Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

ХӀинжа-ГӀала

ХӀинжа-ГӀала (1857 - 1921 шо — Петро́вск)[42] — Российн (Кавказехь) къилбехьара гӀала, лаьтта Каспий-хӀордан берд тӀаьхь[43]. ДегӀастан Республикин коьрта шахьар. КхоалгӀа бахархойн барамца Къилбаседа-Кавказан регионан гӀала, йаккхийчех Къилбаседа-Кавказан федералан гуонан гӀала.

Кхуллу ХӀинжа-ГӀалин гуо. Миллион гергга йолу ХӀинжа-ГӀалин-Каспийн агломерацин буьйра ду.

ЦӀе

ГӀала йиллина 1844 шарах Петран чӀагӀо санна. ЦӀе йоьзна йу, шира дийцаршкахь, ГӀажарчу тӀемца дахарехь 1722 шарахь оцу меттигехь Пётр I эскаран лагерь лаьттина. 1857 шарахь гӀалин цӀе хийцина Петровск аьлла.

1918 шеран мартера апрель кхаччалц[44], кхин а 1918 шеран ноябрера 1920 шеран март кхаччлц Гражданийн тӀом боьдуш болуш гӀала латтийра антибольшевикийн ницкъаша, цунах олура Шемал-ГӀала имам Шемалан сийнна[45].

1922 шарахь оьрсаша Махачкала цӀе йелла (1950-гӀа шо кхаччалц — Махач-Кала йаздора[46]); цӀе йелла ДегӀастахь советийн Ӏедал даьккхинчарех цхьанна цӀарах — Дахадаев Мохьмад Ӏали (Махач) (1882—1918). ЦӀе схьайолу «Махач» цӀарах — иза йацйина кеп йу ДегӀастанахь «Мохьмад» цӀаран, гӀала «чӀагӀо» маьӀнехь[47].

Истори

Хьалхара истори

«ДегӀастанан некъ» баккхарх къийсамаш латтийна гуннаша, гӀажарша, Ӏаьрбаша. Исторехь кӀезиг ладаме роль ловзийна ца Ӏа и некъ къуьйсуш Таркхи эвлано, иза лаьтта хӀинцалера ХӀинжа-ГӀалан гена йоццуш. «Таргу» цӀарца иза дуьххьара хьахайо VIII бӀешарахь эрмалойн историка Гевонда[48].

Таркхи евзаш йара XV бӀешарахь дуьйна махлелоран йукъ санна, цунна чухула чекхболура Дербент гӀала боьду къепалан некъ. Ткъа иза йара дуьненан ширачех гӀала. Инджи (гӀум. Инжи, тӀаьхьуо Анджи) цӀарца нах беха меттиг евзара йуккъерачу бӀешерашкахь дуьйна[49].

Российн империн йукъахь

1844 шарахь Анджи-Арка[50][51] гу тӀаьхь, иза гӀумкийн меттара гочдича «Анджи букъ (дукъ)»[52] ду, йуьйьйгӀира Петровски чӀагӀо, цӀе тиллира 1722 шарахь ГӀажарчу боьлхуш(оьр.)нохч. оцу меттигехь Пётр I-ра хиларна лерина цӀе а.

1870 шарахь йира говзаллийца гавань а, порт[53] а.

1894—1896 шерашкахь гӀала цӀерпоштнекъаца БуритӀе а, Бакох а гӀаланашца вовшех тесира.

Дуьххьарлера гӀалан промышленостан предприяти йира 1876 шарахь, иза йара йий доккху завод. 1878 шарахь болх бан йолаелира дуьххьарлера типографи. ТӀаьхьуо йира шиъ тонкан фабрика.

XIX бӀешо чекхдолуш а, XX бӀешо долалуш а гӀала жигара кхиа йолаелира. Биллира Дон-тӀера-Ростов—Бакох цӀерпоштнекъ, цунна тӀехула дуьйладелира цӀерпоташ ХӀинжа-ГӀала кхаччалц.

1897 шарахь гӀалан бахархой доьазза сов тӀекхийтира, 8,7 эз. сов бевлира бахархой.

undefined

1900 шарахь йина елира гӀалан уггаре йоккха предприяти акционерийн йукъараллин "Каспийн мануфактуран" кехатан фабрика[54] (советийн муьрехь III Интернационалан цӀарах фабрика).

1914 шарахь йиллира жима мехкдаьтта кхехко завод. Бахархойн барам тӀекхийтира, 24 эз. сов велира, гӀала хьалхайелира ДегӀастан гӀаланашна йукъара бахархойн барамца а, экономикин хьолаца а. ДегӀастан областан административан-политикин йукъ яра Шури-ГӀалахь.
1915 шо чекхдолуш болх бан йолаелира цӀерпоштнекъан аса ХӀинжа-ГӀала — Шури-ГӀала, цуо гӀала йихкира ломан ДегӀастаца.

XIX бӀешо чекхдолуш а, XX бӀешо долалуш ХӀинжа-ГӀалахь йира мехкдаьтта кхехко а, черманаш ден а заводаш, кехатан а, тонкан а фабрикаш, цӀерпоштнекъан пхьолгӀанаш.

ХӀинжа-ГӀалахь 4 урам бен дацара — Барятински (хӀинца Буйнакски); Привольни (хӀинца Данияловн ← Марковн ← Садови ← Привольни); Соборни (хӀинца Манташевн ур. ← Оскаран ← Октябрьски ← Соборни), Инженерни (хӀинца Р. Гамзатовн]] ← В. И. Ленинан ← Комсомольски ← Инженерни)[55]. Йуккъерачу декъера урамаш тӀулг биллина а, мехкдаьттан стогарш серладаьхна а дара. Кхузахь тӀулгийн а, кибирчиган а цӀенош дара, царна чохь бехара хьаькамаш, эпсарш, динан гӀуллакххой, хьалдолу гӀалахой. Коьрта урамехь — Барятински — лаьттира 25 меттиг болу хьешан цӀа «Гуниб», масех туька, аптека, кинотеатр «Прогресс», ткъа хӀинца Пачхьалкхан банк (РФ Центробанк) лаьттачохь йара нах совцу керт. Вукха урамашкахь бара дехьа а ца валало хатт, ткъа аьхка — чан, мозийн а, чуьркийн а бода. 2004 шарахь Малыгинан ур. 1, лаьттина, йохийна бани тӀера, татол дара, боьха хи хӀордан чудохуьйтуш. ХӀинца Правительствон цӀа лаьтта, килсан уллера майда а нехашшах йуьззина боьха меттиг йара. ГӀалахь цхьаъ бен библиотека йацара, цунна чохь кхо эзар жайна дара, амма ткъа сов малара молу меттиг йара. Хин биргӀа гӀалахь йацара, наха хи черманашна чохь кхоьхьура.

1917 шеран Октябран революци хиллачул тӀаьхьа, ДегӀастахь революци а, граждански тӀом а болчу хенахь (1917 шеран март — 1919 шеран май) гӀала кар-кара йоьдура дуьхь-дуьхьал лаьттачу агӀонашна йукъахь. 1918 шеран 18 ноябрехь «КӀайн» мэро полковника Магометов Ӏабдусалама омра арахийцира гӀалин цӀе «Шемал-ГӀала» аьлла. 1920 шеран мартехь эххар а хӀоьттира Петровскехь Советан Ӏедал, цуьнца цхьаьна меттахӀоттийра гӀалин историн цӀе[56][57][58].

Советийн мур

1920 –гӀа шеран карташ тӀехь цӀарца Петровскца цхьаьна хеннахь йара «халкъан» цӀе Анжи[59].

