Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Аьккхий

А́ьккхий[1][2][3] (оьрс. Аккинцы)[2] — дуккха а долчу нохчийн тайпанех цхьаъ. Тукхумашна (тукхуме союзаш) йукъа ца догӀу . Синмехаллин йукъ, тайпанан эвла йу Аьккха[4], кхузаманан Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀошт (ГаланчӀожан) шен ГӀалгӀайчоьнца дозанехь. Аьккийн доза ду гӀалгӀашца а, цорошца а, пхийшца а, Кей-Махкаца а, Мержаца а, Йалхарца а, Галайн-ЧӀожца а. Пхейн-Махках уьш къастабо Булой-Лам дукъо. Бларамберган хаамашца аьккхий 6000 стаг вара. Церан 23 эвла хилла[5]. Коьртаниг тайп охьахиина Нохчийчоьнан къилбаседа-малхбуза декъехь, Теркйистехь. Тайпхой уггар хьалха дӀатарбелла Нохчийчоьнан къилбаседа-малхбузан декъехь. Церан территорин доза ду къилбехьа Кей-Мохкца (тайпа кей), къилбаседехьа Йалхараца (меххьадаьккхина Аьккин-цӀечойн йуртан йукъаралла йалхорой), малхбалехьа Галайн-ЧӀожца (тайпа гайлай), малхбузехьа Мержаца (тайпа мержой)[4][6]. Бларамберга дийцарехь, аьккхин бахархой 6000 кхаччалц бара, 23 йарташкахь бехаш[7].

Аьккхий олу Ӏовхойх а, кхузаманан (аренан) ДегӀастан. Адилсултанов А. А. а[8], Сулейманов А. С. а[9], дийцарехь, лаьмнин кӀоштара аккхинцийн (аьккийн) а, аккхинцийн-Ӏовхойх а вовшашца ма-дарра доьзалан уьйраш йац, хӀунда аьлча уьш вовшех йозуш йоцуш, тайп-тайпанчу климатан а, кхечу а хьелашкахь кхиъна йукъараллаш йу. Буьйцу Аьккхий охьахевшина хилла Гихан аьрру ген Осу-хин хьостехь[4]. Кхечу Ӏилманчаша (У. Лаудаев а, В. Г. Волкова а, М.-Р. Ибрагимов а) XIX—XX бӀешерашкара аьккхинцийн-Ӏовхойх халкъа дeкъахь аьккхийн фамилихой (аьккхий) векалш бу аьлла хета[10][11].

Охьаховшар

Нах дукха беха эвланаш лаьттара коьртаниг Гихан (Осу-Хи а, Аькх-хи а) геннаш тӀехь: уьш йу Аьккха (ВӀовга) — йукъараллин йукъ, Хьаьхильга а, Къож-Вийнача а, Кей-Мохк а, Зингала а, Бийци а, Тишли а, Иттар-кхелли а, Хьаьгие а, Орзуме-Кхаьлла а, КхеретӀе а, Музур-кхелла а, ВиелгӀие а, ГӀозана а, Ердие-чу а, кхин а[12].

ХӀинца аьккхий коьртаниг беха эвланаш: Гӏойтӏа а[1], Котар-Йурт а[13], ТӀехьа-Марта а[14], ВаларгтӀе а[15], Курчалой-ГӀала а[16], Галне а[17], Гихчу а[18], Майртуп а[19], Дубовски а[20], Ишоре а[21], кхечу йарташкахь санна, кегий доьзалш. Къилбехьа Омало (Панкисин чӀож) йу жима йурт Йуккъера ХалацӀань (50 гергга доьзал); оцу йуьртахь бехаш бу НГӀАССРхиллачу ГаланчӀожан кӀоштера аьккхийнаш[22].

ДӀахӀоттам

Тайпа лаьтта дагахь некъйе: бецахой а, чож-некъе а, хьажи-некъе а, бӏоби-некъе а, итар-кхелой а, дуьрди-некъе а[23].

Этимологи

Нохчийн талламхочо-мохкбовзархо а, хьехархочо а, халкъан поэта А. С. Сулеймановн, тера хетара, Аккхий тайпан а, Аьккха мехкан а бух кӀела дижина «Аькхе» (+ вахар) — таллар а, талла а, талларца беха нах а[4]. Ткъа нохчийн историкан Ахмадов Явусан хетарехь, аьккхий дешан этимологи тахана а йевзаш йац. Амма цуо тардолуьйту, цуьнан бух церан йукъараллин махкахула охьадоьду жима эрк, Гихан га Аькх-хи хилар[12].

История

Цхьа могӀа талламхоша дийцарехь, Плиний Вокхаха «Ӏаламан истори» тӀехь карийна «аккис» цӀе, тайпанан цӀарца йуьста мегар ду, «аьккхий» («акккий») цӀе йолчу, Акка (Аьккха) олучу кӀоштан бахархой бохург[24]. Иштта, XVI—XVII бӀешерашкахь хиллачу оьрсийн хьостанашкахь гуш йолчу «акозы» цӀарца зӀе хилар а хьахийра[24]. Кхечу авторша дийцарехь, аьккхинци оьрсийн документашкахь карош болчу ококашца (акозаш) цхьатерра бу боху ойла, Ӏилманан литературехь дукха нисъйелла. Талламхочо С. Ц. Умаровс оцу агӀор шена хетарг элира. Цо хаам бо, документаша цхьа а бух ца ло «Ококи» этноним Гехи а, Фортанги а хин лакхарчу декъехь бехачу аьккин халкъаца уьйр латто, иза историографехь ламастан норма хилла дӀахӀоьттинехь а. Лаьмнийн кӀоштара аьккхинцаш хьахош бац XVI—XVII бӀешерашкара оьрсийн документашкахь, уьш аккинци-аух-ококи этноюкъараллан декъашхой белахь а. Цара бахарехь, Ӏовхойх лаьмнийн Аьккхин кӀоштара бу аьлла ламаст бух боцуш ду[25].

undefined

Аьккхий 1944 шо кхаччалц бехара Осу-хин майданахь (лекхара хин га Гиха), масала, Галан-ЧӀожан а, Аьккха а, Йалхарой, кхин а, ГаланчӀожан кӀоштан йукъа йогӀуш хилла. Нохчий махках баьхначул тӀаьхьа йухабирзича, хьалха баьхна кӀошт охьаховшар Ӏедало дихкира, аьккхий охьахевшира Нохчийчоьнан малхбузан аренашка.

XX бӀешо долалуш Аьккха веана хилла волчу оьрсийн талламхочо дуьйцу[26][27]:

Айаеллачу майданашкахь маьӀ-маьӀӀехь тӀулгийн цӀенош ду масех къеначу эвланийн. Уьш ду дукха хьолахь ширачу бӀаьвнашна гуонаха, уьш шорта ю оцу меттигехь, ширачу заманахь чӀагӀонаш хилла уьш вовшенца долчу девнашкахь, ткъа гергарчу муьрехь — Шемалан тӀамехь оьрсийн эскаршца. Оцу хиламех бахархошна йукъахь хӀинца а дагалецамаш бу: дуьйцу, оьрсаша чӀогӀа бӀаьвнаш дӀа муха лецара, муха йиекара яккхийтоьпаш, муха йохайора артиллерийн хоьънаш ломанхойн чӀагӀонаш.М. А. Иванов

Аьккхинцаша Кавказан тӀамехь дакъалаьцна, Къилбаседа Кавказан имаматехь хилла[27].

Аьккхийн дукха тӀеман бӀевнаш хӀаллакйира йаккхийн тоьпашца оьрсийн эскарша, ткъа дийна йисинарш лелхийтира. Российн Ӏилманча-кавказӀаморхочо, этнографа, этнолога, бакъоӀаморхочо, юриста Б. Далгата йаздо цунах лаьцна[27]:

Аьккхийн йерриг бӀаевнаш йохийра оьрсаша тӀом чекхбаьлчи, кхераме а, дукха бала бина а хилла гӀапаш йолун дела

Кавказан тӀом чекхбаьлчи аьккхий а, мержой а Нохчийчоьнан дозан арахьа хилира. Амма, «1866 шарахь, хьукматан омарца, аьккхий а, мержой а ГӀалгӀайг гуонах дӀа а къастийна Органан гуонан йукъатуьйхира, Органан гуонан бахархошца цхьаьна тайпана хиларна, ткъа кхин а, шайн бахаран меттигца урхаллин центран герга хиларна а»[27].

Аьккхаша сагатдора гӀалгӀайн, даиман а девнехь бара цаьрца[28][29].

Инарла-лейтенант, ТӀеман-топографин гӀуллакхан директор, КУ Коьрта штабан ТӀеман-топографин декъан урхалча — тӀеман топографийн Корпусан хьаькам волчу Бларамберг Ивана, аьккхех лаьцна йаздеш олура царех «Ахи», цуьнан хаамашца аьккхаша ломан атагӀашкахь беха, царна хи дуьллу Лакхарчу Гихан геннийн хи дуьллу. Уьш маьрша бу, царна тӀехь урхалла до хоржуш болчу къаноша. Бларамберг Иванан тидамашца аьккхий майра бу, лулахошна къола деш а бу[7].

Аьккхийн лаьмнаш тӀехь маьӀ-маьӀӀехь коллаш йу. Аьккхийн эвланаш атагӀи чухула а, охьа басеш йолчу акъареш тӀехула а йаьржина йу, иза бахьнехь уьш ларйина йу цӀеххьана тӀелатарх. ТӀаккха а церан мохк иштта лаьмнаш долуш бац, гуонахьара тайпанийн санна; церан шортта дежийлаш ду. Аьхка Аьккхахь дикка йовха хуьлу, цара дӀалаьцнарш Кавказан лекха лаьмнийн атагӀаш йоллушехь, лулахоша дӀало аьккхашка дажо шайн даьхний оцу шеран заманахь[7].

Церан коьрта бахам — уьстагӀий а, церан даккхий жаш ду а, ткъа иштта аьккхийн дукха маӀаш йолу даьхний а, говраш а йу. Латто кӀезиг кӀа а, сос а, борц ло а, бахархой кхаббал тоьу. Аьккхаша мах лелабо галайшца — шайн малхбален лулахошца, цаьрца шайн йалта а лой туьха хуьйцура аьккхаша[7].

Турпалчу аккхийн кешнаш (оьрс. «Героических аккинцев кладбище») — Гихчу йуьртан йистехь дӀатесна кешнаш болу гу[30].

Аьккхийн Наибалла

1865—1869 шерашкахь кхоьллина хилла Аьккхийн Наибалла[31].

ГӀарабевлла тайпанан нах

  • Аьккхийн Джанхот — кхелхина паччахьан эскаршца тӀамехь Жимачу Нохчийчохь, дӀавоьллина Таьнги-чу эвлахь[32];
  • Аьккхийн Алдым — наиб[33];
  • Муслим Гайрбеков — нохчийн Советан йукъараллин а, пачхьалкхан а гӀуллакххо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Министрийн Советан куьйгалхо[34];
  • Руслан Гайрбеков — «Чечен-Ингушагропромстрой» кооператив-пачхьалкхан цхьаьнакхетараллин куьгалхо а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н халкъан депутат а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Лакхарчу Кхеташонан Президиуман гӀишлошъйаран а, архитектуран а гуттаренна а йолчу комиссин куьгалхо; Нохчийн Республикин вице-премьер; Нохчийн Республикан вице-премьер[34].

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 Сулейманов, 2006, с. 474.
  2. ↑ 1 2 К вопросу о количестве чеченских тайпов. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 18 апрель.
  3. ↑ Герейханов Г. П. Угрозы национальной безопасности России на Северном Кавказе : (Этноконфессиональный аспект) : монография. — Москва: Граница, 2004. — 179 с. — ISBN 5-94691-100-7.
  4. ↑ 1 2 3 4 Сулейманов, 2006, с. 45.
  5. ↑ Бларамберг И., 2002, с. 222.
  6. ↑ Ахмад Сулейманов. Топонимия Чечни. universalinternetlibrary.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 18 апрель.
  7. ↑ 1 2 3 4 Бларамберг, 1992, с. 222.
  8. ↑ Адилсултанов А. А. Акки и аккинцы в XVI—XVIII веках : моногр. / Ред. И. А. Ирисханов. — Грозный : «Книга», 1992. — 126, [3] с. — 5000 экз. — ISBN 5-7666-0540-4.
  9. ↑ Сулейманов А. С. Топонимия Чечни : топоним. слов.. — [1-е переизд. работы 1976—1985 гг., изменённое и дополн.] — Нальчик : «Эль-Фа», 1997. — 685 с. — 1000 экз. — ISBN 5-88195-263-4.
  10. ↑ Чеченцы в дагестанском историческом процессе, Dagpravda.ru (2016, 14 апрель). Дата обращения: 18 апрелехь 2026.
  11. ↑ Чеченцы в зеркале царской статистики (1860-1900) (I). Поселения чеченцев - Кавказ: новости, история,традиции. www.kavkazoved.info (2011 шеран 23 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 18 апрель.
  12. ↑ 1 2 Ахмадов, 2009, с. 150.
  13. ↑ Сулейманов, 2006, с. 409.
  14. ↑ Сулейманов, 2006, с. 407.
  15. ↑ Сулейманов, 2006, с. 405.
  16. ↑ Сулейманов, 2006, с. 517.
  17. ↑ Сулейманов, 2006, с. 591.
  18. ↑ Сулейманов, 2006, с. 411.
  19. ↑ Сулейманов, 2006, с. 520.
  20. ↑ Сулейманов, 2006, с. 671.
  21. ↑ Сулейманов, 2006, с. 616.
  22. ↑ Нухажиев, Умхаев, 2012, с. 27.
  23. ↑ Натаев С. А. К истории горного общества Аьккха и тайпового союза Аьккхий (аккинцы).
  24. ↑ 1 2 Виноградов В. Б., Умаров С. Ц. О некоторых ранних вайнахских этнонимах // Проблемы археологии и этнографии. — Л.: ЛГУ, 1985. — Вып. 3. — С. 58.
  25. ↑ Натаев С. А. К истории горного общества Аьккха и тайпового союза Аьккхий (аккинцы). 2016.
  26. ↑ Известия Кавказского отдела Русского географического общества. 1902 г. Т. 15. Вып. 1-5. С. 286.
  27. ↑ 1 2 3 4 Нухажиев, Умхаев, 2012, с. 140—141.
  28. ↑ Б. К. Далгат «Родовой быт и обычное право чеченцев и ингушей. Исследование и материалы 1892—1894 гг.». Москва: «ИМЛИ РАН», 2008. С. 75.
  29. ↑ Нухажиев, Умхаев, 2012, с. 142.
  30. ↑ Сулейманов, 2006, с. 414—415.
  31. ↑ Центральный государственный архив СО АССР. Канцелярия начальника Терской области. 1-е отделение.
  32. ↑ Чеченцы в Русско-Кавказской войне. Хожаев Далхан.
  33. ↑ Сатуев Джабраил. Вторая Санкт-Петербургская гимназия. Исследовательская работа по истории «Первый акт чеченской драмы (Кавказская война XIX века)». 2007.
  34. ↑ 1 2 Головлёв, 2007, с. 275.

Литература

  • Сулейманов А. С. Топонимия Чечни. — Нальчик: ГУП «Книжное издательство», 2006. — 711 с. — 5000 экз. — ISBN 598896002-2.
  • Головлёв А. А. Очерки о Чечне (природа, население, новейшая история) / Рецензент С. А. Прокопенко. — Ульяновск: Вектор-С, 2007. — 296 с. — 100 экз. — ISBN 978-5-91308-014-1.
  • Ахмадов Я. З. Очерк исторической географии и этнополитического развития Чечни в XVI—XVIII веках. — Грозный: Благотворительный фонд поддержки чеченской литературы, 2009.
  • Натаев С. А. К истории горного общества Аьккха и тайпового союза Аьккхий (аккинцы).
  • Нухажиев Н. В., Умхаев Х. С. В поисках национальной идентичности. — Грозный: Грозненский рабочий, 2012. — 720 с.
  • Бларамберг И. Кавказская рукопись. — Ставрополь: Ставропольское книжное издательство, 1992. — 240 с. — ISBN 5-7644-0662-5.
  • Тесаев З. А. Чеченская «география» XV века, составленная по данным учёного-богослова и путешественника Аздина Вазара. — Грозный: АО ИПК «Грозненский рабочий», 2018. — 256 с. — ISBN 978-5-4314-0322-4.
  • Тесаев З. А. Институт «Мехк-Дай» в истории Чечни (ХI — 1-я треть XIX в.). — Грозный: Академия наук Чеченской Республики; ФГУП Издательско-полиграфический комплекс «Грозненский рабочий», 2019. — 688 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-4314-0386-6.

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш