Нашхой
ЦӀе
Тайпана цӀе Нашхой таханлерачу Ӏилманан-публицистикийн литературехь ца къаьстташ уьйр йолуш ю историн мехкаца Нашхаца. Цхьацца белхашкахь царех синонимаш хуьлу — дукха хьолахь авторш, Нашхой/Нашха хьахош, кхетадо нашхойн этнотоба а, уьш дуьххьала охьахевшина мохк а. Советийн нохчийн меттан талламхочо А. Г. Мациевс, хаам бира, шайн цӀе нохчий лелош болчу кхечу нохчех къаьсташ, Нашхойн тайпана наха кхечу тайпана йоккху шайн цӀе — нашха[10] олий.
А. Г. Мациевн гипотеза йу, цуо дийцарехь йукъараллин/мехкан цӀе Нашхой/Нашха хила тарло эндоэтнониман нохчий [10] (хьажа Нохчий. Этимологи) бух. Иштта этимологин вариант лерира тергойан йезаш бевзаш болчу нохчийн Ӏилманчаша, масала лингвист, фил.Ӏ.д., профессор волчу И. Ю. Алироевс[~ 1] а, и.Ӏ.д., профессор волчу Ш. Б. Ахмадовс а[11].
ХӀоттам
| Тайпанан геннаш (гараш) |
Тайпанан геннаш (некъи) |
Кхечу хӀосташца |
XIX, XX, XXI бӀешерийн фамилеш (цӀа, доьзал) |
Тайпанан ярташ Нашхахь | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | МоцӀархой | МоцӀара[~ 2] | |||||||
| 2 | ТӀистархой | ТӀиста | |||||||
| 3 | Хьайбахой | Хьайбаха | |||||||
| 4 | Хьижахкхой | Хьижахка[~ 3] | |||||||
| 5 | ХӀилхой | 1 | Берса-некъе | БоршиговгӀар | ХӀийла[~ 4] | ||||
| 2 | Бода-некъе | ||||||||
| 3 | БӀоза-некъе | ||||||||
| 4 | Саккхал-некъе | ||||||||
| 5 | Хушпар-некъе | ||||||||
| 6 | ЧӀармхой | ЧӀармаха | |||||||
Йукъара хаамаш
Цхьа могӀа Ӏилманчаша дийцарехь, нашхой йуьхьанца дӀатарбелла меттиг, Нашха, дуккха а нах-йукъараллаш дай баьхна меттиг йу[12]; цхьаболчу нохчийн типаша (хила тарло 20 сов[~ 5]) шайн дай лоьху оцу историн областера нахе[13]. Дукхаха йолчу дийцаршца, Нашха уггаре а шира нохчийн нах баьхна меттиг лоруш йу, цундела царна йукъахь дукха хенахь дуьйна лоруш ду Нашхара схьаваьлла муьлхха а стаг Нохчийчоьнан махкахо ву аьлла[10]. «Чеченский тайп в период его разложения» цӀе йолчу балха тӀехь М. Мамакаевс йаздо: «Иштта тидам тӀебохуьйтуш ду нохчмахкахоша шайн шира Даймохк лоруш хилар Нашха (ГаланчӀож кӀоштара жима меттиг), шаьш хӀинца бехачу территори тӀехь хьалха заманахь дуьйна бехаш белахь а». Этнографа Саидов И. М. шен «Мехкан кхел» балха тӀехь йаздо: «Дийцарца, массо а ичкерийн (нохчмохкийн) тайпанаш: Бенойш а, Белгатойш а, Дышни а, ЦӀонтаройш а, Эрсонош а и кхин а, царех схьабевлла цхьаболу кхин тайпанаш, „цӀийца вежарийн“ тӀаьхье йу а, и „вежаралла“ а, Советан пачхьалкх хилале хьалхалерчу оьрсийн талламхоша дӀайазйинчу дийцаршца, иза Нашхехь кхоьллина йу мехкан йерриг нахийн къанойн кхеташо (Мехкан Кхел) цигахь лаьттачу муьрехь». ДНК-проект Chechen-Noahcho-Dna-Project тӀечӀагӀдо доьзалан уьйраш нашхойн тухумийн тайпанашца нохчмахкахойн; нашхойн нохчий гергара бу: Гендаьрган а, Зандакой а, Чартой а, Пешхой а, Туркой а, Ишхой а, иштта кхиболу нохчийн тайпаш а.
Шаьш нашхой, нохчийн ламастан къаьмнийн иерархица, иштта тайпа олу, ткъа иза уггар йаккхийчех лоруш а, цхьана а тукхумийн дакъа а доцуш дийцарехь[10]. Ш. Б. Ахмадовс (2002), хьалха заманахь нашхойн йукъараллехь хилла мехала вайнахийн ша-шена урхалла даран центр — «Баккхийчеран кхеташонех» цхьаъ[11] (вайнехан кхечу ша-шена урхалла даран институтца хийца ца йеза Мех-кхелца — « Кхеташо/Мехкан кхел»).
Мозарга — Нашха йукъараллин къилбаседехьара йистехь кхиар. Аул аьккха йукъараллин дакъа хилла. Дерриге а лоха аьккхи — ара-аьккхи — схьадевлла МозаргӀара; церан масех вариантан цӀе йу: карабулакаш а, ауховцаш а (нохч. авхой) а, эргӀастой а, орстхой а, балой а[14].
Нохчийн областхочо, хьехархочо, къоман поэта А. С. Сулеймановс, махкахбаккхаран хаттарх оьзда ларлуш волу, нашхой «ламанан хала хьелаш бахьана долуш, дукха хьалха шайн йарташ дӀа а тесна, шуьйра дӀатарбелла лаьттан [аьлча а, аренан] гӀаланашкахь а, йарташкахь а»[15]. Амма, хетарехь, нашхойн халкъан доккха дакъа шайн историн даймахкахь, Нашхахь, 1944-гӀа шо кхаччалц, меттигера бахархой Кхазакхстане дӀабахийтталц дехаш хилла[16].
Нашхой а, Балой а (Балойцаш): XVII бӀешо чекхдолуш ГаланчӀож боьрахь а, цунна гонах а бехаш хилла нохчийн тейпаш Аьккхийн а, Нашхойн а, Пешхой а, ЦӀечой а, ГӀалай а, Мержой а, Ялхарой а. Дийцарехь, «Балой» олучу тайпанан цӀарца цхьаьнакхетта уьш хьалха заманахь. Белхаш: «Леча Ильясов. Тени вечности. Раздел — Нашх».
Гюльденштедт Иоганн тешна вара, чергазаша Карабулакан хих Балсу (хӀинца Гехи, Сунжан хи, кхин а шина хина — Устрада-ГӀала а, Ассана а йуккъехь лаьтташ долу), цундела цара Балсу хица бехачу орстхойх «балой» олура. XVIII бӀешеран цхьадолчу историн документашкахь а хьахош ду халкъ баосурхой аьлла[17].
Нашхойх лаьцна Бларамберг Иоганн
Нашхойша дӀалоцуш йу Лакхарчу Гехин хьоста, цуьнан малхбален га (оцу хин малхбузера га Ӏаш бу аккхий) а, НашгӀой-Ламан когашкахь хьаннаш йолу тогӀеш а. Цу шина тайпанан бахархойн терахь 4000 синна тӀекхочу, царех 600 тӀемалой бу. Белхаш: «Иоганн Бларамберг. Топографическое, статистическое, этнографическое и военное описание Кавказа. Глава III. Мычкизы». Раздел: Бозуш боцу нохчий — Нашхой.
Кавказан тӀом
Имам Шамилна гӀортор йеш, дуккха а тӀемашкахь дакъалаьцна нашхойн халкъо. Нашха районан наиб вара Нашхинский Алдам. Нашхой халкъо, кхечу нохчийн тайпанашца цхьаьна, Валарг хи тӀехь паччахьан эскаршна дуьхьал бинчу гӀараваьллачу тӀамехь дакъалоцуш хилла. Валарг хица хилла тӀом «Кавказан тӀеман исторехь уггаре а цӀий Ӏенош а, боккхачех а бу» бохуш дуьйцу.
Семён Михайлович Броневский йозуш йоцчу нохчийн хьокъехь:
Броневский бозуш боцучу нохчашна тӀехь, шайна йукъахь нашхой (нешахай) а болуш:
«Йозуш йоцу йа мостагӀалла долу нохчий беха Полуденехь Ӏаьржачу лаьмнин буьххьера дуьйна, лаьмнашка хьала а бевлла, лекхачу шиферан ӀиндагӀе кхаччалц, Аксай а, Сунжа а чу дӀаоьхучу хишца, къаьсттина Устрада-ГӀала, йа Быстрой, хин йистехь».
«Нешахай а, Кагутхай а, Мелей а, Устрада-ГӀала тӀехь а, цхьаъ вукхунал лекха а, хьалхара Шабетал лекха а йолуш. Нашехи, Фартаман лакхенашкахь».
«Йозуш йоцчу а, Лаьмнийн а нохчийн 50 кхаччалц йурт йу. Кавказехь уггаре а гӀарабевлла талорхош бу уьш. Российн дозане 5-20 стагах лаьттачу кегийчу тобанашца богӀу уьш»; «Масех дийнахь Ӏаш бу уьш эрза йуккъахь а, гаьннаш чохь а, ларлуш боцучу некъахошна йа ледара герз долчу латтанийн долахошка, кхаш тӀехь болх бечу нахана ларлуш». ХӀонс йийсаре ма-йаьккхинехь, йийсархо йехачу каца хьаьжкӀашна кӀел дӀа а вихкина, хьаьвзаш Тереках дехьавоккху цара; нагахь санна хьаьвзаш ца хаахь, массо а агӀор гӀо до цара цунна, хи чу ца вуьту. «ТӀаккха бӀаьргаш дӀа а къевлина, говра тӀе охьахаийна, лаьмнашкахула, хьаннашкахула дӀа-схьа лелаво цара иза, амма нийсса билгалъйаьккхинчу метте ца воккху, йийсархочун тидам иштта дӀа а боккхуш, массо а кӀелхьараваларан гӀирсаш дӀа а бохуш. Нагахь санна тутмакх ладаме йа хьал долу стаг велахь, эпсар, совдегар, цхьана дашца аьлча, шайна доккха мах эца йиш йолуш стаг велахь, тӀаккха цара иза вортанах, когах, куьгах пенах синтаршца дӀа а лоций, ледара кхаба а ло, наб ца йойту, тӀаккха масех де даьлча цара цунна кехат дохьу, ручка а, шекъа а хаа, омра а дохьу. билгалбаьккхина махан мах. Кехаташ, кхоалгӀачу агӀонашкахула, сихонца Российн дозане кхочу. Шайн йукъархочуьнгахула шайн гӀазотхочух къахетта, иза мах эцаре сатийсам бу аьлла, тешалла ма-кхаьччинехь, цунна цхьацца паргӀато а ло, дика кхача а ло, цуьнан могашалла ларъйан гӀерта цара. Амма нагахь йийсархо йукъарчу халкъах велахь, гӀело йан хьакъ воцуш, тӀаккха йохка хьакъберш дӀабуьгу Андреевская йурта (Андреевская йуртахь карарчу хенахь и эхье ярманка ца кхуллу, лакхахь билгалдаьккхина ма-хиллара, ткъа Нохчийн область, схьахетарехь, бӀаьвнаш йарца керла формаци кхоллало, амма иза вайна ца девзаш ду, коьрта ярманка оцу кӀоштахь, ткъа баккхийнаш а, заьӀапхой а жаӀуйшна тӀебоьхкина бу, уьш, цигахь дӀатарбелла, дукха хьолахь маре а боьлхуш, цигахь гуттаренна а буьсу».
«Йуккъара билгалдахарш»
«Иза нохчийн уггаре а коьрта амал йу, церан къиза дахаран кеп уггаре а лакхарчу барамехь гучуйоккхуш. Маьршачу нохчаша, гуш-хезаш изза дан ца ваьхьаш, шайн талораш дӀа а хьулдеш, шайн лулахошна гӀо до;» «Нохчийн шайн Элаш бац, шаьш тайп-тайпанчу заманашкахь хӀаллакбина, амма луларчу мехкашкара, ДегӀастанера а, Лезгистанера а, къаьсттина Авар-Хан тайпанах болчу нахе кхойкху; амма оцу Элах кӀезиг тешам а, лерам а бу. Хьехамхочун Ших-Мансуран заманахь дуьйна нохчаша массо а агӀор тӀеэцна йа дӀахӀоттийна Мохьмадан низамехь; царна урхалла до хаьржинчу къаноша а, синан низамаша а, ширачу гӀиллакхаша а. ДоттагӀалла (куначество) а, хьошалла а лардеш ду царна йукъахь луьра Ламанан низамца, ур-атталла кхечу къаьмнашначул а алсам къастош; шен хӀусамехь веъначу хьешана а, новкъахь волчу доттагӀчунна а зен хир дац иза вехаш мел ву. Нийса герз детташ, лело йиш йолу герз а долуш, дукхах дерг ког баккха леташ бу уьш. ТӀамехь къизалла ала йиш йолчу дог доьхначу доьналлица ларло уьш, хӀунда аьлча, цкъа а дӀа ца ло уьш, ткъа стагана дуьхьал цхьаъ хиллехь а. Ткъа нагахь санна цхьаъ ларамаза йийсаре лаьцнехь, и тайпа галморзахаллаш эхь-бехк дохьур дара церан доьзална. Церан духар чергӀазица догӀуш ду, герз а санна;» «Нохчий массо а кавказан къаьмнех къаьсташ бу, шайн хьалххе дуьйна дагахь доцуш хиларца, цхьана хӀаллакьхиларе кхачош. Церан массо а лулахоша — гӀебартоша а, гӀалгӀаша а, аксайша а, дегӀастанхоша а, лезгинаша а — уьш шайн уггаре а ирча мостагӀий лору, хӀунда аьлча нохчий зуламаша сел чӀогӀа дӀабоьхкина бу, цара цхьанна а къинхетам ца бо, кханенан ойла а ца йо. Дукха хьолахь шаьш баккхийчара хьекъале хьехамаш бо царна, уьш дикачу дахаре хьажош, уггаре а хьалха Российца машаре хила лаам хилар гойтуш, амма церан хийцалуш берш, цара шайн хьийзош берш йа бандитийн атаманаш ма-аллара, реза бац цу гӀуллакхана. Белхаш: «Броневский С. М. Кавказах лаьцна тӀаьххьара хаамаш, шолгӀа дакъа. КхоалгӀа дакъа».
Мотт
Билгалдахарш
- Комментареш
- ↑ В своей работе 1990 года «Язык, история и культура вайнахов» И. Ю. Алироев высказал мнение о том, что заслуживает внимание этимология этнонима нохчий от слова «народ» и является интересной этимология предположенная А. Г. Мациевым от названия исторической области Нашха. Также в этой работе он предложил собственную этимологию имени нохчий — от слова «плуг». В дальнейшем он просто повторил эти утверждения в работе 1999 года («Чеченский язык», переиздана в 2001). В работе 1999 года («Чеченцы! Кто они?», в соавторстве с председателем Госсовета М. М. Сайдуллаевым) и в работе 2002 года («История и культура вайнахов», в соавторстве с министром культуры ЧР М. К. Осмаевым), И. Ю. Алироев уже не упоминает гипотезу А. Г. Мациева, ровно как и свою гипотезу — теперь он останавливается только на предположении родства этнонима нохчий со словом «народ» (Алироев И. Ю., 1990, с. 14-15; 2001 (1999), с. 5-6; Алироев И. Ю., Сайдуллаев М. М. 1999, с. 8; Осмаев М. К., Алироев И. Ю. 2003, с. 33).
- ↑ Также именовался Моцкъара, МоцӀарха.
- ↑ Также именовался ГӀой.
- ↑ Иштта олуш хилла ХӀийлах.
- ↑ В своей работе 1990 года «Язык, история и культура вайнахов» И. Ю. Алироев сообщает, что согласно одному из преданий, выходцы из области Нашха расселились почти по всей Чечне и количество их тайпов было более 20. В дальнейшем он повторил это утверждение в работе 1999 года («Чеченский язык», переиздана в 2001) (Алироев И. Ю., 1990, с. 15; 2001 (1999), с. 6).
- хӀост
- ↑ Алироев И. Ю. Язык, история и культура вайнахов. — Гр.: «Книга», 1990. — с. 14
У чеченцев существовало такое мнение, что если кто-либо является выходцем из Нашха, то его можно считать коренным жителем Чечни. Кстати, одним из самых крупных чеченских тайпов (родов) чеченцы считают тайп Нашхо. Поэтому можно предположить, что корень этих двух семантически близких слов — нахчо//нохчо//нашхо — общий.
- ↑ Алироев И. Ю. Чеченский язык. — , 1999. — с. 12
- ↑ Натаев С. А. К вопросу о количестве чеченских тайпов //Теория и практика общественного развития. — 2015. — №. 4.
- ↑ Натаев С. А. К вопросу об «Отдельных» и «Пришлых» тайпах в социальной структуре традиционного общества Чечни //Теория и практика общественного развития. — 2015. — №. 3.
- ↑ Мамакаев М. Чеченский тайп (род) в период его разложения. — Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2009. — с. 26
- ↑ Халидов А. И. и др. Грамматика чеченского языка. Том 1. Введение в грамматику. Фонетика. Морфемика. Словообразование./Академия наук ; Комплексный научно исследовательский институт им. ХИ Ибрагимова РАН //Грозный: ФГУП ИПК "Грозненский рабочий. — 2013. — с.29
Самоназвание (автоэтноним) чеченцев «нохчо» [noxčuō ], мн.ч. «нохчий»[noxčij ], употребляемый традиционно и ингушами, интерпретируют по-разному, наиболее вероятным считается его происхождение от наименования одногоиз самых больших чеченских тейпов (родов) нашхо, мн.ч.нашхой : представители этого рода являются выходцами из урочища Нашха, которое в чеченских преданиях считается местом древнего расселения всех чеченцев
- ↑ История Чечни с древнейших времен до наших дней: В 4-х т. Т. 3: История Чечни. XIX в. / Отв. редактор Я. З. Ахмадов. — Грозный: ФГУП "Издательско-полиграфический комплекс «Грозненский рабочий», 2013. — с. 42
Горных чеченцев (Нашхой, Качутхой, Мелей) Броневский называет "отделением"независимых. «Всех деревень, принадлежащих независимым и горным чеченцам, числится до 50. Они-то славнейшие в Кавказе разбойники. Приходят кроссийским границам малыми шайками от 5 до 20 человек».
- ↑ Гакаев Д. и др. Очерки политической истории Чечни //XX век. — М.: Издание Чеченского культурного центра, 1997. — с. 38 — 40
- ↑ К истории Нашха – прародины чеченцев. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 апрель.
- ↑ 1 2 3 4 Мациев А. Г., 1965, с. 6.
- ↑ 1 2 Ахмадов Ш. Б., 2002, с. 283.
- ↑ Куркиев А. С., 2005, с. 316.
- ↑ Сулейманов А. С., 1978, с. 145.
- ↑ А. Сулейманов. раздел: «Нашха, микротопонимия Тестархой» // «Топонимия Чечни». — Нальчик: Эль-Фа, 1997.
- ↑ Сулейманов А. С., 1978, с. 146.
- ↑ Арсаханов И. А., 1969, с. 97.
- ↑ Волкова Н. Г. Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII-начале XX века. — «Наука», 1974. — 275 с.
- ↑ Нерознак В. П., Алексеев М. Е. Государственные языки в Российской Федерации. — М.: Academia, 1995. — с. 279
- ↑ Имнайшвили Д. С. Историко-сравнительный анализ фонетики нахских языков. — Тбилиси: Мецниереба, 1977. — с. 6
- ↑ Дешериева Т. И. Структура семантических полей чеченских и русских падежей. — М.: Наука, 1974. — с. 133
- ↑ Габуниа З. М., Тирадо Р. Г., Бесолова Е. Б. Малочисленные языки в третьем тысячелетии и процессы глобализации. — Владикавказ: ИПО СОИГСИ, 2010. — с. 232
- ↑ Коряков Ю. Б., 2006, с. 26.
Литература
- Алироев И. Ю. Язык, история и культура вайнахов / Ред. И. А. Ирисханов. — Гр.: Чечено-Ингушское объединение «Книга», 1990. — 368 с. — 5000 экз. — ISBN 5-7666-0102-6.
- Алироев И. Ю. Чеченский язык / Под ред. М. Е. Алексеева. — Издание 2-е, исправленное. — М.: «Academia», 2001 (1999). — 152 с. — (Языки народов России). — ISBN 5-87444-049-6.
- Алироев И. Ю., Сайдуллаев М. М. Чеченцы! Кто они?. — М., 1999. — 168 с.
- Арсаханов И. А. Галанчожский диалект // Чеченская диалектология / Под ред. З. А. Гавришевской. — Чечено-Ингушский НИИ истории, языка, литературы и экономики. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное изд-во, 1969. — 211 с. — 600 экз.
- Ахмадов Ш. Б. Чечня и Ингушетия в XVIII — начале XIX века. (Очерки социально-экономического развития и общественно-политического устройства Чечни и Ингушетии в XVIII — начале XIX века) / Научн. ред. А. Д. Яндаров. — Академия наук Чеченской Республики. Чеченский государственный университет. НИИ гуманитарных наук Чеченской Республики. — Элиста: АПП «Джангар», 2002. — 528 с. — ISBN 5-94587-072-3.
- Коряков Ю. Б. Северокавказская семья // Атлас кавказских языков (с приложением полного реестра языков). — РАН. Ин-т языкознания. — М.: «Пилигрим», 2006. — 76 с. — ISBN 5-9900772-1-1.
- Куркиев А. С. Ингушско-русский словарь: 11142 слова = ГIалгIай-Эрсий дошлорг: 11142 дош. — Ингушский государственный университет. — Магас: «Сердало», 2005. — 544 с. — 5000 экз. — ISBN 5-94452-054-Х.
- Мациев А. Г. Чеберлоевский диалект чеченского языка // Известия ЧИНИИИЯЛ Языкознание. — Гр., 1965. — Т. 6, вып. 2.
- Осмаев М. К., Алироев И. Ю. История и культура вайнахов / Рецензенты Н. С. Прокуророва, Я. Г. Рокитянский. — М.: Academia, 2003. — Стб. 384 — 3000 экз. — ISBN 5-87444-192-1.
- Сулейманов А. С. II часть: Горная Ингушетия. Горная Чечня // Топонимия Чечено-Ингушетии: в IV частях (1976-1985 гг.). — Гр.: Чечено-Ингушское книжное изд-во, 1978. — 289 с. — 5000 экз.
- Сулейманов А. С. Топонимия Чечни. — Нальчик: «Эль-Фа», 1997. — 682 с. — 1000 экз. — ISBN 5-88195-263-4. (сокращённое переиздание на чеченском и русском языках)