаман эшарш). Иллеш цхьана озаца дӀаолу, диатонически режимех пайда а оьцуш. ЖӀайхойн ламастан музыкин гӀирс бу чагана (Ӏад хьокху); (ТӀамур, пондар), (зурма-къийли, зурма-къали); чагур (мерзан), ясти-балабан а, зурна (меттанийн), лалу (шодаган тайпа), жиргӀа тэп, вота гавал. XIX бӀешарахь шуьйра даьржина мерз болу гӀирс комуз; XX бӀешарахь дуьйна иштта лелабо дечиг-пондар[41].

ДегӀастахь уггаре а йевзаш а, ламанан билгалонаш йу свастикаш, уггар хьалха спиралан кепехь а, горга йистош йолуш а, ткъа иштта малтан жӀараш а, лабиринташ а, уьш дукха хуьлу дӀатоьхначу тӀулгаш тӀехь а, антикваран кузанаш тӀехь а, зударийн йувелиран хӀуманаш тӀехь а. Иштта тидаме эца догӀу, Хунзахан ханаша дукха хьолахь пачхьалкхан эмблема санна лелош хилла «штамп йолу берзан» сурт (цу йукъахь байракхаш тӀехь а), ткъа Ӏаьндаша лелош хилла «турца аьрзу» сурт.

Хьалха, дерриг жӀайхойн халкъо, йозуш йолу класс йоцург, гойтуш хилла «бӀо» — герзаца йолу ополченеш, халкъ-хӀусамда. Оцу хьоло лакхара лехамаш хӀиттийра хӀора хила тарлучу «бодулаван» («тӀеман гӀуллакхна жоьпаллехь волу стаг») синан а, дегӀан а кечамбарна, ткъа, Ӏаламат, Ӏаткъам бира жӀайхойн кегийрхошна йукъахь «хатбай» санна герз доцу тӀеман говзалла кхиорна — «мелигъдун», (хьокханца леташ, цуьнца цхьаьна когаш беттаран техникица), доьхкаца латар. Цул тӀаьхьа и дерриге а дӀатеттира, уггаре а хьалха, паргӀат кепара латарца а, малхбален тӀеман говзаллица а, уьш хилира бакъйолу къоман а, лаккхара сий долу а спортан кепаш жӀайшна[106].

Ламаста духар

ЖӀайхойн ламастан духар кхечу дегӀастахойн къаьмнийн духарх тера ду: иза лаьтта ирахь кач болу кучах, хечех, гӀовталх. Ӏаьнан заманахь гӀовтална чутухуш хилла довха кӀади. Коьрта тӀехь лелош хилла месала куй. ЖӀайхойн зударийн духар чӀогӀа тайп-тайпана хилла. Духар коьртачу декъана къаьмнийн билгало хилла, къаьсташ йолу элемент хилла. Духар а, коьртахь йовлакх а лелош хиллачу кепах, басарех, кетаран кепех, мачех, лерга а, коча а ухку хӀуманех, къаьсттина коьрта туьллучунца, муьлхачу йукъараллера йа йуьртара йу зуда хууш хилла. ЙоӀа къорза коч йухуш хилла цӀен доьхка а доьхкий, баккхийра зудраша лелош хилла цхьаьна бесара, таӀна хӀума[107].

undefined

Берзан васт оьздангаллехь

Борз ламастехь лелош хилла жӀайхоша а, ДегӀастан цхьадолчу кхечу къаьмнаша а майраллин а, доьналлин а билгало санна. Г. Ф. Чурсина шен жӀайхойн этнографин балха тӀехь йаздо, борз шен экханан тӀелетарш дӀахьочу майралло а, доьналлица а «жӀайхошна йукъахь цуьнан лерам кхоллабелла, цхьа шатайпа культ. Барзан ницкъ, доьналла, майралла лоруш, халкъо Ӏаламан агӀор магийна агӀонаш ло борзан дегӀан тайп-тайпанчу меженашна Масала, борзан дог кхехкадо, кӀантана кхача ло, иза ницкъ болуш, тӀеман стаг хилийтархьама». ЖӀайхойн маттах лаьцна ша бинчу белхан доццачу дошамехь П. К. Услара иштта туьду жӀайхоша борз тӀеэцар: «Муьлхха а берзаца дустар ламанхошна йукъахь хастам лоруш ду, лоьмаца дустар вайна йукъахь хастам лоруш ма-хиллара». Иштта цо листадо жӀайхойн денна долчу къамелехь борз комплиментца йустуш долу пхи алар (борз санна дог-ойла, лергаш доца борз, и. дӀ. кх. а). Амма, шаьш жӀайхошна йукъахь а, массо а агӀор цу кепара лерам беш ца хилла борз; цхьайолчу малхбузера жӀайхойн йукъараллаша оцу ролехь лелайора аьрзу, ткъа вукхара лелайора ча. Иштта Чурсина билгалдаьккхира берзан культ къаьсттина йуккъера жӀайхойн кӀошташкахь хилар, цигахь берзан сийлална тӀеӀаткъам бина хила тарло нохчийн оьздангалло, церан борз паргӀатонан а, кхерам боцуш хиларан а сийлалла йу[108].

ЖӀайхой кухни

ЖӀайхойн коьрта даар ду хинкал(оьр.)нохч., ботишалаш, чорпа, курза, уьш хьалха дуьллу жижигца.

ЖӀайхойн диетехь ламастехь дукха жижиг ду, уггаре а хьалха уьстагӀан а, бежанан а. Цара цунах пайдаоьцу хьена йолу чорпанаш йеш а, демнах дина дааршна чу дуьллу иза, шашлик а йо. Уггаре а гӀарайаьлла — хьозан кхоьшах йина чорпа, муьстаргин чорпа, панк-чорпа, жижиган чорпа.

ЖӀайхойн кухнин коьртаниг ду дакъийна жижиг. Холодильникаш йоцучу хенахь, дакъийна жижиго шен кхачанан агӀонаш йеххачу хенахь ларйора. Дукха кхачанаш кечбо дакъийначу жижигах, шайна йукъахь хьаьжкӀашца кхоьш йа кхоьшан чорпа дакъийна жижигах.

ЖӀайхойн цулла а оьшуш даар дац хинкал (схьадаьлла жӀай. хинкӀал, цигахь хинкӀ — гала, кхехкийна беда кийсиг + ал — суффикс дук. т.). Иза лаьтта жижиган чорпанехь кхехкийначу бедан дакъошах, кхача чорпанца а, кхехкийначу жижигца а, сарамсекхийн йа хохийн берамца а буу[109]. ЖӀайхойн хинкал тармайалийта гуьржийн хинкалих, иза кхин тайпана даар ду.

ЖӀайхойн ламастан кхачанашна йукъадогӀу чӀепалгаш йа ботишали, уьш горга, дуткъа бепиган лаппагӀаш ду, тайп-тайпана йукъахь кхачанаш а болуш. ЛаппагӀаш кӀалдах а, бецах а йа аьтта картолах до, дотту чӀапа зайлин чохь. Уьш хьалха дохку даьтта йа тӀо хьаькхна, 6-8 дакъа а дина. Уьш куьйгашца дууш ду[110].

ЖӀайхойн кухнин кхин цхьа хьалхара меттиг йу курзана — мелла а нохчийн курза йа манти дагалоьцуш болу кхача. Амма курзанаш мелла а йаккхий йу, хин тӀадам кепара йуа, чуйоьллина хӀума кӀо хуьлу, даима а дӀакъовлу чӀабакепара. И бахьана долуш курзина чу атта йиллало коча хӀума а, масала, бецашца кегийна долу буьйда хӀоаш. Уггаре а йевзаш йолу къоман мерза хӀуманаш ю бахух (хьовла), чуьппалгаш, мозца бӀараш[111][112][113].

Медиафайлаш

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 19 февраль.
  2. ↑ Включая родственные аварцам андо-цезские народы: 14 народов общей численностью 48 646 человек
  3. ↑ Включая родственные аварцам андо-цезские народы: 13 народов общей численностью 48 184 человек
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Дагестан, том 3 Национальный состав. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 1 февраль. Кху чуьра архивйина оригиналан 2014 шеран 19 мартехь
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Включая родственные аварцам андо-цезские народы
  6. ↑ Включая родственные аварцам андо-цезские народы: 7 народов общей численностью 41 человек
  7. ↑ Политика, выборы, власть. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 1 февраль.
  8. ↑ 1 2 Ethnic composition of Azerbaijan 2009. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 1 февраль.
  9. ↑ 1 2 3 4 Атаев Б. М. Аварцы: язык, история, письменность. — Махачкала, 2005. — С. 21. — ISBN 5-94434-055-X
  10. ↑ Файл:Census of village population of Georgia.pdf|Перепись населения Грузии 2002. Население сельских населённых пунктов (Census of village population of Georgia)(гуьрж.) — С. 110—111
  11. ↑ В 1989 году в Казахской ССР было 2777 аварцев:Демоскоп. Этносостав Казахской ССР в 1989 г. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 1 февраль.
  12. ↑ 1 2 Latvijas iedzīvotāju sadalījums pēc nacionālā sastāva un valstiskās piederības. pmlp.gov.lv. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 февраль.
  13. ↑ Country: Uzbekistan (инг.). Joshua project. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 1 февраль.
  14. ↑ Агентство Республики Казахстан по статистике. Перепись 2009. (Национальный состав населения. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 1 февраль. Архивйина 2011 шеран 11 майхь )
  15. ↑ Л. Минц. Народы мира. 2007. с. 10
  16. ↑ Мамедова А.А. Авары в Азии, на Кавказе и в Европе // VI-е Дзагуровские чтения «От античности к возрождению». Материалы международной научно-методической конференции. Махачкала, 2007. С. 69–71.
  17. ↑ Ава́рцы : [арх. 2 октябрехь 2022] / А. И. Исламмагомедов, Г. А. Сергеева; М. И. Шилакадзе (фольклор) // А — Анкетирование. — М. : Большая российская энциклопедия, 2005. — С. 59. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 1). — ISBN 5-85270-329-X.
  18. ↑ Косвен М О., Гарданов Б. А. Народы Кавказа. — Институт этнографии имени Н.Н. Миклухо-Маклая, 1960.
  19. ↑ Малая советская энциклопедия. — 1933. — С. 47.
  20. ↑ Хунзахская Газета "Сельский труженик, Росдал захIматчи" - История аварцев. tryjenik.3dn.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 1 февраль.
  21. ↑ Ю. А. Жданов. Энциклопедия культур народов Юга России: Народы Юга России. Ростов-на-Дону: Северо-Кавказский научный центр высшей школы, 2005. — 244 с.
  22. ↑ 1 2 3 4 5 Магомедов М. Г. История аварцев.. — Мх.: ДГУ, 2005.
  23. ↑ Бейлис В. М. Указ. раб. С. 255—256
  24. ↑ Билгалйккха йеза url= параметр {{cite web}} кепан чохь. [ Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона](бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.
  25. ↑ Бейлис В. М. Из истории Дагестана VI—XI вв. (Сарир) //Исторические записки. Вып. 73. М., 1963. С. 256
  26. ↑ Минорский В. Ф. История Ширвана и Дербенда X—XI веков. — 1963. — С. 133.
  27. ↑ Евстигнеев Ю. А.. Российская федерация. Народы и их подразделения. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.краткий этнологический справочник. — СПб.: Издательство Санкт-Петербургского университета, 2003. — 221 с.
  28. ↑ Джон Баддели.. Завоевание Кавказа русскими. 1720-1860 / Пер. с англ. Л. А. Калашниковой. — М.: Центрполиграф, 2011. — ISBN 978-5-227-02749-8.
  29. ↑ Традиции народов Кавказа в меняющемся мире: преемственность и разрывы в социокультурных практиках. — СПб: Петербургское востоковедение, 2010. — С. 493. — ISBN 978-5-85803-416-2.
  30. ↑ Магометов А. А. П. К. Услар, исследователь дагестанских языков. — Мх.: Дагучпедгиз, 1979. — С. 99.
  31. ↑ Сборник «Кавказские горцы». — Тф., 1869.
  32. ↑ Мусаева М. К. Аварцы. История, культура и традиции. — Детям — о народах Дагестана. — Махачкала: Эпоха, 2016. — С. 3. — 80 с. — ISBN 978-5-98390-165-0.
  33. ↑ Кисриев Э. Республика Дагестан. Модель этнологического мониторинга / Ред. серии Тишков В. А., ред. книги Степанов В. В.. — М.: ИЭА РАН, 1999. — С. 132.
  34. ↑ Атаев Б. М., 1996, Исследователи считают "Авар" территорией, которая соответствовала Хунзахскому плато. "Название Авар дано чужестранцами и может относиться исключительно к Хунзаху", — писал в своё время П.К. Услар..
