Ачалой

Ачалой — нохчийн тайпа ду, цуьнан векалш чӀебарлойн тукхумна йукъа богӀу. Историн эвла — Ачол. Иштта Ачало тайпанан тӀеман бӀов йу, иза Шуьйтан кӀоштахь йу^[1].

Нохчийн мохкбовзархочо, историко, поэта А. С. Сулеймановс хӀокху эвланашкахь билгалбаьхна тайпанан векалш: ГӀойтӀа, Сиржа-Эвла^[2], Шела^[3]. Сиржа-Эвлаахь тайпанан «Ачалойн йукъ» олуш куп йу^[2].

Нохчийн историкана, историн Ӏилманийн кандидатана С. А. Натаевна хетарехь, «Ачалой» тайпанан цӀе «пхьераш, дечиг пхьераш» аьлла гочйан мегар ду — нохчийн «ачал» (чӀогӀа дечиг долу дитт) бохучу дешера.

Ачало тӀеман бӀов (нохч. Ачал) лаьтташ йу хӀордан сизал 1524 м лакхахь, Ачалой-ахк а, Кулой-ахк а эркаш цхьаьнакхетачу меттехь, Шуьйта эвлана 35 км малхбалехьа. БӀов пхи гӀат йолуш хилла цоколан гӀаттаца цхьаьна^[4]. XIV—XVI бӀешерашкара йу иза, регионалан маьӀна долу культурин тӀаьхьенан объект а йу (Нохчийн Республикин Правительствон 2013 шеран 3 сентябрера № 231 болу сацам)^[5].

Ачалой тайпа наха нохчийн меттан чӀебарлойн диалектехь къамел деш до. Меттан Ӏилманчина А. Г. Мациевна хетарехь, чӀебарлойн диалекто «нохчийн меттан уггаре шира кепаш Ӏалашйина». Ша-башха аьлча, диалектан йац литературин нохчийн меттан амалехь йолу умлаут(оьр.)нохч.^[6].

↑ Сулейманов, 2006, с. 474.
↑ ¹ ² Сулейманов, 2006, с. 507.
↑ Сулейманов, 2006, с. 509.
↑ В ЧР реставрируют башню времён Средневековья (бил-боцу.). ИА «Чеченинфо». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 25 август.
↑ Башня боевая (Ачалойская), XIV–XVI вв. (бил-боцу.) exponat-online.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 25 август.
↑ Навразова Х. Б., Овхадов М. Р. (2014). «Чеберлойский диалект чеченского языка в свете исследования нахско-германских лексических параллелей». Современные проблемы науки и образования. Теллина 2026-08-25.

Сулейманов А. С. Топонимия Чечни / Ред. Т. И. Бураева. — Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2006. — 711 с. — 5000 экз. — ISBN 5-98896-002-2.
Натаев С. А. Чеченские тайпы: проблемы изучения природы, структуры и исторической динамики социальных институтов чеченцев. — Махачкала: АЛЕФ, 2013. — 418 с. — ISBN 978-5-4242-0117-2.

Нехан къаьмнаш а, этнотобанаш (йаззам, исписка)

Таханлера

къаьмнаш:

гӀалгӀай • нохчий

этнотобанаш:

кистӀий • орстхой • цӀов-тушой/бацой

ТӀеман-политикин берташ а, этноюкъараллаш кхоллаялар, царна юкъахь тайпанаш, гаранаш, некъе.
Аренаш а, ламанан кӀажош а	XVIII—XIX бӀешерел тӀехьа дац	ГӀ	галай (гӀалгӀай • орстхой • цорой) • несарой (гӀалгӀай • орстхой • ваьппий)
		ГӀН	орстхой (балой • белхарой (булгучхой • коригхой • фергхой) • гӀандалой • мужахой (виелххой) • оргхой)
		ГӀ	аргӀаной (беркой) • гӀачалкъой (аьккхий/Ӏовхой • нохчмахкахой) • гихтхой (нохчмахкахой) • саьрхой • шелахой/нохчий (нохчмахкахой)
	XVI—XVII бӀешерел тӀаьхьа дац	Н	аьккхий/Ӏовхой (Ӏаккой • балой • барчхой • ваьппий (фаьппий) • гӀалгӀай • жевой (жей) • кевой • кешенхой (боной • зӀогой • овршой • чхьарой) • кхархой • ноккхой • нохчмахкахой • пхьарчхой (чонтой • шебарлой (чӀебарлой)) • салой • чӀаьнтий (чӀаьнтий) • шарой • шинрой) • мелардой • мичикхой/мичкиш (нохчмахкахой) • таркхой
Лаьмнаш	XVI—XVII бӀешерел тӀехьа дац	ГӀ	гӀалгӀай (барахой • баркинхой • барханой • коастой • леймой • таргимой • тумхой • хамхой • эгикалой) • жӀайрахьой (АхриевгӀар • БоровгӀар • ЛьяновгӀар • ХьаматхановгӀар • ЦуровгӀар) • цорой (цорой) • чулхой
		ГӀН	балой (аьккхий • галай • гӀулой • мержой • хьавхарой • цӀечой (анастой • боккой • гӀарчой) • ялхорой) • мӀайстой • маьлхий/митхой (Ӏамхой • бӀаьстий • бенастхой • жӀархой • икалчхой • камалхой • кӀеганхой • кхоратхой • меший • саканхой • тертхой • чархой • эрхой • юганхой) • фяппий/мецхалой (корахой)
		Н	аргӀаной • аьрсалой • гухой • дӀай • дишний • зумсой • зурзакъой • жей • кей • мулкъой (басахой • бенгаpой • бoвархой • гӀезир-кхеллой • жaйнхой • кейштрой • коттой • медархой • хьуркой) • нашхой (моцӀархой • тестархой • хьайбахой • хьижахкой • хилхой) • нохчмахкахой/ичкерихой (айткхаллой (акхшой • гезахой • марзихой • тунжанхой) • Ӏалларой • белгӀатой • беной • билтой • гендаргной • гилной • гӀордалой • гуной • дишний • зандакъой • ихирхой • ишхой • курчалой • сесаной • харачой • чунгарой • цӀонтарой • чартой • чермой • ширдий • шуоной • эгӀашбатой • элистанжхой • энакхалой • энганой • аьрсаной • ялхой (бийтарой)) • пешхой • садой • саной • тӀерлой (бӀовлой) • туркой • хьачарой • хилдехьарой • хӀимой • чӀаьнтий • чӀебарлой (ачалой • басахой • багачарой • бунихой • гӀумхой • ихӀарой • къоьзаной • кулой • макажой • нижалой • орсой • ригахой • сандухой • тӀундукъой • хӀиндой • цӀикарой • чубаьхкинарой (хилхой) • хьаркъарой • хьахецагеной • хой) • чӀинхой • шарой (буттий • жогIалдой • кӀенхой • кирий • кӀесалой • хьакмадой • хихой • хуландой • цӀесий • чейрой • шикъарой (икъарой)) • шотой (варандой • вашандарой • гӀаттой • келой • маьршалой • лаьшкарой • нуохой • нохч-келой • саьттой • саьрбалой • пхьамтой (балой) • тумсой • хьаккой (балой) • хьалгӀий)
Идентификаци йина йоцу			Кавстой/Ковстой (коастой?) • кушкаш • меркхой • хӀиндахой (хӀиндой?)
……… — шеш долу къаьмнаш а, этноюкъараллаш а; ГӀ, ГӀН, Н — таханлера гӀалгӀаша а, нохчаша а этногенезехь дакъалацарца этноюкъараллаш йекъайалар; (…) — юкъахь я этногенезехь. хххххх — этноюкъаралла гайтина юха а, кхин этнокхолламан этногенезехь дакъалоцудела гайтинчу историн муьрехь.

Хьажа иштта кепашка «ГӀалгӀай», «Нехан къаьмнан хьосташкахь», «Нохчий»

Ачалой

Ачало тӀеман бӀов

Мотт

Билгалдахарш

Литература

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш