Виноградов, Виталий Борисович

Виноградовн да-нана хьехархой хилла. Цуьнан да, Борис Степанович Виноградов, литературхо вара^[1].

1961-чу шарахь В. Б. Виноградовс чекхъйаьккхира Москохан пачхьалкхан университет. Амма иза чекхъйаккхале а, 1958-чу шарахь зорбане бевлира цо шен дуьххьарлера Ӏилманан белхаш. Соьлжа-гӀала йуха а вирзина, Нохч-ГӀалгӀайн историн, меттан, литературин Ӏилманан-талламан институтехь(оьр.)нохч. (НГӀИМЛӀиТИ) болх бан волавелира. Дукха хан йалале иза археологин а, этнографин а отделан куьйгалхо хӀоьттира. 1963 шарахь арайелира «Къилбаседа-Малхбален Кавказера сарматаш» цӀе йолу монографи, иза оьрсийн сарматологин классик хилла дӀахӀоьттира. Цул тӀаьхьа цхьа шо даьлча, Москох пачхьалкхан университетан историн факультетехь оьрсийн историн кандидатийн диссертаци санна чӀагӀйира цо иза^[1].

Оццу хенахь Виноградовх Нохч-ГӀалгӀайн хьехархойн институтан лекторан болх а бина. 1963 шарахь цо кхоьллира археологин а, меттиган историн а кружок, тӀаьхьо цунах хилира керла Ӏилманан ишкол. 1967 шарахь иза СССР историн кафедрин доцент хилира^[1].

1973-чу шарахь Виноградов дехьавелира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университете (НИГУ). Оццу шарахь цо чӀагӀйира докторан диссертаци «Йуккъера а, Къилба-Малхбален а Кавказ скифийн заманахь» цӀе йолчу монографи тӀехь. 1975 шарахь ЦИГУ-н йукъара историн кафедран профессор хилира, 1982—1987 шерашкахь кафедран куьйгалхо вара. 1987-чу шарахь керла кхоьллинчу университеташна йукъара Къилбаседа Кавказан къаьмнийн историн кафедрин куьйгалхо хӀоьттира иза^[1].

1960-1970-гӀа шерашкахь цо йуьхьарлаьцна Ӏилманан зорбанан серий арахеца (НГӀИМЛӀиТИ археологин а, этнографин а гуларш а, "Археологи а, хаттарш а (атеизман, къаьмнийн историн, экономикан историн), кхин а редакторийн серий, кхин а. Иштта Виноградов дуьххьара Кавказан археологин «Крупновн йешарш» тезисаш арахецнарг а, Российн-Къилбаседа Кавказан йукъаметтигийн историх лаьцна дуккха а зорбанийн коьрта редактор а, ткъа иштта дуккха а тезисийн гуларш а, конференцин материалаш а. Цо йазъйина «Къилбаседа Кавказан къаьмнийн дийцарш» цӀе йолчу хьалхарчу томан масех дакъа. Иштта цо коьрта дакъа лецира «Нохч-ГӀалгӀайн исторех лаьцна дийцарш» хьалхара том, «Къилбаседа ХӀирийчоьнан АССР шираллехь дуьйна таханлерчу дийне кхаччалц» хьалхара том йазъйарехь а, кхин а^[1].

Виноградовс дакъалаьцна регионехь археологин меттигаш схьайохуш. Цо зорбане йаьккхина 1350 сов Ӏилманан а, Ӏилманан-гӀарадаьлла а, Ӏилманан-методически а белхаш, шайна йукъахь 30 сов книга а, монографи а йолуш. Цуьнан произведенеш зорбане йаьхна СССР а, Россин а 15 маттахь, ткъа иштта СССР Ӏилманийн академин а, Россин Ӏилманийн академин а массо а бохург санна йуккъера историн журналашкахь. Цуьнан цхьа могӀа произведенеш зорбане евлла дозанал арахьа — Йоккхачу Британехь а, Венгрехь а, Германехь а, Польшехь а, Японехь а. Цуьнан цхьадолу белхаш шуьйра йевзира махкахь а, дуьненайукъара а. 1980-гӀа шераш дуьйлалуш Виноградов де-факто хилира СССР-хь а, дозанал арахьа а гӀарайаьллачу дуьненайукъара йоккхачу кавказоведенин ишколин куьйгалхо^[1]. Цуьнан белхаш рецензеш зорбане йаьхна Берлинехь а, Варшавехь а, Римехь а.

Цо бинчу чӀогӀачу Ӏилманан балхо цуьнан могашаллина тӀеӀаткъам бира: йиъ операци йира цунна. 1982-чу шарахь машенахь авари хилла, иза вала герга хилира^[1].

Нохчо-ГӀалгӀайчохь сепаратизм гӀаттаро декхаре вира Виноградов республикера дӀаваха, ткъа 1992-чу шарахь Армавиран пачхьалкхан хьехархойн институтан (АПХьИ) даймехкан историн кафедрин профессор хӀоьттира иза. Цуьнан къахьегам бахьана долуш, оццу лакхара дешаран хьукумате даржаш карийра цуьнан дуккха а белхан накъосташна а, дешархоша а. 1993 шарахь АПХьИ-хь керла кхоьллинчу йукъарчу историн кафедран куьйгалхо хӀоьттира иза. 1998 шарахь кхоьллира Кавказан академически Ӏилманан ишколан жигараллин коьрта база хилла дӀахӀоьттина регионологин а, къаьсттина историн дисциплинийн а кафедра^[1].

Шен керлачу даржехь Виноградовс йуха а дӀадолийра кегийрхой дешаран процессе озо. Цуьнан куьйгаллица историн кафедрехь кхоллайелира дуьххьарлера студентийн регионоведчески кружок^[1].

Армавирехь Виноградовс вовшахтоьхна арахецар Ӏилманан а, Ӏилманан-пропагандин а, Ӏилманан-дешаран а серий арахецар: «Дешарехь регионан компонент» а, «Исторически регионологин практикан зеделларш» (хьалхара 15 арахецарш) а, «Российн Кавказан талламхоша. Био-библиографически очеркаш. Истори Археологи. Этнографи» (хьалхара 17 арахецарш) а, «Къилбаседа Кавказан историкаш-краеведаш. Био-библиографически очеркаш а» (хьалхара 4 арахецарш), кхин а. Цо вовшахтоьхна цхьа могӀа лакхаран дешаран хьукуматашийн а, республикин а, регионийн а Къилбаседа Кавказан Ӏилманан конференцеш. Виноградовс кхоьллина а, куьйгалла деш а хилла «Оьрсийн историн йукъараллин» Кубанан дакъа^[1].

В. Б. Виноградов къаьсташ вара ламанан къаьмнийн этнографин а, фольклоран а говзанча санна. Цо толлура йуккъерчу бӀешерийн хьалхарчу а, тӀаьххьарчу а муьрехь адыгийн а, ногӀийн а, хӀирийн а, вайнахийн, ДегӀастанан къаьмнийн а, Гуьржийчоьнан зӀенаш. Иза вара дуьххьара регионан нумизматически шираллаш толлуш хиллачех цхьаъ. Цуьнан интересашна йукъайогӀура иштта Кавказехь йукъараллин йукъаметтигийн эволюци а, меттигера динан тешарийн генезис а. Иштта топонимица а, эпиграфица а, генеалогица а шовкъ йолуш вара иза. Кубане дехьаваьллачул тӀаьхьа цо беркате Ӏамийна оцу кӀоштан къаьмнийн этносоциокультуран истори. Кхузахь, цо иштта дӀадолийра суртдиллархойн шовданаш гулдаран кхиар толлуш. Виноградовс шуьйра а, пайде а тидам тӀебахийтира Россин-Къилбаседа Кавказан йукъаметтигийн хаттаршна^[1].

1960-гӀа шерашкахь Виноградовс кхиийна хьалхара аьчкан оьмаран археологи. Иштта цу хенахь дӀадоладелира цуьнан Къилбаседа Кавказан контекстехь оьрсийн историца йолу шовкъ. Шен дешархочуьнца цхьаьна автор ву Т. С. Магомадова, цо статьяш зорбане йаьхна Москохарчу академин журналашкахь. Оцу статьяша толлура, кхин долчу хӀуманашца цхьаьна, вайнехан бевзаш болчу политикаша, масала, Ших-мурза Окоцкийс, цхьайолчу нохчийн йукъараллашна а, Москох пачхьалкхана а йукъахь зӀенаш латторехь лелийна дакъа, билгалдаьккхира суверенан гӀаланаш а, бӀаьвнаш а, иштта Гребенссан гӀалагӀазкхий меттигера а. Виноградовс шен жамӀ дира, Къилбаседа Кавказехь гуттаренна а славянийн-оьрсийн-российн Ӏедал ду аьлла. Иштта цо кечбина Къилбаседа Кавказан гӀалагӀазкхи историн цхьа могӀа говзанчаш^[1].

Виноградов ву «Нохчий-ГӀалгӀайчоь шен лаамехь Россин дӀахӀоттаме йукъе йахар» бохучу кхетаман автор. Цо лорура «Кавказан тӀом» боху кхетам хронологица а, чулацамца а аморфни, цуьнан метта «интеграци» а, «пачхьалкхан цхьаалла кхоллайалар» а санна йолу терминаш лелор кховдийра. И концепци кхайкхош йара хӀетахьлерчу нохчийн-гӀалгӀайн куьйгалло, коьртехь А. В. Власов, КПСС Нохч-ГӀалгӀайн обкоман хьалхара секретарь, пачхьалкхалла чӀагӀъйар а, дуьненайакъара дешар дӀакхайкхор а. Иза СССР-н историн институто чӀагӀйина, цхьаъ бен йоцу нийса йу аьлла дӀакхайкхийна. ТӀаьхьо Виноградовс йаздира, шен ойла сийсазйина, абсолютизаци йина аьлла. ЙухадӀахӀоттор йолчу хенахь и кхетам йухатоьхна дукхахболчу историкаша^[1].

1992 шарахь Виноградовс кховдийра дуьненан историн оригиналан периодизаци, хиламийн-интеграцин принципашна тӀехь. Цу некъан методически бух хилла кхолладаларан а, цивилизацин а некъийн синтез йар. 2010-чу шарахь и периодизаци йовзийтира «Кавказан Ӏилманан ойла» журналехь^[1].

• Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н хьакъволу Ӏилманан белхало (1978)^[1];
• РСФСР-н хьакъволу Ӏилманан белхахо (1982 шо)^[1];
• Кубанан хьакъволу Ӏилманан белхахо^[1];
• Дуьненайукъарчу Ӏилманийн академин Ӏилманан ишколин академик^[1];
• Дуьненайукъарчу информатизацин академин академик^[1];
• Кавказан Ӏилманийн а, культурин а, дешаран а къоман академин академик^[1];
• «Кавказехь машар а, гуманизм а ларъйарна» мидал (МГИМО-н кавказологин центр а, Россин арахьарчу гӀуллакхийн министерство а, Кавказан академи а, Россин Лермонтовн комитет а)^[1];
• «Къилбаседа Кавказехь гӀуллакх дарна» мидал (ХӀаваан-десантан эскарийн ветеранийн йукъараллин цхьаьнакхетараллин Йерригроссин союз)^[1];
• «Иманна а, тешаме хиларна а» орден (Российн Федералан кхерамазаллин сервис)^[1];
• «Кубанан Ӏилманан дозалла» мидал;
• Мидал «Сийлахь-воккха поэт, патриот, тӀемало М. Ю. Лермонтов вина 190 шо кхачар дагалоцуш»;
• Мидал «Ӏилманехь а, дешарехь а дика хиларна».

Виноградовн ши кӀант а, цхьа йоӀ а хилла. Цуьнан цхьа кӀант историн профессор хилла, ткъа важа Армавиран думан депутат хилла^[1].

• Виноградов Б. С. а, Виноградов В. Б. а. Л. Н. Толстой а, Нохч-ГӀалгӀай а. — С.: Нохч-ГӀалгӀайн книжни издательство, 1989. — 176 с. — ISBN 5-7666-0172-7.
• Великая Н. Н. а, Виноградов В. Б. а, Матвеев О. В. а. Йуккъера Кубанера гӀалагӀазкхий. — Армавир, 1996. — 32 с.
• Виноградов В. Б. ДӀайаханчу заманан къайленаш. — М.: Наука. — 168 с. — 110 000 экз.
• Виноградов В. Б. а, Чокаев К. З. а. Нахийн тайпанийн цӀерашца а, меттигашца а доьзна долу шира тоьшаллаш // Археолого-этнографический сборник / Ответ. ред. В. Б. Виноградов. — Хабарш ЧИНИИИЯЛ. — С.: Нохчо-ГӀалгӀайн книжни издательство, 1966. — Т. VII. — 179 с. — (ара. 1). — 500 экз.

• Дударев С. Л. Основные вехи творчества кавказоведа В. Б. Виноградова (бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 20 ноябрь.