Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Ведана

Ведана[2] — Нохчийчоьнан Веданан кӀоштан административан центр йу. Бахархой — 5111 леррана 2010 шарахь.

Иза йу Веданан йуьртан меттиган административан центр[3].

Географи

Ведан Хула хина аьро агӀора Ӏуьлуш йу, йуртан вукха агӀора Аьхкичу ду оха дохуш.

Къилба агӀора Дышни-Ведана йу, къилба-седа агӀор Зеламхан-КӀотар йу. Малхбуза агӀора Эшилхата йу Ӏуьлуш.

Юьртахь юккъера локхалла гергарчу хьесапехь 767 метр ю хӀордан тӀегӀанал. Къилбехьа юьртана хьалха лаьтта Хороч ӀиндагӀ, цуьнан лакхе изза цӀе йолуш ю.

Климат шера а, юккъера а ю, иза бехкамехь ю Коьрта Кавказан ареал герга хиларо. Горго-Ирзоу лам бу юьртан къилбаседа-малхбузехьа. Юккъера шеран температура +9,0°C ю, мангалан баттан юккъера барам +21,5°C тӀеракхолламан баттан юккъера барамехь -4,0°C кхаччалц. Юккъера шарахь догӀу йочанаш гергарчу хьесапехь 600 мм.

Истори

XIX бӀешо юккъе даьлча иза яра Къилбаседа Кавказан Имаматан тӀаьххьара коьрта шахьар — теократин исламан пачхьалкх, иза лаьттира ДегӀастанан а, Нохчийчоьнан а латтанаш тӀехь 1829—1859 шерашкахь.

1859 шеран 1 апрелехь Кавказан имаматан тӀаьххьара йолу коьрта йурт Ведана яккхана оьрсаша схьа[4].

1919 шеран сентябрехь Узун-Хьаьжис болийна Деникин паччахьан эскаршна дуьхьала тӀом, амма керла кхайкхина йолу Кавказан имамат ца лаьттина 1920 шеран март батте кхаччалца бен[5].

Нохчийн къам махках даьккхинчу хенахь а, Нохч-ГIалгӀайн АССР дӀаяьккхинчу хенахь а Ведено шен цӀе ларъеш йисинчу кӀеззигчу яртех яра. Амма РСФСР Лакхарчу Советан омраца 1944 шеран 7 асаран беттан Нохч-ГӀалгӀайн АССР хилла Веданан кӀошт хийцира ДегӀастанан АССР Веданан кӀошт, шен центр Ведено юьртахь а йолуш.

1957 шарахь нохчий депортацера цӀабирзинчул тӀаьхьа, Веденан кӀошт юхаметтахӀоттийра Нохч-ГӀалгӀайн АССР юкъайогӀуш.

1995 шеран 3 июлехь, хьалхара тӀамехь, кхаьчна оьрсийн эскарш Ведана эвла схьа.

ШолгӀа тӀамехь 1999 шеран 17 ноябрехь нохчийн тӀемалоша вийна 12 оьрсийн салтий ишта валийна йийсаре 2х[6].2000 шеран 11 кхолламан баттахь юха Ведана схьайаьккхира оьрсийн эскарша.

2001 шеран августехь Нохчийн Республик Ичкерин тӀемалоша дина оьрсийн камендатурана тӀелетарш[7].

2006 шеран бекарг беттан юха а тӀемаш хилира юьртан гергахь, цу юкъахь цига хьажийра 3 эзар сов нохчийн полицин белхахой а, ОМОНан дакъош а, Басаев Шамилан а, Умаров Доку а отрядашна дуьхьал а хӀиттина.

Бахархой

Бахархойн дукхалла
1939[8]1959[9]1970[10]1979[11]1989[12]1990[13]
1211↗1606↗2234↗2282↗2504↗2540
2002[14]2010[15]2013[16]2021[17]
↘1469↗3186↗5133↘4303
1000
2000
3000
4000
5000
6000
1989
2021

Къаьмнийн хӀоттам

Народ Численность,
чел. 		Доля
от всего населения, %
нохчий 2257 70,84 %
оьрсий 323 10,14 %
жӀайхой 140 4,40 %
лаьзгий 106 3,33 %
тепсарой 58 1,83 %
гӀумкий 54 1,69 %
кхин 234 7,34 %
ца билгалдаьккхина йа дуьхьало йина 14 0,44 %
дерриг 3186 100,00 %

Фауна

1999 шарахь Ведено юьртана уллехь йолчу кӀоштахь оьрсийн герпетологашна карийра кавказан лечанан тайпа, географин агӀор оцу тайпанан кхечу тайпанех дӀакъаьстина, юьртан цӀе тиллина — Darevskia caucasica vedenica (Darevsky & Roitberg, 1999).

Дешаран хьукуматаш

Суьрташ

Ведана
Веданара маьждиг

Билгалдахарш

  1. ↑ бахархой Веденского района на 01.01 2010г. Чеченской Республики.
  2. ↑ Сулейманов А. Топонимия Чечни. Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2006
  3. ↑ Веденский сельский округ (Веденский район) Архивйина 2012-01-29 — Wayback Machine
  4. ↑ А.А. Айдамиров. Хронология истории Чечено-Ингушетии:. — 1991.
  5. ↑ Дата Туташхиа. От Узун-Хаджи Салтинского до Шамиля Веденского. Часть 5 Архивйина 2016-03-04 — Wayback Machine
  6. ↑ Десантная группа погибла в бою под Ведено
  7. ↑ Статья в газете «Коммерсантъ»
  8. ↑ https://web.archive.org/web/20141217133448/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_4.php.
  9. ↑ http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg3.php.
  10. ↑ https://web.archive.org/web/20140303191406/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg3.php.
  11. ↑ https://web.archive.org/web/20140110125030/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg3.php.
  12. ↑ https://web.archive.org/web/20131001061116/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg3.php.
  13. ↑ http://arhiv-chr.ru/deyatelnost/nashi-izdaniya/send/5-nashi-izdaniya/30-arkhivnyj-vestnik-1.
  14. ↑ https://web.archive.org/web/20120203125040/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls.
  15. ↑ https://web.archive.org/web/20140424161356/http://chechenstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chechenstat/resources/ccc98e004250073f864cce2d59c15b71/ТОМ-1+новый+вариант.docx.
  16. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar.
  17. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx.

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш