Курчалой-ГӀала

Курчалой-ГӀалин бух тӀехь йу нохчийн тайпана цӀе — Курчалой.

Курчалой-ГӀала лаьтта ламанан кӀажошкара аренехь, Гуьмсан аьтто берд тӀехь, кӀеззиг лакхахь Хумг а, Теллин-Аьхк а эркаш цунах кхетале. Лаьтта 42 км Соьлжа-ГӀалин къилба-малхбалехь, 20 км къилбехьа гергарчу цӀерпоштнекъан станцин Гуьмсан.

Уллера нах беха меттигаш йу: къилбаседехьа — Илсхан-Йурт, къилбаседа-малхбалехьа — БӀачи-Йурт, къилбаседа-малхбузехьа — Гелдагана, къилбехьа — НикӀи-ХитӀа а, ЖагӀларги а, къилба-малхбузехьа — Эвтара, къилба-малхбалехьа — ЖугӀурта, малхбалехьа — Майртуп^[4].

А. И. Поповс шен историн топографин очекехь дийцарехь, Нашхара курчалоша XIII бӀешарахь йиллира Курчала Веданан кӀоштан махкахь^[5][6]. Дуьххьара Курчалой хьахийна 1732-чу шарахь, «Лаьмнийн долахойн тептар» тӀехь дӀайазйина коменданта Д. Ф. Эропкина ГӀизлар гӀопехь. Семён Броневскийс билгалдаьккхина Курчала, йуьхьанца иза ГӀачалкхен гуонан дакъа хиларе терра^[7][8][9]. ТӀаьхьа Курчалой-Эвла, йара Нохчийчоьнан малхбален декъехь, хьахадо новкъахочо Гюльденштедт Иогана 1770 шарахь^[10].

1819—1821 шерашкахь Кавказан тӀом боьдуш, цхьа могӀа таӀзаран экспедицеш йира ГӀачалкхийн эвланашна. Йуьрт йохийра^[11]. 1819—1821 шерийн муьрахь курчалой кхелхира ГӀачалкхийн дукъ тӀера хӀинцалера Курчалой-ГӀалин махка, цигахь йиллира Курчалой-Эвла^[12] вдоль реки Талинг^[13]. А. П. Бержен хаамашца 1850 шарахь Курчалой-Эвла уггаре йоккха эвла йара^[14]. 1840 шеран ноябрехь инарла Граббе Павел майртупан хьун чухула Йоккха Нохчийчу (Курчалой^[15]) Майртупа а, Окун Йурта а вахарехь дакъалецира Тенгин гӀашлойн полкан поручика Лермонтов Михаила^[16][17]. Цхьаьна экспедицехь 1852 шеран 17-18 февралехь майртупан хьуьнхахь хилла юнкер Толстой Лев , цо дерий дарехь иза тамашийна кӀелхьара велира валарх^[18][19].

1852 шеран 16 мартехь барон Николаис кечам бира Ӏаьнан экспедицина, дӀаволавелира Куран чӀагӀонна тӀера майртупан хьун хьаькхначу новкъа тӀехула йоккхачу Курчалойн-Эвлана тӀе^[20]. 1857 шо долалуш инарла-лейтенанта Евдокимовс сацам бира чӀагӀйина ши меттиг йан: Эвтара йуьртана уллехь а, Мичиг тӀехь а, Хоби-Шовдана уллохь а. И гӀуллакх кхочушдархьама цо вовшахтоьхна ши тоба. Шина а тобанан, хьаннашкахь ирча меттигашкахь дитташ а хедош, вовшашна тӀе дӀасалела йезаш йара. 18 январехь Евдокимовн колонна Мичиг хин бердаца барон Николаин тобанах дӀакхетта, 19 январехь тӀемца дӀалаьцна Мичиган наибаллин йукъайогӀуш йолу Курчалойн йоккха эвла. Гелдаганан хьуьнхахула шуьйра (750 сажа) некъ а баьккхина, Герменчикан боьлак Шеланчух дӀа а тухуш^[21][22].

Эвла дӀатесна йара цуьнан бахархоша. Цу чохь долу цӀенош, лаххара а цхьана чаккхарма дӀасадаьржина дара, жимачу Теллин-Аьхк хин йистехь. Эвла шен шина а агӀор шуьйра йу; цуьнан лакхарчу декъехь масех дика цӀа хилла, йукъарчу хьесапехь дикачу бошмашца хьалдолуш куц долуш хилла иза. Аьхка хӀара чӀогӀа товш меттиг хила йезаш йу, дӀатарвала. Йуьрт лаьттачу метте хьаьжжина, ас подполковник Краузен омра дира, цуьнан лакхара ах дӀалаца аьлла. Йисина йиъ батальон, сан куьйга кӀел, эвлан лахарчу декъехь лаьтташ йара, цуьнан дакъа, хазачу бешана йуккъехь лаьтташ долу, Теллина-Аьхкан аьрру бердаца йара, подполковник Цитовскийс дӀалаца йезаш йара.

— Л. П. Николаи^[23]

1944 шарахь нохчий а, гӀалгӀай а махкахбаран а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе а хийцина, Чкалов Валерийн цӀарах тиллина цӀе. Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийначул тӀаьхьа, эвлана хьалхалера цӀе а меттахӀоттийна.

2019 шарахь Курчалойна гlалан статус йела^[24]. Цул хьалха Курчалойлахь массийта объект йира - "Курчалой-Сити" а, керла больниц а, керла рузбан маьждиг а ишта кхиъ массехь объект а.

Курчалой-Эвла йу Нохчийчоьнан йаккхийчарахь эвла.

Къаьмнийн хӀоттам

2002 шо:

• нохчий — 20 525 стаг (98,4 %)
• оьрсий — 226 стаг (1,1 %)
• кхиберш — 106 стаг (0,5 %)

Курчалой-ГӀалахь гӀалбахам алссам бу (коьрта лелош йу буьртиг-йалта шекаран бурак). Нохчийчохь тӀом болучу хенахь цхьайолу йуьртабахаман сурсаташ лелош йолу предприятеш йохийнера.

Курчалой-ГӀалахь дина Кунта-хаджи Кишиеван цӀарах маьждиг 5000 стаг чу хууш^[41]. Иштта гӀали йуккъехь йу Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цӀарах йолу Курчалойн исламан институт.

• Хасиев, Сайд-Магомед Адамович
• Шатаев, Мохьмад Шотаевич
• Магомедов, Султан Лутан воӀ (1937—1980) — нохчийн эшархо, композитор, Нохч-ГӀалгӀайн АССР хьакъ волу артист, йукъараллин гӀуллакххо.
• Альвиев, Адам Асланан кӀант (2003 шеран 26 декабрь) — российски боксер, Россин Кубкан а, чемпионатан а совгӀатхо, Россин спортан говзанча (2023)[1]. Леташ ву уггаре а дайн дегӀан йозаллин категорехь (48 кг кхаччалц).
• Устарханов, Апти Сайд-Хьамзатан воӀ (1990) — йуккъерчу йозаллин шолгӀачу категорехь Российн боксер.

• айткхаллой^[42].
• аргӀаной,
• аьккхий,
• курчалой,
• хой,
• цӀонтарой,
• ширдий,
• ялхой,
• Iалларой,

• Курчалойн кӀоштан газет «Турпалхочун Даймохк»^[43].
• Курчалой-ГӀалин муниципалан кӀоштан администрацин официалан сайт.

Пачхьалкхан мемориалан музей Кадыров А-Хь цӀарах (оьрс. Государственный мемориальный музей А. А. Кадырова (сокр. ГБУК «Государственный мемориальный музей А. А. Кадырова») — Курчалой гӀалин культурин хьукумат.