  35. ↑ Опыт анализа этнонима ярусса «аварцы» // Сборник статей по вопросам дагестанского и вайнахского языкознания. — Мх., 1972. — 338 с.
  36. ↑ Ельков А.. Горы книг: Иоганн Антон Гильденштедт. Путешествие по Кавказу. rusneb.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь.
  37. ↑ Иоганн Антон Гильденштедт. Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг. — СПб.
  38. ↑ Потто В. А. Кавказская война в отдельных очерках, эпизодах, легендах и биографиях: в 5 т. — СПб.: Тип. Е. Евдокимова, 1887—1889.
  39. ↑ Гаджимурадова М. Г. Этнографическое исследование прошлого лезгин. alpania-mez.ucoz.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь.
  40. ↑ Аварцы – прошлое и настоящее.
  41. ↑ 1 2 3 4 5 6 Исламмагомедов А. П., Сергеева Г. А. Аварцы // Большая российская энциклопедия / С. Л. Кравец. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 1. — С. 59. — 768 с. — 65 000 экз. — ISBN 5-85270-329-X.
  42. ↑ У автора должность „Emniyet Bakanı“ ошибочно переведена как „Министр Обороны“, тогда как она означает „Министр Госбезопасности“. Мы исправили эту ошибку, о чём проинформировали и автора монографии.
  43. ↑ А. М. Магомеддадаев. Эмиграция дагестанцев в Османскую империю. История и современность. Кн. II. — Махачкала: ДНЦ РАН, 2001. — С. 151—152. — ISBN 5-297-00949-9
  44. ↑ Гаджиева Мадлена Наримановна. Аварцы. История, культура, традиции. — Махачкала: Эпоха, 2012. — ISBN 978-5-98390-105-6.
  45. ↑ Феноменон оф натионал бундарий. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль. С. В. Голунов, 2005 — С. 106.
  46. ↑ Северный Кавказ. Академия Наук СССР. Институт географии. 1957, — С. 507.
  47. ↑ М. М. Ихилов. Народности лезгинской группы: этнографическое исследование прошлого и настоящего лезгин, табасаранцев, рутулов, цахуров, агулов / Дагестанский филиал АН СССР, Институт истории, языка и литературы им Г. Цадасы. — Мх., 1967. — С. 330.
  48. ↑ М. Р. Ибрагимов. Этническая демография Дагестана: аварцы и андо-цезские народы во второй половине XIX — начале XX в. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.
  49. ↑ Расы и народы. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль. Том 22. Институт этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. 1993. — С. 50
  50. ↑ И. М. Вакула. Этноконфессиональная конфигурация республик Северного Кавказа: монография. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль. 2007. — С. 45]
  51. ↑ Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. demoscope.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.
  52. ↑ Г. Ф. Дебец. Палеоантропология СССР. — М., 1948. — Т. IV. — (Труды института этнографии АН СССР).
  53. ↑ М. Ш. Ризаханова. К вопросу об этногенезе лезгин // Лавровские (Среднеазиатско-Кавказские) чтения, 1998−1999: Крат. содерж. докл. — 2001. — С. 29.
  54. ↑ Д. А. Крайнов. Древнейшая история Волго-Окского междуречья. М., 1972. С. 241.
  55. ↑ Г. Ф. Дебец. Антропологические исследования в Дагестане // Труды ИЭ. Т. XXXIII. М., 1956; Его же: Антропологические типы. // „Народы Кавказа“. Т. 1. М., 1960.
  56. ↑ В. П. Алексеев. Происхождение народов Кавказа. М., 1974. С. 133, 135—136
  57. ↑ Юнусбаев Баязит Булатович. Популяционно-генетическое исследование народов Дагӏастан по данным о полиморфизме y-хромосомы и alu-инсерций. — 2006.
  58. ↑ Oleg Balanovsky, Khadizhat Dibirova, Anna Dybo, Oleg Mudrak, Svetlana Frolova. Parallel Evolution of Genes and Languages in the Caucasus Region // Molecular Biology and Evolution. — Oxford University Press, 2011-05-13. — Т. 28, вып. 10. — С. 2905—2920. — 0737-4038 1537-1719, 0737-4038. — DOI:10.1093/molbev/msr126.
  59. ↑ И. М. Дьяконов. совместно со Старостин С. А. Хуррито-урартские и восточно-кавказские языки // Древний Восток: Этнокультурные связи- М.: 1988
  60. ↑ Дьяконов И. М., Старостин С. А. Хуррито-урартские и восточнокавказские языки // Древний Восток: этнокультурные связи. — Москва: Наука, 1988.
  61. ↑ 3 апреля 2001 года «Радио Свобода» приступило к регулярному вещанию на Северный Кавказ. russkie.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь.
  62. ↑ С чужого голоса. Как Радио «Свобода» вещает на Северный Кавказ. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь.
  63. ↑ Ярлыкапов А. А. Аварцы // Новая российская энциклопедия / В. И. Данилов-Данильян. — М: Энциклопедия, 2005. — Т. 1. — С. 38—39. — 959 с. — ISBN 5-948-020-010.
  64. ↑ Сборник грузинских летописей «Картлис цховреба».
  65. ↑ Крупнов Е. И. Средневековая Ингушетия. — М.: Наука, 1971. — 208 с. — 2800 экз.
  66. ↑ Адриенна Майор. The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World(ингалс.). — 2014. — ISBN 9781400865130.
  67. ↑ 1 2 Магомедов М. История аварцев. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.
  68. ↑ Патахов С. Ради будущего надо в настоящем созидать. — М.: Издательские решения, 2018.
  69. ↑ Тревер К. В. Очерки по истории и культуре Кавказской Албании IV в. до н. э. — VII в. н. э. — Изд-во Академии наук СССР, 1959. — С. 47.
  70. ↑ Plinii Naturalis Historia. Liber VI, XI. — L., 1969. — P. 29.
  71. ↑ Гейбуллаев Г. К этногенезу азербайджанцев. — Баку, 1994. — С. 151—152, 154.
  72. ↑ Сумбатзаде С. Этногенез азербайджанского народа. — Баку, 1990. — С. 82.
  73. ↑ Энциклопедический справочник «Народы мира». — Баку, 1998. — С. 16.(азерб.)
  74. ↑ Акопян А. А. Албания-Алуанк в греко-латинских и древнеармянских источниках. — Ер., 1987. — С. 85.
  75. ↑ 1 2 Мухаммад Рафи аш-Ширвани. Тарих Дагестан. Русский перевод А. Р. Шихсаидова.
  76. ↑ Исалабдуллаев М. А. Мифология народов Кавказа. — Махачкала: КСИ, 2006
  77. ↑ Вахушти Багратиони. Гуьржийчоьнан атлас (XVIII бӀешо). — Тб., 1997.
  78. ↑ Аббас-Кули-ага Бакиханов. Гюлистан-и Ирам.
  79. ↑ Ильяс Каяев. Газикумухское шамхальство XIII—XIV вв. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.
  80. ↑ История Дагестана с древнейших времён до конца XIX века. Часть 1. ИПЦ ДГУ. Махачкала, 1997 г., с. 180—181
  81. ↑ Аварцы: историко-этнографическое исследование XVIII-начала XX в. Институт истории, археологии и этнографии ДНЦ. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль., 2002.
  82. ↑ World of the Orient. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.
  83. ↑ Краткий очерк истории и социальных отношений саситлинцев. tsumada.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь.
  84. ↑ Хроника войн Джара в XVIII столетии.
  85. ↑ Мухаммад-Казим. Поход Надир-шаха в Индию. М., 1961.
  86. ↑ Г. Э. Алкадари. Асари Дагестан. С. 67.
  87. ↑ АВПР, ф. «Сношения России с Персией», 1741 г.
  88. ↑ Эхо Кавказа. Выпуски 3-9. Ассоциация, 1993.
  89. ↑ Lawrence Lockhart, 1938. Р. 202.
  90. ↑ Арунова М. Р., Ашрафян К. З. Государство Надир-шаха Афшара. — М.: Изд-во восточной литературы, 1958. — С. 193.
  91. ↑ АВПР. Л. 391.
  92. ↑ У. Лаудаев. Чеченское племя // Сборник сведений о кавказских горцах. — Тф.: Тип. Главного управления Наместника Кавказского, 1872. — Вып. 6. — ISBN 978-5-4458-0423-9.
  93. ↑ 1 2 А. А. Неверовский. Краткий исторический взгляд на северный и средний Дагестан до уничтожения влияния лезгинов на Закавказье. — С-П., 1848. — 36 с.
  94. ↑ Я. И. Костенецкий. Аварская экспедиция 1837 г. // «Современник» 1850 г., кн. 10—12 (отдельное издание: Записки об Аварской экспедиции СПб., 1851)
  95. ↑ Юсуф-хаджи Сафаров. Количество войск собираемых из разных наибств. ССКГ. Тифлис, 1872. Вып.6. Отд.1. Раздел 2. С. 1-4.
  96. ↑ А. М. Халилов, М. М. Идрисов. Шамиль в истории Северного Кавказа и народной памяти. — Махачкала, 1998. — 119 с.
  97. ↑ Бестужев А. А. «Кавказские повести». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.
  98. ↑ Шапи Казиев.. Ахульго. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.
  99. ↑ Аварцы. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.. Дагестанская правда.
  100. ↑ Н. Дагчен. Диалоги с Адалло. Часть 23.
  101. ↑ М. А. Агларов. Союз сельских обществ Ункратль в XIX — начале XX вв.: историко- этнографическое исследование. dslib.net. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь.
  102. ↑ Р. М. Магомедов, А. М. Магомедов. Хронология истории Дагестана. — Мх.: Эпоха, 2012. — ISBN 978-5-98390-111-7.
  103. ↑ Хайдарбек Геничутлинский. О восстании 1877 года в Дагестане/ Перевод Т. М. Айтберова. — Дагестанский научный центр РАН.
  104. ↑ Дагестанская Автономная Советская Социалистическая Республика.Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.
  105. ↑ Н. Г. Волкова. Переселение с гор на равнину на Северном Кавказе в XVIII—XX вв. eo.iea.ras.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 январь.
  106. ↑ Гаджиева Мадлена Наримановна. Аварцы. История, культура, традиции. — Махачкала: Эпоха, 2012. — ISBN 978-5-98390-105-6.
  107. ↑ Аварцы. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.. Дагестанская Правда.
  108. ↑ Этнография Кавказа. Языкознание. III. Аварский язык. — Тифлис, 1889. — 550 с.
  109. ↑ Аварский хинкал. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль. на кулинарном сайте «Хинкал.ру».
  110. ↑ Аварское чуду или ботишалы. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль. на кулинарном сайте «Кулинар.ру».
  111. ↑ Аварская кухня // Эхо Кавказа. — М., 1994 — № 1.
  112. ↑ Ж. Н. Абуева. Дагестанская кухня. Издательский дом «Эпоха», 2012.
  113. ↑ Е. С. Омельченко. Кулинария народов Северного Кавказа. Мх., Дагестанское книжное издательство, 1963.

Литература

  • Авары // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Аварцы // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8.
  • Аварцы // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. Р. Г. Рафиков; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3.
  • Агларов М. А. Сельская община в Нагорном Дагестане в XVII — начале XIX в. — М.: Наука, 1988.
  • Агларов М. А. Андийцы. — Махачкала: ЮПИТЕР, 2002.
  • Алексеев М. Е., Атаев В. М. Аварский язык. — М.: Academia, 1998. — С. 23.
  • Алексеев В. П. Происхождение народов Кавказа — М.: Наука, 1974.
  • Атаев Б. М. Аварцы: история, язык, письменность. — Махачкала: АБМ — Экспресс, 1996.
  • Атаев Б. М. Аварцы: язык, история, письменность. — Махачкала: ДНЦ РАН, 2005.
  • Гаджиев А. Г. Происхождение народов Дагестана (по данным антропологии). — Махачкала, 1965. — С. 46.
  • Иоанн Галонифонтибус. Сведения о народах Кавказа (1404 г.). — Баку, 1980.
  • А. И. Исламмагомедов. Аварцы: историко-этнографическое исследование XVIII-начала XX века. — Дагестанский научный центр РАН — Махачкала, 2002.
  • Магомедов Абдулла. Дагестан и дагестанцы в мире. — Махачкала: Юпитер, 1994.
  • Магомеддадаев Амирхан. Эмиграция дагестанцев в Османскую империю (История и современность). — Махачкала: ДНЦ РАН, 2001. — Книга II.
  • Магомедов Мурад. Походы монголо-татар в горный Дагестан // История аварцев. — Махачкала: ДГУ, 2005. — С. 124.
  • Тахнаева П. И. Христианская культура средневековой Аварии. — Махачкала: ЭПОХА, 2004.
  • Халилов А. М. Национально-освободительное движение горцев Северного Кавказа под предводительством Шамиля. — Махачкала: Дагучпедгиз, 1991.

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш