Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Нашха

Экспертиза РАН

Logo-ran-black.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
Aprove.svg

Экспертиза РАН

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее

Нашха (иштта оьрсийн лит-рехь: Нашх, Нашаха; нох. Нашха, Нашаха) — лекха лаьмнашкара историн мохк бу Къилбаседа Кавказан йуккъехь. Таханлера локализаци — Нохчийн Республикин къилба-малхбузехь, ТӀехьа-Мартанан кӀоштан а, дакъа Итон-Кхаьллан а кӀошташкахь ю. Гихи а, Рошни а хишна йукъара лаьмнашкара меттиг дӀалоцу цуо[1].

Мохк бевзаш бу йуккъерабӀешерашкара муьрера нехан йукъараллийн-тайпанийн даймохк аьлла[~ 1] Нашхой (оьрсийн меттахь — нашхойцы) этногенезан компонент йу хӀинцалера нохчийн. 1944 шо кхаччалц нах бехара, оцу шарахь меттигера бахархой махкахбехира Кхазакхстане.

ЦӀе а, терминологи а

Нашха цӀе йолу шира заманалера меттиг таханлерчу Ӏилманан-публицистийн литературехь, цхьа шеко йоцуш, йуцуш йу Нашхой цӀе лелийнчу йукъараллица (нахаца). Цхьаболчу белхашкахь, уьш синонимаш санна далодо. Нашха\Нашхой йуьйцучохь, авторша, дукхахьолахь, шайн белхашкахь кхетадо — нашхой этносийн тоба\этнотобаа йу, ткъа Нашха церан дуьххьара баха хевшина шира меттиг йу бохуш а.

Иштта цхьайолчу литературехь ширачу заманалера меттиг Нашха хьахайо тайп-тайпанчу цӀерашца — ламасталлин цӀера тӀера (акъари? Шу? Меттиг (мас. И. А. Арсаханов 1969[2], А. С. Куркиев 2005[3] кхин дӀа а.) «этнографин кӀошта» тӀекхаччалц (А. С. Сулейманов 1978[4]).

Нохчийн меттан талламхочо А. Г. Мациевс йалийна гипотеза, цо дийцарехь Нашха/Нашхой цӀе йолу меттиг, йа цӀе йоккху нах, и цӀерш, хила тарло нохчийн къомана нохчий аьллачу цӀарна лард хилла дӀахӀоьттинарг — нохчий[5] (хьажа. Нохчий. Этимологи). Иштта цу вариантана тергам бан хьакъ лерина нохчийн гӀарабевллачу Ӏилманчаша а, царах ву лингвист(оьр.)нохч., ф.Ӏ. д.., профессор И. Ю. Алироев[~ 2] а, и.Ӏ.д., профессор Ш. Б. Ахмадов[6] а.

Географи

Нохчийн мохкбовзаран талламхочо, хьехархочо а, халкъан поэта а А. С. Сулеймановс шен белхан шолгӀачу декъехь «Топонимия Чечено-Ингушетии» (1978) дуьххьара Нашхой цӀе лелочу йукъараллин (нехан) меттиг йийцина. (Нашха боху дош тидаме оьцуш).

Нашхан лулара мехкаш а, тайпанаш а[4]
Нохчийн аре
Галай а, Ялхара а
(галай а, ялхорой а)
Роза ветров
 Пешха (пешхой)
ТӀерла (тӀерлой)

А. С. Сулемановс дийцарехь, Нашха лаьтта Гихан а, Роьшнин а хишна йуккъехь, ширачу заманахь дуьйна билламе диллина шина декъе йекъало — ТӀехьа-Нашха/ТӀийхьа лома[~ 3] а, Сехьа-Нашха а. ТӀеха-Нашха лаьтта Нашахаломана къилбаседехьа, ткъа Сехьа-Нашха — къилбехьа [7].

Истори

Дуккха а болчу Ӏилманчашна хетарехь Нашха дукхахдолчу вайнехан тайпанийн дай баьхна латта ду [3],20-х гергга нохчийн тайпанан[~ 4]) шайн дай цу шира заманалерчу меттигера арабевлла а лору[4]. Дукхахдолчу ширачу дийцарша довзийтарехь, Нашха нохчий дуьххьара баха хевшина шира меттиг йу. Цундела ду нохчашна йукъахь лелаш, Нашхара схьаваьллехь цӀена нохчий ву бохург[5].

2002-чу шарахь язбинчу балха тӀехь Ш. Б. Ахмадовс Нашха йа йукъаралла (нах) йу, йа эвла йу бохуш цӀе йоху, иштта цо дийцарехь кхузахь лаьттина вайнехан коьрта урхаллин йукъ "Къанойн кхеташо[6] (кхузахь иза эйан мегар дац вайнехан кхинйолчу урхаллин институтаца — Мехк-кхелаца).

А. С. Сулеймановс, махкара дахаран хаттар а мелла а кӀаддеш, йаздо, нашхой лаьмнашкара дахар хала хиларна, дикка хан йу шайн йарташ йитина, Нохчийн шерачу аренашкарчу йарташка а, гӀаланашка баха охьабаьхкина[8]. Амма нашхойх дикка дакъа Нашхахь баьхна 1944 шо кхаччалц, ма-дарра дийцича, меттигера нах Кхазакхстане нуьцкъаца дӀакхалхабаллалц[2] (операция «Чечевица»).

Нах беха меттигаш

1978-чу шарахь йазбинчу балха тӀехь А. С. Сулеймановс гойту нашхоша Хьайбаха а, ХӀийлаха а[8] шайн деган йукъ йу бохуш къастош хилар. Амма тӀаьхьо шен йуха арахецначу изза балха тӀехь («Топонимия Чечни» (1997)) нашхойн деган йукъ кхин эвла къастайо — Моцкъара[9].

ЦӀе Йолу меттиг Цунах лаьцна, истори Координаташ Тайпанаш а, некъеш
а, лаьмнаш а
цӀе кхин йаздаран кеп
Лакха Ӏаьжгиечу[9] Лакха Ӏаьжгиечу/Ӏажгечу[9] кӀотар Зархиен къилбседа-малхбузехьа[9]
Лаха Ӏаьжгиечу[9] Лаха Ӏаьжгиечу/Ӏажгечу[9] кӀотар
ӀаршӀалечу[9] кӀотар[9]
ГӀарбихьаькханчу[9] кӀотар[9]
ДийхьакӀотар[2]
Ехкачу[9] кӀотар[9]
Зарха Зерха[2][9], Зархие[9] кӀотар[9]
Кейчу КӀайгайуххе[2], КӀайчайуххе[9] кӀотар[9]
Кел-База КӀийлахьбасо[2], КӀелахьбаса[9] кӀотар[9]
[9] МогӀаста[2], МогӀасте[9], МогӀуста[9], МогӀусти[9] кӀотар Гиха-хин аьтту бердана 1,5 чаккхарма дехьа а, Лахарчу Ӏажгечун 1 чаккхарма къилбседа-малхбузехьа[9]
Моцкъара МоцӀара[10], Моцкъара[11][9], МоцӀарха[9] эвла ЧӀармахан 2 чаккхарма малхбузехьа[9]
Мушечу Мушечу[9], Муьшие-Чу[9], Муьшиечу[9] кӀотар[9]
Нохчийн кӀотар[9] Нохчийн кӀотар[9] Гиха-дукъа тӀехь[~ 5][9]
Саканан-Жела Саканжиеле[9] кӀотар[9]
Терхие Терхие[9] Мушечун 5 чаккхарма малхбузехьа а, ХӀийлахан 3 чаккхарма къилбседа-малхбузехьа а[9]
ТӀийста ТӀийста[2][9] эвла[9]
Хьайбаха[9] Хьайбаха[10][9] Гиха-хин аьрру генна тӀера эвла, Моцкъарна 2 чаккхарма къилбехьа[9]
ХӀийла ХӀийла[10][9], ХӀийлах[9] эвла[9]
Хьижахка[9], ГӀой[9] эвла[9]
Хотташкоча[2][9] кӀотар[9]
ЧӀармаха[9], ЧӀармаха[10][9] Ӏункарчу басен кӀелара эвла, Моцкъарна 2 чаккхарма малхбалехьа[9]

Нашхан кхин нах беха меттигаш: Ӏажгиечу, Бакин кӀотар, Беной, БӀовн ара, Бончу дига, Гелаханан ирзуо, Гихчу кӀотар, Дигал, Ехкачу ара, Зархие/Зирхие, КӀайчу йуххие, Къегана йух, Ковхи, Лакха Ӏажгиечу, МогӀуста, Моцкъара, Мужболчу, Мушиечу, Нохчийн кӀотар, Роьшничу, Селахан гечу, Таьнгичу, Терхие, Хьайбаха, Хижигхо, Хийлахь, Хьоче коча, ЧӀармаха, Шина Ӏинчу. Шеш лаьтта: МозаргӀа. ТӀийста, Хьоче-Коча, Яхкачара.

Нашха (Нашха)
Мехкийн нах беха меттигаш а, географин гӀулакхийн объекташ а: Нашха, Лам-Аьккха, ЦӀеча.

Билгалдахарш

Комменташ
  1. ↑ Как и все народы на определённом этапе своего развития, нахи использовали сложную систему названий для существовавших в их среде форм родственных, территориальных, социальных и военных объединений. Нахская структура таких объединений состояла из групп разной численности и статуса, включая тукхумы/шахары, тейпы, гары, некъи, ца и доьзалы. В связи с неоднозначным современным пониманием старинной нахской системы названий различных объединений, в кавказоведении используется термин «вольное общество» или просто «общество».
  2. ↑ И. Ю. Алироевс шен 1990 шарахь зорбане баьллачу «Язык, история и культура вайнахов» цӀе йолчу балха тӀехь шена цу хьокъехь хетарг довзийтира, цо боху нохчий' бохучу дешан этимолгин' этноним «нах» бохучу дашах схьайаьлла хилар тергоне лаца хьакъ йу, иштта цу хьокъехь Мациевс А. Г. Мациевс йалийна этимологи а ширачу заманалерчу меттигах Нашхах йозуш хилар а инзаре йу. Иштта цу балха тӀехь «нохчий» боху цӀе цо туьду «нохь» бохучу дашах доьзна хила а тарло бохуш Йуха а цо шен хетарг тӀечӀагӀдо 1999 шарахь зорбане баьллачу балха тӀехь («Чеченский язык», йухаарахецна в 2001). Амма 1999—гӀа шеран балха тӀехь («Чеченцы! Кто они?», НР Пачкхеташонан председателца М. М. Сайдуллаевца) соавтораллехь йазбинчу а, иштта 2002-гӀа шеран («История и культура вайнахов», НР оьздангаллин министарца М. К. Осмаевца), соавтораллехь йазбинчу балха тӀехь а И. Ю. Алироевс кхин ца хьахайо А. Г. Мациевн гипотеза а, цуьнца цхьаьна ца хьахайо ша йалийна гипотеза а. — хӀинца и сецна «нохчий» боху этноним «нах» бохучу дашна герга хиларна тӀехь. (Алироев И. Ю., 1990, с. 14-15; 2001 (1999), с. 5-6; Алироев И. Ю., Сайдуллаев М. М. 1999, с. 8; Осмаев М. К., Алироев И. Ю. 2003, с. 33).
  3. ↑ В труде «Топонимия Чечено-Ингушетии» (1976—1985) А. С. Сулейманов цкъацкъа, тайп-тайпана диалекташкахь хазарехь транслитерирует цхьацца долу дешнаш башх-башха яздар нисло. Масала, лакхахь билгал ма-даккхара — тӀехьа\тӀийхьа.
  4. ↑ И. Ю. Алироевс шен 1990 шарахь зорбане баьллачу «Язык, история и культура вайнахов» цӀе йолчу балха тӀехь хаам бо, шира дийцаро довзийтарехь, Нашхара схьабевлла нах йерриг бохуш санна Нохчийчохь баха дӀатарбелла, ткъа уьш 20-х сов тайпа хилла а боху. Йуха а цо шен хетарг тӀечӀагӀдо 1999 шарахь зорбане баьллачу балха тӀехь («Чеченский язык», йухаарахецна 2001 ш.)) (Алироев И. Ю., 1990, с. 15; 2001 (1999), с. 6).
  5. ↑ Хребет Гих-дук (нох. Гих-дукъ, Гихдукъ — «Гихи [то есть р. Гехи] хребет») тянется по правому берегу р. Гехи от горы Нашхойн-лам до селения Роьшни-Чу, после чего выходит на равнину (Сулейманов А. С., 1997, с. 62-79).
Хьосташ
  1. ↑ Нашха, daymohk (30.04.2025). Дата обращения: 4 июлехь 2025.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Арсаханов И. А., 1969, с. 97.
  3. ↑ 1 2 Куркиев А. С., 2005, с. 316.
  4. ↑ 1 2 3 Сулейманов А. С., 1978, с. 145.
  5. ↑ 1 2 Мациев А. Г., 1965, с. 6.
  6. ↑ 1 2 Ахмадов Ш. Б., 2002, с. 283.
  7. ↑ Сулейманов А. С., 1978, с. 145, 155.
  8. ↑ 1 2 Сулейманов А. С., 1978, с. 146.
  9. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 Сулейманов А. С., 1997, с. 62—79.
  10. ↑ 1 2 3 4 Арсаханов И. А., 1969, с. 4, 97.
  11. ↑ Сулейманов А. С., 1978, с. 152.

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш