Нохч-Келой

Советан нохчийн этнографа Мамакаевс шен белхашкахь чӀагӀдора тейпаш Нохч-Келой, Келой, Хьал-Келой Садойн тайпан (Саттой, Сатта) шордина гаьннаш ду бохуш. Меттигерчу бахархоша уьш "Сатта" олучу кӀоштара схьабевлла хиларан тоьшаллаша тӀечӀагӀдо иза^[1].

Садаца уьйр латточара лору, уьш, чIеберлойн тукхумна йукъабаьхна хилар къаьмнийн исторехь кхин а кхузаманан муьрехь, ткъа церан ма-дарра гергарло дац чӀеберлойн тукхумийн юьхьанцара тейпашца. Боьршачу могӀанехь гергарло дича, садойн халкъ (цундела массо а келойн гаьннаш) гергара ду, Билтой а, Арсой (Орсой) санна долчу тейпашна.

Оцу кхаа тайпан (Нохч-Келойн, Келойн, Хьал-Келойн) вовшашца йолу йукъаметтиг къасторан хаттарехь нохчийн тайп-тайпана ши некъ бу:

1) формалистически, цуьнца нийса а дог1уш, Нохч-келойн тайп Келойн тайпах тардан ца дееза, хьалхарниг чӀеберлойн тукхуман дакъа хиларна, ткъа шолгӀаниг шуотойн тукхуман дакъа хиларна (ткъа шеко йоцуш ший а тайпа тардан ца деза шайх тера цIе йолчу Килойн тайпаца, Арстхойн тукхумна чудогIуш ду иза);

2) аналитикан, цуьнца нийса а догӀуш, Нохч-Келой а, Хьалкелой а шайн тейпан цӀерашца йогIуш цӀерш йолчу йарташкахь бехаш хиларо таро ло церан йукъараллаш шакъаьстина тейпаш а йоцуш, цхьана тейпан Келойн шатайпа гаьннаш ду аьлла хета.

Нохч-Келойн шатайпаналлин масало гойту керла тейпийн цӀераш кхоллаяларан механизм (ткъа, схьахетарехь, керла тайпаш а, кхачам боллуш историн хан тидаме эцча). Йукъаралла цхьана меттера кхечу метте дӀакхелхича, йанне а керла цӀе кхоллало (Саттой -> Келой). Амма цхьана шуьйра дӀатарбеллачу тукхаман йукъараллин ( Келой ) векалш тайп-тайпанчу (территориальни а, политикан а Ӏалашонан бахьанашца ) тайпанийн цхьаьнакхетараллаш дӀакхетча, тайп-тайпана къастош йолу цӀераш кхоллайала тарло, йукъара орам хаддаза хиларан билгало санна ларбеш ( Нохч-Келой, Хьалкелой ).