1921 шеран 14 майхь ДегӀастан революцин комитетан № 59 йолу омарца Петровск-Порт гӀалин цӀе оьрсийн маттахь хийцира ДегӀастан революционеран Дахадаев Махачан (1882—1918) сийнна Махачкала аьлла. 1923 шеран 15 декабрехь ДАССР ЦКХК Президиумо кхайкхийра ХӀинжа-ГӀала ДАССР-н коьрта шахьар[60].

undefined

1930-гӀа шерашна йуккъехь гӀалех туьйхира гӀалин тайпана посёлок Петровск-Кавказски (хӀинца мккӀ. ХӀинжа-ГӀала-1).

ГӀумкийн бахархой арабахар, ХӀинжа-ГӀала шорйар

1944 шеран 12 апрелехь сацам бира Таркхин, Кяхулайн, Альбурикентан кхалхийра арабаьхначу нохчийн латтанаш тӀе. Мукъадаьккхинчу латтанийн доккхаха долу дакъа дӀасадоькъура ХӀинжа-ГӀалин Советана (8166 гектарах 6243), ламанан колхозаш а, ХӀинжа-гӀалин промышленни предприятеш а йоцург. 1957 шарахь гӀумкийн бахархой цӀабирзинчул тӀаьхьа, колхозан латтанаш меттахӀиттош ца хилира, шен бахам а дӀабаьлла, дуккха а цӀенош дӀалаьцна лаьмнийн кӀошташкара дӀатарбинчу наха. Ширачу гӀалин историн хӀолламаш бохийна, ХӀинжа-гӀалин инфраструктурин дакъош дина оцу материалех[61][62][63][64][65].

30-гӀа-80-гӀа шераш

Советан Ӏедал долчу хенахь сиха кхиар зеделира ДегӀастан коьртачу шахьарахь. 1930-гӀа - 1980-гӀа шерашкахь бахархойн терахь иттозза сов алсамделира, кхоллайелира коьрта социалан инфраструктура, кхузаманан дешаран система, коьрта промышленность. Хи латторан проблема дӀа а йаьккхина, иттаннаш медицинин объекташ а, оьздангаллин учрежденеш а йира, лаккхара а, йуккъера а дешаран заведенеш схьайиллина. ХӀинжа-ГӀалин бахархойн терахь кхолладаларехь дакъа лоцу ДегӀастан массо а къаьмнаша.

1952 шо кхаччалц гӀалин Йуккъера майданна уллехь лаьттира Александр Невскийн кафедралан собор. Килс йеза йира 1891 шеран 30 августехь, 1952 шарахь цуьнан кхоллам хилира Советан Россехь дуккха а динан гӀишлош санна — иза йохийра. Карарчу хенахь цуьнан меттехь лаьтташ йу мехкан куьйгалхочун а, ДегӀастан Республикин Ӏедал а Ӏаш йолу гӀишло.

undefined

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болучу хенахь 5 хӀинжа-гӀалахочун Советийн Союзан Турпалхо хилла[66].

ГӀалин дахаран массо а декъехь баккхий хийцамаш хилира тӀом дӀабирзинчул тӀаьхьа 1950—1970-гӀа шерашкахь. 1969 шо кхачале ХӀинжа-ГӀалахь йара йиъ лдм: (ДегӀастан пачхьалкхан университет), йуьртабахаман (хӀинца ДегӀастан пачхьалкхан юьртабахаман академи), медицинин (хӀинца ДегӀастан пачхьалкхан медицинин академи), хьехархойн (хӀинца ДегӀастан пачхьалкхан хьехархойн университет), 51 йукъара ишкол, итаннаш библиотекаш йукъара фондца 1,4 млн жайна долуш, 20 сов кинотеатр. Лакхара боларца кхуьура гражданийн гӀишлошйар. ДӀатарйинера йаккхий промышленностан объекташ, царна йукъахь М. Гаджиев цӀарах завод, Машенашйаран завод (хӀинца «Авиаагрегат»), шурчекхйоккху машенаш йен завод, «ДегӀэлектромаш», ГӀирсашбаран, «Ангаливолокно», радиосурсатийн завод, «Эльтав», III интернационалан цӀарах фабрика, Крупскаян цӀарах фабрика, чӀера-консервийн Революцин Къовсамхойн цӀарах комбинат, кхин йерш а.

1960-гӀа шераш чекхдовлуш ХӀинжа-ГӀалахь Таркхи-Тау ломан басехь план йара фуникулёр хӀотто, амма тӀехьа проект дӀакъевлира.

ХӀинжа-ГӀала чӀогӀа йохийна мохкбегийначу хенахь 1970 шеран 14 майхь.

XX бӀешеран чаккхе

ССРС йохар бахьнехь, экономикин хийцамаш буьйлабаларца а, базаран бахаме дехьадовларца а, коьртаниг ТӀПК заказашка йирзина йолу ХӀинжа-ГӀалан промышленность, йисира халачу хьолехь. Конверсин программаш кхочуш ца йан йелира.

1990-гӀа шерашкахь арахоьцу сурсаташ охьадовларан бахбелла мур хилира. Масала: 1990 шо кхачале «Ангаливолокно» заводо болх латтабора 3800 стагана, хӀинца — 500 стагал кӀезиг ву. «Эльтав», Приборашйаран, Радион, ДегӀэлектромаш заводаш, 3-гӀа Интернационалан а, Крупскийн а фабрикаш, ЧӀерийн-консервийн комбинат йерриг йохийна йукъара йаьхна, ткъа латта доьхкина гӀишлошйечарна. Изза ду кхечу предприятешца а. 1990-гӀа шераш чекхдовлуш хьал тодала доладелира. XXI бӀешо долалуш хаъал дика хийцамаш хилира сурсаташ арахецаран структурехь а, гӀалин промышленностан потенциал тӀетухуш а.

1998 шарахь гӀала администрацин коьрте хӀоттийра Амиров СаӀид.

XX бӀешо чекдолуш ХӀинжа-ГӀала хилира вахьабийна а, радикалан исламан вовшахтохараллашна а Ӏалашо.

undefined

XXI бӀешо

2013-чу шарахь июнь баттахь ХӀинжа-ГӀалин администрацин куьйгалхо Амиров СаӀид Джапарович лецира ницкъаллин структураша. Цуьнан метта хӀоттийна ДегӀастан пачхьалкхан университетан ректор Рабаданов МуртазӀали. 2014-чу шеран апрель баттахь Рабадановс ХӀинжа-ГӀалин мэран декхарш кхочушдаран дарж шен дехарца дитира, ткъа цуьнан метта ДегӀастан куьйгалхочо Абдулатипов Рамазана хӀоттийра Сулейманов Мохьмад. 2015-чу шеран июль баттахь Сулеймановн метта мэран декхарш кхочушдеш хӀоьттира Мусаев Муса. ХӀинжа-ГӀалин гуламан депутаташа сацам бира ДегӀастан коьртачу шахьаран мэр Мусаев Муса хенал хьалха даржера дӀаваккха, иза бозбуанчаллаш лелорна 4 шо набахтехь даккха хан тоьхначул тӀаьхьа. Мэрин пресс-гӀоьнчалло бина и хаам 2018-чу шеран декабрь беттан 27-чу дийнахь январь баттера ноябрь бутт кхаччалц ХӀинжа-ГӀалин мэран декхарш кхочушдеш вара Гасанов Абусупьян. 2018-чу шарахь ноябрь беттан 7-чу дийнахь гӀалин мэран декхарш кхочушдеш волуш 40 миллион ахча лечкъорна шеконашца лаьцна Гасанов Абусупьян[67]. Мэр Гасанов Абусупьян дӀаваьккхинчул тӀаьхьа 2018 шеран 8 ноябрера 2019 шеран 31 январь кхаччалц ХӀинжа-ГӀалин мэран ханна декхарш кхочуш дан хӀоттийра Алиев Мурад[68].

2019 шеран 31 январехь ХӀинжа-ГӀалин гуламан депутаташа хаьржира ДегӀастан коьрта шахьрин керла мэр, иза хилира Москохан Басманни кӀоштан хилла урхаллин корта Дадаев Салман[69].

2001, 2002, 2003, 2011 шерашкахь «Росстрой» компанино дӀайаьхьначу «Оьрсийчоьнан уггаре а дика Ӏалашйина гӀала» къовсамехь хьалхарчу кхаанна йукъахь ХӀинжа-ГӀала йаьккхира. 2011-чу шеран къовсаман жамӀаш довзуьйтуш, Оьрсийчоьнан премьер-министро Дмитрий Медведевс "къаьсттина мехала" йу элира ХӀинжа-ГӀалин тоьлла меттиг[70].

2024 шеран 23 июнехь ХӀинжа-ГӀалин террористийн атака йира[71]. Террористаш тӀелетира ДПС постана а, православин йердина а[72][73].

undefined

ХӀокху заманан ХӀинжа-ГӀала

ТӀаьхьарчу итт шарахь хаъал хийцайелла гӀала. ГӀалин бюджет сихйинчу боларца кхиа йолайелла. Масала, 1997 шарахь 226 млн сом хиллачу налогийн ахча 2005 шарахь 1100 миллион соьме кхаччалц хьаладаьлла, ткъа гӀалин ахча тӀаьхьарчу 10 шарахь 15-зза гергга алсамдаьлла.

Расул Гамзатов
ХӀинжа-ГӀалех лаьцна байт
Безам цкъа бахана Ӏаш бац
Дуккху а гӀаланашка,
Хоттур ду, дуьхьала ваьлча: «Стенгара?»
Амма хоттур ду, Ӏодика йеш: «Стенга?»
Аса сийлаллица, кхечу агӀор доцуш
Хьа цӀе йоккхур йуха а.
ХӀай, доьналле гӀала ХӀинжа,
ГӀад йукъа кхаччалц гӀаш йукъа йахна[74][75].

Йерригроссийн «Российн уггаре беркате хӀоттийна гӀала» къовсамехь 2001 шарахь ХӀинжа-ГӀалин 3-гӀа меттиг йелла[76], 2002 шарахь — 2-гӀа хилла[77], ткъа 2003 шарахь — 1-ра[78]. 2012 шарахь ХӀинжа-ГӀало йаьккхина 3-гӀа меттиг[70].

ТӀаьхьарчу шерашкахь гӀалахь иштта шуьйра меттахӀотторан белхаш бина историн кӀоштахь а, цига кхача некъаш тӀехь а, коьрта инфраструктурехь а. ГӀалин аллейш а, бульвараш а, набережни а, ткъа иштта йуккъера а, университетан а майданаш меттахӀиттийна, берийн самукъадаккхаран парк а йолуш керла Акх-Гьол парк кхоьллина. 2002-чу шарахь йина, схьайиллина 514 метр еха эстакада.

ТӀаьхьарчу деа шарахь промышленностан сурсаташ сов девлла 5-зза сов.

Тахана ХӀинжа-ГӀала — Къилбаседа Кавказан а, иштта цӀе йолу федералан гуонна а йоккха гӀала йу, Къилба Российн а оьздангаллин, экономикин, Ӏилманан йукъ йу.

ГӀалин промышленностан предприятеш говзаллаш йолуш йу тӀеман, хьунан, металлкечдаран, электронийн, чӀерийкечдаран, кхин а сурсаташ деш.

РӀА ДегӀастан Ӏилман йукъ лаьтта кхузахь, 20 гергга отраслийн Ӏилманан-талламан институт.

ХӀинжа-ГӀалахь йу 62 йукъарадешаран ишкол. Царех 11-ах гимназеш, лицейш, колледжаш йина. Болх беш йу 6 пачхьалкхан лакхара дешаран меттиг, царна йукъахь ДегӀастан пачхьалкхан университет, ДегӀастан пачхьалкхан халкъан бахаман институт, пачхьалкхан лдм филиалаш, пачхьалкхан йоцу лдмаш а, филиалаш а, 29 йуккъера говзаллин дешаран меттиг.

ГӀалахь болх беш йу 4 кинотеатр кхузаманан киногӀирс болуш. Болх беш йу 3 республикин библиотека: къоман 1,5 млн том, жимахойн А. С. Пушкинан цӀарах, берийн, кхин а гӀалин 15 филиалца. Болх беш йу 20 сов телерадиопрограмма, 7 хаамийн агенталла, арадолу 30 журнал, 14 республикин а, 12 гӀалин а газет.

ДегӀастан Республикин Правительствон цӀа
Гамзатов Расулан проспект

[[Файл:Ночная Махачкала.jpg|мини|330x330px|Шемалан порспект буса гар

Сулейман Стальскийн сквер

[[Файл:Махачкала на фоне Тарки-Тау.jpg|мини|330x330px|Дзержински ураман гуран чохь гӀала а, Таркхи-Тау лам а гар

</gallery>

Географи

Географин хьал

ХӀинжа-ГӀала лаьтта Йоккха Кавказан ламанан къажошкахь, 10 км готта асан тӀаьхь нийсачу аренахь Каспий-хӀордан малхбуза берда тӀаьхь Таркхи-Тау ломан а, хӀордан а йукъахь.

ХӀинжа-ГӀала лаьтта сахьтан асанехь МСК (москохан хан) . UTC хан дӀасататтар хуьлу +3:00[80]. Лелочу хенаца а, географин дохаллица[81] йуккъера маьлхан делкъе ХӀинжа-ГӀалахь хуьлу 11:50.

undefined

Гидрографи

ГӀала йу Каспий-хӀордан йистехь. ГӀалина йуккъехула охьадоьдуш ду Черкес-Озен (Талгинка) а, Тарнаирка а. Октябран революцин татол къилбаседа-малхбузера къилбехьа гӀалина чекхдолу. Ӏаьмнаш: Вузовски , Ак-Гоьл , Грязеви .

Климат

ГӀалин климат йекъа йу, барамера континентан[82]. Шеран йуккъера хӀаваан температура — +12,3 °C. Аьхке тевне йу, аьхкенан беттанийн йуккъера температура — +23,6 °C, дийнан максималан температура — +36—38 °C кхаччалц йу. Климатан ца хуьлу, йуккъера температура уггаре шийла беттанийн, январан а, февралан а, +1,2 °C хуьлу, гуттаренна лаьтташ ло ца хуьлу. Йочанаш хуьлу 410—450 мм шарахь, относительни тӀуналла шарахь — 70 % гергга хуьлу (Ӏай 80 % гергга), ткъа июлехь а, августехь а — 50 % гергга. Аьхкенан беттанашкахь хуьлу уггаре дукха декхна денош. Аьхкенан муьран бохалла (+15 °C лакхара температурица) хуьлу 150 дийнахь, долало 11 майхь, тӀаьххьара аьхкенан де — 7 октябрехь. Мехаш алсама ду къилба-малхбален а, къилбаседа-малхбузен а.

  • Йуккъера шеран температура — +12,6 °C;
  • Йуккъера шеран механ сихалла — 3,3 м/с;
  • Йуккъера шеран хӀаваан тӀуналла — 78 %.
ХӀинжа-ГӀалин климат
Гайтам Янв. Фев. Март Апр. Май Июнь Июль Авг. Сен. Окт. Нояб. Дек. Шо
Юьззина максимум, °C 17,8 20,9 28,8 33,5 35,1 36,8 39,5 40,2 37,4 28,9 23,1 19,9 40,2
Юьззина минимум, °C −25,1 −26,8 −13,5 −5,1 0,0 5,8 9,7 8,0 0,7 −6,6 −19,7 −26,5 −26,8
Хин температура, °C 3,3 2,3 4,3 9,5 15,0 20,2 23,4 24,4 21,5 16,1 10,3 5,3 13,0
Хьост: Пошоа и климат в Махачкале. «Пошоа и Климат». ТӀекхочу дата: 2022 шеран 1 октябрь.

Бахархой

100 000
200 000
300 000
400 000
500 000
600 000
700 000
1926
1956
1976
1987
1993
1998
2003
2008
2013
2018
2024

ХӀинжа-ГӀала — Къилбаседа Кавказан федералан гуонехь уггаре дукха адамаш деха гӀала йу, цхьаъ йу кӀезигчарех кхуьуш а, уггаре а сиха кхуьуш а йолу йаккхийчу российн гӀаланех, царех дукхаха йерш советийн заманел тӀехьа бахархойн бараман харц динамика йолуш йара.

Къоман хӀоттам

2010 шеран бахархой багарбаран жамӀашца:[83]

барам,
ша гӀалахь
2010 шо,
ст.		 дакъа,
%		 куьйга кӀелахь йолу нбм
2010 шо,
ст.		 дакъа,
%		 барам,
гӀалин гуо,
2010 шо,
ст.		 дакъа,
%
ЖӀайхой[к 1] 149 623 26,15 % 36 465 29,22 % 186 088 26,70 %
даьргӀой[к 2] 88 573 15,48 % 18 058 14,47 % 106 631 15,30 %
гӀумкий 86 503 15,12 % 47 089 37,73 % 133 592 19,17 %
лаьзгий 84 479 14,77 % 4125 3,31 % 88 604 12,71 %
гӀазгӀумкий 79 906 13,97 % 6183 4,95 % 86 089 12,35 %
оьрсий 35 908 6,28 % 1733 1,39 % 37 641 5,40 %
табасаранаш 13 039 2,28 % 1047 0,84 % 14 086 2,02 %
рутулаш 8038 1,41 % 635 0,51 % 8673 1,24 %
агулаш 5977 1,04 % 604 0,48 % 6581 0,94 %
азербайджанаш 5917 1,03 % 416 0,33 % 6333 0,91 %
цахураш 2572 0,45 % 595 0,48 % 3167 0,45 %
гӀезалой 2063 0,36 % 76 0,06 % 2139 0,31 %
эрмалой 1459 0,26 % 42 0,03 % 1501 0,22 %
ногӀий 1254 0,22 % 5076 4,07 % 6330 0,91 %
нохчий 1079 0,19 % 100 0,08 % 1179 0,17 %
кхин берш 3344 0,58 % 129 0,10 % 3473 0,50 %
ца гайтина 2342 0,41 % 2136 1,71 % 4778 0,69 %
берриш 572 076 100,00 % 124 809 100,00 % 696 885 100,00 %

Административан йекъайалар

ГӀала йекъна 3 кӀоштана[86]:

  • Кировн кӀошт — 183 388[41] (
    Бахархойн дукхалла
    1989[15]2002[20]2010[38]2012[29]2013[30]2014[40]2015[32]
    105 913↗140 359↗179 462↘178 650↘177 854↗177 904↗179 294
    2016[33]2017[34]2018[41]
    ↗180 547↗182 295↗183 388
    );
  • Советийн кӀошт — 206 971[41] (
    Бахархойн дукхалла
    1979[11]1989[15]2002[20]2010[38]2012[29]2013[30]2014[40]
    123 496↘106 684↗167 472↗199 897↗200 846↗201 529↗202 365
    2015[32]2016[33]2017[34]2018[41]
    ↗203 642↗204 697↗205 720↗206 971
    );
  • Ленинан кӀошт — 205 997[41] (
    Бахархойн дукхалла
    1979[11]1989[15]2002[20]2010[38]2012[29]2013[30]2014[40]
    127 875↘104 878↗154 581↗192 717↗194 781↗196 811↗198 063
    2015[32]2016[33]2017[34]2018[41]
    ↗200 297↗202 632↗204 961↗205 997
    ).
ХӀинжа-ГӀала, гӀалин къилба дакъа

Транспорт

Автомобильные дороги и магистрали

ХӀинжа гӀалин чухула чекхдовлу автомагистралаш:

undefined
undefined
undefined

Йукъараллин транспорт

Троллейбус

ГӀалахь 5 троллейбусан маршрут йу. Некъан мах — 15 сом бу, транспортан картица — 13 сом.

Автобусаш

Карарчу хенахь 3 рогӀехь лела маршрут йу. Некъан мах — 15 сом бу.

Микроавтобусаш

Уггаре йьаржина транспортан тайпа ду, цхьана могӀара долара таксешца. Цу тӀехь воьдург — 20-27 сом доккху (компанига хьаьжжина).

Дуьненайукъара аэропорт

Дуьненайукъара аэропорт Советийн Союзан шозза Турпалхочун Амет-Ханан Султанан цӀарах ХӀинжа-ГӀала (Уйташ)— федералан маьӀнин аэропорт йу[87], лаьтта ХӀинжа-ГӀалахь, коьрта аэропорт ДегӀастан республикин.

Лаьтта 4,5 км Каспийск гӀалин а, 16,2 км от ХӀинжа-ГӀалин а генахь.

ХӀордан махлелоран порт

ДегӀастан Республикехь йолу ХӀинжа-ГӀалин дуьненайукъара йохк-эцаран порт — Оьрсийчоьнан цхьаъ бен йоцу Каспий-хӀорда тӀехь гӀора ца йо порт йу. Цо леладо йукъара дӀасалелар а, минералан-гӀишлошйаран а, коча а мохь, контейнераш а дӀасалелор.

ХӀинжа-ГӀалин порт тахана — бекъа мохьан гавань, шена чубогӀу цӀерпоштнекъан бураман а, автобураман а терминал, цигахь бина кхузаманан технологин гӀирс.

Портан аьчканекъан бурам — Россехь Каспий-хӀорда тӀехь цхьаъ бен йоцу бурамийн дехьадовлар ду, лерина ду «Хинжа-ГӀала-1», «Петровск», «Советийн ДегӀаста» тайпанийн бурамашна. Портан мехкадаьттан гавань — кхузаманан мехкадаьтта кечдаран комплекс йу, 10 эзар тонне кхаччалц хьалаайаран ницкъ болу, 10 метре кхаччалц дӀасадаларан ницкъ болу танкерш лело лакхара говзалла йолу гӀирсашца кечйина. Къилбаседа Кавказехь уггар йоккха мехкадаьттан база йу Бакох-Новроссийск мехкадаьттан биргӀанца йоьзна йолчу портана уллохь долчу латтана тӀехь.

ЦӀерпоштнекъан вокзал

ХӀинжа-ГӀалин цӀерпоштнекъан вокзал — Къилбаседа Кавказан цӀерпоштнекъан ХӀинжа-ГӀалин кӀоштан цӀерпоштнекъан вокзал, иза йу ХӀинжа-ГӀалахь, ДегӀастан Республикин коьрта гӀалахь. Иза йу гӀалин коьрта пассажирийн станци, цигахь соцу массо а генара цӀерпошташ. ХӀинжа-ГӀала станци — массо а махкара цӀерпошташна тӀаьххьара соцунгӀа йу.

Станцехула лела лахара цӀерпошташ генара хаамийн:

ГӀалин йистехула леларш:

undefined

Автовстанцеш

ХӀинжа-ГӀалахь ши автовокзал ю: коьрта — Къилбаседа а, гӀалин йистера — Къилба а.

  • Къилбаседа станцино гӀуллакх до йерриг Российн гӀаланашка а, ДегӀастан Республикин къилбаседера а, йуккъера а меттигашка а боьдучу маршруташна;
  • Къилба станцино гӀуллакх до ДегӀастан къилбехьара кӀошташка боьдучу маршруташна.

Туристийн йаккъаш, санатореш

ХӀинжа-ГӀала туристийн а, могашаллин а курортийн коьрта центр йу. Цуьнан йовха климат а, дика геомагнитни хьелаш а бахьана долуш ХӀинжа-ГӀалина гергахь йу дуккха а санатореш а, дарбанан центраш а:

  • ДегӀастара санатори;
  • Республикин берийн туберкулезан санатори;
  • «ГӀургӀаз» республикин берийн санатори;
  • «Тарнаир» цӀе йолу санатори;
  • «Талги» санатори йу.

2018-чу шарахь «ДегӀастан Республикехь 6 аьхкенан де» туристийн маршрутан леррина диплом делира «Проект кхолларехь а, кхочушйарехь а инновацин некъ барна» номинацехь «Тоьлла этнографин маршрут» V Йерригроссийн туризман совгӀатехь «Шеран маршрут 2018 шо[88].

undefined

Дешар а, оьздангалла а

Лакхара дешаран меттигаш

  • ДегӀастан пачхьалкхан университет.
  • ДегӀастан пачхьалкхан техникин университет.
  • ДегӀастан пачхьалкхан аграрин М. М. Джамбулатовн цӀарах университет.
  • ДегӀастан пачхьалкхан хьехархойн университет.
  • ДегӀастан пачхьалкхан къоман бахаман университет.
  • ДегӀастан пачхьалкхан медицинин университет.
  • ДегӀастан лелоран исбаьхьаллин а, дизайнан а институт.
  • Теологин а, дуьненайукъарчу йукъаметтигийн а институт.
  • Имам ШафиӀийн исламан университет.
  • «Инсан» гуманитаран институт
  • Гуманитаран а, хьехархойн а колледж
  • Москох пачхьалкхан радиотехникин а, электроникин а, автоматизацин а институтан ДегӀастан филиал (техникин университет)
  • А. И. Герценан цӀарахчу Российн пачхьалкхан хьехархойн университетан ДегӀастара филиал
  • Москохан пачхьалкхан схьайиллина университетан институт (филиал)
  • Москохан пачхьалкхан юридически академин институт (филиал)
  • Урхаллин а, бизнесан а институт
  • Къоман дешаран учрежденин Кавказан институт
  • Москохан автомобилийн а, некъаш даран а институтан ХӀинжа-ГӀалара филиал
  • Кхузаманан гуманитарин академин ХӀинжа-ГӀалара филиал
  • Дуьненайукъара Малхбален академи
  • Къилбаседа Кавказан пачхьалкхан налогийн институт — Россин Федерацин финансийн министраллин Йерригроссийн пачхьалкхан налогийн академин филиал
  • "РФ юстицин министраллин Российн юридически академи" лаккхара корматалла Ӏаморан пачхьалкхан дешаран учрежденин Къилбаседа Кавказан (ХӀинжа-ГӀала) филиал.
  • Москохан йиллина социалан университетан филиал — ДегӀастан регионан филиал
  • Оьрсийчоьнан пачхьалкхан туризман а, сервисан а университетан филиал
  • Ростовн пачхьалкхан экономикин университетан (РПЭУ) филиал
  • Российн Президентан къоман бахаман а, пачхьалкхан урхаллин а академин филиал
  • Оьрсийчоьнан дешаран академин университетан филиал
  • Къилбаседа Федералан Университетан филиал

ДПМУ гӀишло
ДПТУ гӀишло
ДПУ гӀишло

Архитектура, сийлаллаш

ХӀинжа-ГӀалина 5,5 км генахь, Таркхи-Тау лома тӀехь Ӏуьллу Таркхи эвла. Дийцарехь, хазарийн гӀала Семендер хилла цу меттигехь VII—X бӀешерашкахь. Гергарчу хьесапехь 723 шо кхаччалц иза яра Хазарийн каганатан коьрта шахьар, цул тӀаьхьа кхо маьждиг а долуш йара Таркхин эвла. Лакхахь, Бурни гӀап лаьттира 1821 шо кхаччалц; шен меттехь йисина тӀулгашца чӀагӀйина тергаман пост.

Рузбана маьждиг «Юсуф-бей джами»

ХӀинжа-ГӀалин йуккъехь лаьтта Европехь уггаре а даккхийчех долу цхьаъ маьждиг, Истмалерчу гӀарадаьллачу Сийначу маьждиган вастехь дина. Маьждиг хӀора шарахь шорлуш ду, ансамблан геометрин пропорцеш а, эстетикин барт а ларбеш. Йуьхьанца маьждиг лерина дара 6000–7000 стаг чутарвала. Шерашкахь иза шордина, хӀинца цхьана хенахь 17 эзар стаг дӀатарло. Маьждиг дан ахча деллачу туркойн гӀоьнчийн доьзалан цӀеххьана веллачу декъашхочун цӀарах тиллина иза.

Сийлахь-Успенски кафедрин килс

Килс кхоьллина 1906 шарахь, 2004 шарахь чекхйелира кафедралан Александр Невскийн капелла йар, 2004 шеран 12 октябрехь епископо Александра Бакора а, Каспийски хӀордан а капеллан йоккха консакци йира. Килсан 100 шо кхачарца доьзна меттигерчу ворхӀ исбаьхьалчех лаьттачу тобано, коьртехь Российн Федерацин хьакъволу художник, профессор А. Б. Мусаев а волуш, йуха а басарш дира Сийлахь-Успенски кафедралан килсана.

ХӀинжа-ГӀалин (Петран) маяк.

Йина 1852 шарахь, гӀап Порт-Петровск йиллинчул тӀаьхьа дукха хан йалале. Болх беш.

«Рузбана маьждиг»
Сийлахь-Успенски килс
Имам Шемалан маьждиг майданахь
Эла Владимиран килс майданара
undefined

Пачхьалкхан театрш

  • Пачхьалкхан республикин оьрсийн драмин М. Горькийн цӀарах театр
  • ГӀумкийн Пачхьалкхан музыкин-драмин А. П. Салаватовн цӀарах театр
  • ЖӀайхойн музыкин-драмин Цадасин Хьамзатан цӀарах театр
  • ГӀазгӀумкийн музыкин-драмин Э. Капиевн цӀарах театр
  • ДегӀастан пачхьалкхан тайнигийн театр
  • ДегӀастан пачхьалкхан оперин а, балетан театр
  • ДоттагӀаллин цӀа
  • Пачхьалкхан «Джислам» эшаран пачхьалкх
  • ДегӀастан пачхьалкхан Т. Мурадовн цӀарах филармони

ЖӀайхойн театр
Оьрсийн театр
ГӀумкийн театр
Тайнигийн театр

Музейш а, суьртийн галерей а

  • ДегӀастан пачхьалкхан цхьаьнатоьхна историн а, архитектурин а А. Тахо-Годин цӀарах музей
  • ДегӀастан суртдилларан говзаллин П. С. Гамзатовин цӀарах музейх
  • Гамзатов Расулан литературин музей
  • ТӀеман сийлаллин музей
  • ДегӀастан театрийн историн музей
  • Музей-заповедник — этнографин комплекс «ДегӀастан эвла»
  • ХӀинжа-ГӀалин историн музей
  • ДегӀастан чӀерийн промышленностан историн музей
  • ДегӀастан Республин исбаьхьалчин бертан гайтаман зал
  • ДегӀастан музыкин оьздангаллин музей[89]

Библиотекаш

  • ДегӀастан Республикин къоман библиотека
  • ДегӀастан Республикин жимахойн библиотека (1997 шарахь дуьйна)[90].
  • Республикин берийн библиотека (1968 шарахь дуьна).
  • ДПУ Ӏилманан библиотека
  • ДПХьУ фундаментан библиотека
  • ДПТУ фундаментан библиотека

Поэзин цӀа
Къоман Библиотека

Кинотеатрш

  • Кинотеатр «Октябрь»;
  • Кинотеатр «Росси»;
  • Кинотеатр «Синема-Холл» (хилла «Пирамида»)
  • Кинотеатр «Миркато» (иштта цӀе йолу махлелоран йуккъехь)
  • Кинотеатр «ДоттагӀалла» (болх беш йац)

Спорт

  • Футболан клуб «Динамо» ловзуш йу Российн лакхара дивизионехь.
  • Футболан клуб «Легион» ловзуш йу Российн шолгӀа лигин 1 тобанехь.

МХГӀ (оьрсийн маттахь)

  • Газеташ:
    • Российн газет «Россий Къилбе»
    • «Керла гӀуллакх»
    • «Карара Зама»
    • «Черновик»
    • «ХӀинжа-ГӀалин Хаамаш»
    • «ДегӀастан кегийрхой»
    • «Ас-Салам»
    • «ДегӀастан бакъдерг»
    • «Маьрша республика»

Халкъашнайукъара гӀуллакх

Дуьненайукъара кхолламашкара декъалалла

ХӀинжа-ГӀала йу даккхийн кхолламийн декъахо:

  • «Цхьаьнатоьхна гӀаланаш а, меттигера Ӏедал а» (ЦГӀМӀ);
  • Исламан коьрта шахьрийн а, гӀаланийн а кхоллам (тергончин статус);
  • Иранан Исламан Республикин визин йукъ.

ГӀаланаш-вежарий а, накъостий а

undefined

ХӀинжа-ГӀалин 16 гӀала-вежрий йу, 7 накъост[91].

Вежарий Накъостий
Туркойчоь Балыкесир (Туркойчоь) Азербайджан Бакох (Азербайджан)
Итали Брешиа (Итали) Росси Белгород (Росси)
Алжазаирин байракх Бискра (Алжазаира) Росси Волгоград (Росси)
Франци Ла Рош-сюр-Йон (Франци) Росси Москох (Росси)
Замби Ндола (Замби) Росси Краснодар (Росси)
Германи Ольденбург (Германи) Росси Пермь (Росси)
Нидерландаш Роттердам (Нидерландаш) Росси Саратов (Росси)
Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташ Спокан (АЦШ) Росси Петарбух (Росси)
Болгари Смолян (Болгари) Росси Симферополь (Росси)
Туркойчоь Истмала (Туркойчоь)
Тунис Сфакс (Тунис)
Цийн Халкъан Республика Сыпин (Цийчоь)
Туркойчоь Ялова (Туркойчоь)
Кхазакхстан Актау (Кхазакхстан)
Росси БуритӀе (Росси)

Дин

ГӀалахь ду дерриг дуьненан динаш, буддизм йоцург.

Ислам

Дукхаха болчу бахархоша (85 %) суннийн кхетаман ислам динехь бу. Коьрта Рузбана маьждиг лаьтта Дахадаевн урамехь 136.

Православи

ГӀалахь йу православин килс — Сийлахь-Успенски кафедрин килс Орджоникидзен урамехь, иза кафедрин килс йу ХӀинжа-ГӀалин епархин.

ЙахӀудалла

Ермошкинан урамехь синагога йина йолуш йу.

Кхин конфессеш

Кхин а ХӀинжа-ГӀалахь, Громовн урамехь, йу ворхолгӀачу дийнан адветистийн килс.

Иэсаш

  • ДегӀастан пачхьалкхан хьехархойн университетан (Мохьмадал ЯрагӀин урам) гӀишлон хьалха 2010 шеран 28 сентябрехь 5 сахьт 40 минот йаьлча Ленинан иэс уллехь хӀума эккхийтина. ЖамӀехь хӀолламан зие дина, адамаш уллехь ца хилла[92];
  • Ленинан майданахь;
  • ГӀалин беша чувоьдучу меттехь;
  • хьалха хиллачу ЧӀерий лецаран заводан майданахь.
  • ДегӀПАУ майданахь.
  • .В. И. Ленинан а, М. Горькийн а («Авиаагрегат» заводан гӀишлонна хьалха, Ирчи Казакан урам).
  • «Оьрсийн хьехархочуннна» «Акх-Гель» паркехь.
  • Амет-Хан Султанан иэс (Амет-Хан Султанан ураман йуьхьигера хӀоз).
  • Гамзатов Расулан хӀоллам (Оьрсийн театрна хьалха, Гамзатов Расулан цӀарах йолу проспектаца, ткъа иштта Поэзин театран кертахь, Гамзатов Расулан цӀарах йолу проспектаца).
  • Музин хӀоллам (Расул Гамзатовн цӀарах йолу проспект).
  • Алиев Ӏалин хӀоллам (Ленинан комсомолан паркехь а, Мохьадал ЯрагӀин урамехь, физоьздангаллин а, спортан а министраллин уллохь).
  • ДегӀастахь Советийн Ӏедал дуьхьа къийсам латточу нехан хӀоллам (Революцин къийсамхой майда).
  • Даймохк ларбархочунна хӀоллам (Хьаьжа Булачан урам а, ХӀинжа-ГӀала-Аэропорт шоссе а вовшахкхеттачу меттехь бина хӀоз).
  • ЦӀадаса Хьамзатан хӀоллам (Ленинан майда).
  • Гафуров АбутӀалиб Гафуровичан хӀоллам (Фазу Алиеван майда).
  • Алиева Фазу Гамзатовнин хӀоллам (Фазу Алиеван майда).
  • Беллачу эскархошна лерина хӀоллам (Медицинин академина хьалха).
  • Мурадова Барият Солтан Меджидовнин хӀоллам (ГӀумкийн театрна хьалха).
  • Маьршаваьккхинчу салтичун хӀоллам (Ленинан комсомолан цӀарах йолу оьздангаллин а, садаӀаран а парк (ХӀинжа-ГӀала)).
  • Чернобылан ликвидаторийн хӀоллам (Родопин бульварна а, ГӀалин бешана а некъаш цхьаьнакхетачохь).
  • ДегӀастахь Советан Ӏедал дӀахӀотторехьа къийсамхошна лерина стела (Октябран паркан 50 шо кхачар).
  • Декхар кхочушдеш байинчу полицин белхахошна лерина мемориал (ХӀинжа-ГӀала) (Гамзатов Расулан проспект).
  • Сийлахь-воккхачу Петран хӀоллам (Сийлахь-Воккхачу Петран майда).
  • Ломоносов Михаил Васильевичан хӀоллам (Техникин университетан майданахь, Имам Шемалан проспектехь).
  • С. М. Кировн иэс (Кировн майда).
  • С. Стальскийн иэс (Сулейман Стальскийн бульвар).
  • М. Гаджиевн иэс (кхо хӀоллам: Гаджиевн заводан майданахь, Порт-Петровски Тупикехь, Магомет Гаджиевн урамехь).
  • А. С. Пушкинан иэс (Поэзин театрна хьалха, Гамзатов Расулан цӀарах йолу проспект).
  • Л. Н. Толстойн а, Хьаьжа Мурдан а иэс (Толстойн ураман а, Гаджиев Мохьмадан а ураман маьӀаг).
  • Ирчи Казакан(оьр.)нохч. иэс (Мохьмадал ЯригӀин а, Ирчи Казакан урамийн маьӀиг).[93]
  • Дахадаев Махачан(оьр.)нохч. иэс (Вокзалан майда). ДӀайиллина 1971 шарахь[94]
  • Имам Шемалан хӀоллам (Имам Шемалан проспект).
  • ДегӀастан пачхьалкхан медицинин университетан майданахь COVID-19-ца къийсам латтош беллачу медицинин белхахошна хӀоллам[95].
undefined
undefined

Панорамаш

ХӀинжа-ГӀалин панорама
ХӀинжа-ГӀалин панорама

Билгалдахарш

Комментареш
  1. ↑ Под аварцами в данном случае следует понимать также и 13 андо-цезских народов и арчинцев, которые включены в состав аварцев[84].
  2. ↑ Под даргинцами в данном случае следует также понимать кайтагцев и кубачинцев, которые включены в состав даргинцев[85].
  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 Города с численностью населения 100 тысяч и более человек. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 17 август. Архивйина 2013 шеран 10 ноябрехь
  2. ↑ 1 2 3 Административно-территориальное деление Союза ССР : [Районы и города СССР на 1931 год]. — Москва: Власть советов, 1931. — XXX, 311 с.
  3. ↑ 1 2 3 Административно-территориальное деление Союза ССР. На 15 июля 1934 года.
  4. ↑ 1 2 3 Всесоюзная перепись населения 1939 года. Численность городского населения СССР по городским поселениям и внутригородским районам. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 30 ноябрь. Архивйина 2013 шеран 24 декабрехь
  5. ↑ 1 2 3 Народное хозяйство СССР в 1956 г. (Статистический сборник). Государственное статистическое издательство. Москва. 1956. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 26 октябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2014 шеран 16 июлехь
  6. ↑ 1 2 3 Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 25 сентябрь. Архивйина 2013 шеран 28 майхь
  7. ↑ 1 2 3 Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 25 сентябрь. Архивйина 2013 шеран 29 сентябрехь
  8. ↑ 1 2 3 4 5 6 Кеп:Население/1897DV
  9. ↑ 1 2 3 Российский статистический ежегодник, 1998 год
  10. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Кеп:Население/1994B
  11. ↑ 1 2 3 4 5 Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 25 сентябрь. Архивйина 2021 шеран 7 ноябрехь
  12. ↑ 1 2 3 Народное хозяйство СССР 1922-1982 (Юбилейный статистический ежегодник)
  13. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 12 май. Кху чуьра архивйина оригиналан 2014 шеран 16 ноябрехь
  14. ↑ 1 2 3 Народное хозяйство СССР за 70 лет. Юбилейный статистический ежегодник. Финансы и статистика, Москва, 1987 год. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 25 июль. Архивйина 2016 шеран 28 июнехь
  15. ↑ 1 2 3 4 5 6 Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Архивйина 2011 шеран 26 сентябрехь
  16. ↑ 1 2 3 Кеп:Население/2002AB
  17. ↑ 1 2 3 Кеп:Население/1997B
  18. ↑ 1 2 3 Кеп:Население/1999E
  19. ↑ 1 2 3 Кеп:Население/2000N
  20. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архивйина 2012 шеран 3 февралехь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2002B» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  21. ↑ 1 2 3 Кеп:Население/2004H
  22. ↑ 1 2 3 Кеп:Население/2005M
  23. ↑ 1 2 3 Кеп:Население/2006Q
  24. ↑ 1 2 3 Кеп:Население/2007AC
  25. ↑ 1 2 3 Российский статистический ежегодник, 2008 год. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 12 май. Архивйина 2016 шеран 12 майхь
  26. ↑ 1 2 3 Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 январь. Архивйина 2014 шеран 2 январехь
  27. ↑ 1 2 3 Перепись населения 2010. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений. Федеральная служба государственной статистики. ТӀекхочу дата: 2013. Архивйина 2013 шеран 6 сентябрехь
  28. ↑ 1 2 3 Города с численностью населения 100 тысяч человек и более на 1 января 2011 года. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 8 май. Архивйина 2016 шеран 8 майхь
  29. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 31 май. Архивйина 2014 шеран 31 майхь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2012A» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  30. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). ТӀекхочу дата: 2013 шеран 16 ноябрь. Архивйина 2013 шеран 16 ноябрехь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2013W» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  31. ↑ 1 2 3 Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 август. Архивйина 2014 шеран 2 августехь
  32. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 6 август. Архивйина 2015 шеран 6 августехь Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна Цитатийн гӀалат: Нийса йоцу тег <ref>: «2015DS» цӀе, башха чулацамна маситтазза хӀотийна
  33. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
  34. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (2017 шеран 31 июль). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 31 июль. Архивйина 2017 шеран 31 июлехь
  35. ↑ 1 2 3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 25 июль. Архивйина 2018 шеран 26 июлехь
  36. ↑ 1 2 3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 31 июль. Архивйина 2021 шеран 2 майхь
  37. ↑ 1 2 3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 17 октябрь. Архивйина 2020 шеран 17 октябрехь
  38. ↑ 1 2 3 4 Всероссийская перепись населения 2010 года. Таблица № 11. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских и сельских населённых пунктов Республики Дагестан. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 13 май. Архивйина 2014 шеран 13 майхь
  39. ↑ Оценка численности постоянного населения на 1 января 2011 года
  40. ↑ 1 2 3 4 Численность населения на 1 января 2014 года по сельским поселениям Республики Дагестан. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 17 апрель. Архивйина 2014 шеран 17 апрелехь
  41. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Численность постоянного населения республики Дагестан по состоянию на 1 января 2018 года. dagstat.gks.ru/. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.
  42. ↑ Столицу Дагестана стерли с карт и документов?, Новое Дело. Дата обращения: 2 февралехь 2026.
  43. ↑ Муханов В.М., Павлинов П.С. Махачкала́ / председ. Ю.С. Осипов и др., отв. ред. С.Л. Кравец. — Большая Российская Энциклопедия (в 30 т.). — Москва: Научное издательство «Большая российская энциклопедия», 2012. — Т. 19. Маниковский - Меотида. — С. 409—410. — 766 с. — 60 000 экз. — ISBN 978-5-85270-353-8.
  44. ↑ Исалабдулаев М.А. История Дагестана. Электронное учебнометодическое пособие для учителей / Дагестанский НИИ педагогики. — Махачкала, 2016. — С. 44.
  45. ↑ О чём писали дагестанские газеты в 1918—1919 годах. www.gazavat.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 1 февраль.
  46. ↑ Калицкий К. П. О возможном новом нефтеносном районе около Махач-Кала (бывш. Петровск) в Дагестане // Азербайджанское нефтяное хозяйство. № 9.
  47. ↑ Поспелов, 2002, с. 263.
  48. ↑ ГЕВОНД->ИСТОРИЯ ХАЛИФОВ->ЧАСТЬ 1. www.vostlit.info. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 1 февраль. Архивйина 2012 шеран 26 июлехь
  49. ↑ М. И. Артамонов. Очерки древнейшей истории хазар. Л. 1936. С. 97.
  50. ↑ БСЭ (Большая Советская Энциклопедия); статьи на (МА). — М. под ред. Прохорова А. М. 1969—1978
  51. ↑ За пределами обычных туров. www.moidagestan.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 январь.}}
  52. ↑ Сказание о городе Анжи. prodji.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 январь. Архивйина 2020 шеран 25 сентябрехь }}
  53. ↑ Селиванов А. Ф. Петровск, город Дагестанской области // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  54. ↑ ОАО „Каспийская Мануфактура“. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 январь.
  55. ↑ Махачкале — 160: И Бродвей, и Арбат. Прогулка по проспекту Р. Гамзатова. niatomsk.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 январь. Архивйина 2020 шеран 3 декабрехь
  56. ↑ Город пробуждается... midag.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 январь.
  57. ↑ Страницы истории: от старой до современной Махачкалы. welcomedagestan.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 январь.
  58. ↑ Велиханов Т. Т. Основание, становление и развитие города ПортПетровска Дагестанской области (вторая половина XIX начало XX века) .. — М, 2010. — (АВТОРЕФЕРАТ диссертации на соискание ученой степени кандидата исторических наук).
  59. ↑ Управление военных топографов. Карта Кавказа с прилегающими частями Турции и Персии (М 1:210 000). Ряд 5. Лист З. Геопортал РГО (1923). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 январь. Архивйина 2020 шеран 30 сентябрехь
  60. ↑ Петровск — Махачкала: история возникновения и развития. midag.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.
  61. ↑ Адиль-Герей Гаджиев, Доктор исторических наук, Тарки, Кяхулай, Альборикент (история, проблемы, пути решения), брошюра 1999
  62. ↑ Адиев А. З. Земельный вопрос и этнополитические конфликты в Дагестане. — Р-н-Д: СКНЦ ВШ ЮФУ, 2011. — 143 с. — ISBN 978-5878726016.
  63. ↑ Османов, А. И. Аграрные преобразования в Дагестане и переселение горцев на равнину (20-70-е годы XX в.). — Ин-т истории, археологии и этнографии ДНЦ РАН, 2000. — 333 с.
  64. ↑ Ибрагимов М.-Р. А. Депортация населения Дагестана в годы Великой Отечественной войны (1941—1945 гг.) и её этнокультурные последствия(оьр.) // Вестник Дагестанского научного центра : научный журнал. — ДНЦ РАН, 2011. — 5 декабря (№ 43). — С. 84–90. — 1684-792X. Архивйина 2025  шеран  18 сентябрехь.
  65. ↑ Мирзабеков М. Я. Миграционные процессы и изменения в расселении населения Дагестана в годы Великой Отечественной войны (1941—1945)(оьр.) // «Манускрипт» : научный журнал. — Тамбов: ООО «Грамота», 2014. — № 1. — С. 129–136. — 1997-292X. Архивйина 2025  шеран  18 мартехь.
  66. ↑ Махачкалинцы — Герои Советского Союза. Газета «Махачкалинские известия». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.
  67. ↑ Врио мэра Махачкалы задержан за хищение 40 млн рублей. ТВ Центр (2018 шеран 7 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 январь. Архивйина 2020 шеран 17 февралехь
  68. ↑ Вице-мэр Махачкалы Мурад Алиев стал новым главой города. Его бывшего начальника Абусупьяна Гасанова задержали по подозрению в превышении полномочий. ТАСС (2018 шеран 9 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 январь. Архивйина 2021 шеран 27 январехь
  69. ↑ Мэром Махачкалы назначен экс-глава управы Басманного района Москвы. M24.ru (2019 шеран 31 январь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 январь. Архивйина 2020 шеран 4 декабрехь
  70. ↑ 1 2 ХӀинжа-ГӀала вошла в тройку самых благоустроенных городов России. Lenta.ru (2012 шеран 25 октябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 январь. Архивйина 2016 шеран 1 ноябрехь
  71. ↑ В Махачкале ликвидировали четырех боевиков. РИА Новости (2024 шеран 23 июнь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 январь. Архивйина 2024 шеран 23 июнехь
  72. ↑ Число убитых в ходе нападения боевиков в Дагестане увеличилось до девяти. РБК (2024 шеран 23 июнь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 январь. Архивйина 2025 шеран 12 майхь
  73. ↑ В Махачкале священники окажут помощь пострадавшим при нападении на храм. РИА Новости (32.06.2024). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 16 январь. Архивйина 2024 шеран 23 июнехь
  74. ↑ Текст. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 январь. с сайта gamzatov.ru
  75. ↑ Столица Дагестана. Правительство РД. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 январь. Архивйина 2013 шеран 17 апрелехь
  76. ↑ ЛЕНТА.РУ. Город Чебоксары стал самым благоустроенным городом России. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 январь.
  77. ↑ Калуга, Махачкала, Хабаровск и Красноярск признаны «Самыми благоустроенными городами России» в 2002 году. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 январь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2009 шеран 19 сентябрехь
  78. ↑ ИА REGNUM. Объявлены победители конкурса «Самый благоустроенный город России» за 2003 год. www.regnum.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 январь. Архивйина 2020 шеран 31 октябрехь
  79. ↑ Расчёт расстояний между городами. АвтоТрансИнфо. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 1 февраль. Архивйина 2009 шеран 13 августехь
  80. ↑ Статья 5. Часовые зоны \ КонсультантПлюс. www.consultant.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 20 декабрь.
  81. ↑ Время в Махачкале, Республика Дагестан, Росси. Сколько сейчас времени в Махачкале. dateandtime.info. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 январь.
  82. ↑ Атлас СССР. — М.: ГУГК СССР, 1983. — С. 98. — 260 с. — 30 000 экз.
  83. ↑ Перепись 2010 года. Дагстат. Том 3. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 январь.
  84. ↑ Samizdat materials. — Ohio State University, Center for Slavic and East European Studies. — С. 114.
  85. ↑ В. А. Тишков, Э. Ф. Кисриев. Множественные идентичности между теорией и политикой (пример Дагестана). journal.iea.ras.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.
  86. ↑ Разграничение районов г. Махачкала. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 январь. Кировский районный суд города Махачкалы Республики Дагестан
  87. ↑ Распоряжение Правительства Российской Федерации от 20 апреля 2016 года № 726-р «Об утверждении перечня аэропортов федерального значения». Правительство России. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 январь. Архивйина 2016 шеран 8 майхь
  88. ↑ Всероссийская премия туристических маршрутов. Russian Travel Tour Awards. Стали известны имена лауреатов Всероссийской туристской премии «Маршрут года» 2018. tourawards.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 январь. Архивйина 2025 шеран 16 июнехь
  89. ↑ РИА «Дагестан». В день своего юбилея Мурад Кажлаев открыл Музей музыкальной культуры Дагестана. riadagestan.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.
  90. ↑ О библиотеке. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 январь. Архивйина 2024 шеран 27 ноябрехь
  91. ↑ Города-побратимы. www.prazdnikinfo.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 январь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2020 шеран 3 августехь
  92. ↑ В Махачкале вандалы взорвали памятник Ленину/2010, NewDayNews.Ru, РИА «Новый День». newdaynews.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 1 февраль.
  93. ↑ РИА «Дагестан». К 180-летию Ирчи Казака в Махачкале открыли памятник. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 январь.
  94. ↑ Календарь знаменательных и памятных дат Республики Дагестан на 2021 год. www.lib05.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 январь. Архивйина 2021 шеран 13 декабрехь
  95. ↑ В Дагестане установили памятник медикам, которые погибли в борьбе с COVID-19. Сайт газеты «Комсомольская правда» (2020 шеран 26 декабрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 январь. Архивйина 2021 шеран 19 январехь
Хьосташ

Литература

  • Д. Атаев, К. Гаджиев. Путеводитель по Дагестану. — Махачкала, 1969.
  • Под ред. А. К. Алиева. В семье народов братьев.
  • Г. Ш. Каймаразов. Очерки истории культуры народов Дагестана.
  • Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш